Álem kóz tikken Mekke

Qoıyn dápterdegi jazbalar Bısmılláhır-rahmánır-rahım! Meıirimdi Allanyń syıynyń arqasynda qasıetti Mekke-Medıne topyraǵyn basyp, musylmannyń besinshi paryzy – qajylyqtyń barlyq sharttaryn ótep qaıtqanymyzǵa da biraz ýaqyt. Máńgi umytylmas sapardyń jańǵyryǵy da báz-baıaǵy qalpynda. О́shpegen. Kerisinshe,  bir mezet esińe túsirseń boıyńa bólekshe qýat shıyrar, janyńa  erekshe izgilik nuryn seber sıqyrly sátterdiń dabyldap qoıa bererin qaıtersiń. Osyndaı ǵajaıyp áser ústinde qoıyn dápterdegi úzik-úzik shtrıh­tardyń basyn biriktirip,  júıe­lep túzip oqyrman nazaryna usyn­ǵan­dy jón kórdim. Qajylyq rásimderi jó­ninde álsin-álsin jazylyp júrgen­dikten, onyń búge-shigesin táptishtemeı, qasıetti mindetti oryndaý barysynda baıqaǵandarymyzdy, bizge beımálim arab eli haqynda tam-tumdap bolsyn kór­gen-bilgenimizdi baıandap, qalta­rys­ta ushyrasqan qyzyqty jaǵdaılar men eleń etkizer derekter tóńireginde áńgime órbitpekpiz. Sonymen... On myń metr bıiktegi oı Álqıssa, bul ózi men úshin kútpegen oqıǵa. Ras, udaıy este júretin, otbasymyzda jıi aı­typ qoıatynbyz. О́ıtkeni, qajylyqqa barý – ár musylmannyń ańsar armany ǵoı. Qol  jetpes qııaldaı kóringen qıyr saparǵa asyǵys-úsigis jı­naldyq. Nebári úsh-tórt saǵattyń ishinde bú­kil qujattarymyzdy mórlep,  tańbalap tún or­tasynda Astana áýejaıyna tarttyq. Kóńil – alań. Úmit  pen kúdik qatar arbasady-aı. Jú­rek­ke jylylyq uıalatatyny elordamyzdaǵy Saýd Ara­bııasy elshiligi qyzmetkerleriniń qas-qa­baǵy, shetinen quraq ushyp júr. «Saparlaryńyz sátti bolyp, qajylyq boryshtaryńyzdy adal oryn­dap, Alla aldyndaǵy  qulshylyq­tary­ńyzdy abyroımen oryndap qaıtýǵa tilektespiz. Sizder osynaý úlken jolǵa Koroldiń shaqy­rýy­men bara jatyrsyzdar. Mundaı qurmet kez kel­genniń peshenesine buıyra bermes...». Áp-sátte sanańdy serpiltip, mereıińdi marqaıtar jú­rek­jar­dy lebizderdiń ile-shala áldeqandaı bu­lyń­ǵyr, saǵym sezimge bólegenin de jasyrmaǵan jón. Atam qazaq kúpti oıyn «Kórmegen jerdiń oı-shuqyry kóp» dep túıip aıtqan emes pe... Uzaq túnge kóz ilmeı, tań raýandap kele jatqanda baıtaǵymyzdan samǵaı kóterilgen «Bıng-737» Ystambulǵa bet túzegen. Salondaǵy jolaýshylardyń deni túrik aǵaıyndar. Emin-erkin, emen-jarqyn. Gazet-jýrnal sapyryp, qu­laq­taryna bitemelerin bastyryp mýzyka tyń­daýda. Teleserıal tamashalaýshylar da jetkilikti. Meniń qajylyq sapardaǵy serigim Albert Safýllın aldyńǵy qatarda otyr. «Nur Medıa» holdıngi bas dırektorynyń orynbasary bop isteıtin baýyrymmen baǵana Saýdııa elshiliginde tanysqanmyn. Qyzyq. Bir shaharda júrsek te buǵan  deıin bir márte kezdesip, júzdespeptik. Ál­ginde áńgime arasynda ańǵarǵanym, QazMUÝ-diń túlegi shyǵystaný fakýltetin bitirgen, qy­taı tiliniń mamany kórinedi. Jas bolsa da kópti kórgeni jarq-jurq qylyǵynan anyq baıqalady. О́zi de, sózi de shegedeı. «Saspańyz, suraı-suraı Mek­kege de jetermiz...». Ezýime úıirilgen kúl­kini stıýardessanyń syńǵyrlaǵan úni shaıyp jibergen. – Jolaýshylardyń  qaperine! Bizdiń usha­ǵymyz Túrkııaǵa Ázerbaıjan dálizi arqyly kiredi. Qazir on myń metr bıikte ushyp kelemiz. Aǵylshynsha túsinbesem de, túrikshesinen uqqanym osy saryndas. Kesheli-beri uıqydan maza ketken, ánsheıinde jaıly jerdiń ózinde ońaı­shylyqpen kirpik aıqastyrmaıtyn men ıl­lıýmınatorǵa tesile túsemin. Oıym da qalǵyp-shulǵyp san-saqqa bóline beredi-aý. Shartarapty sharlap ketkendeı. Tún qarańǵylyǵyn qaq aıy­ryp, zýyldap kele jatqan mynaý alyp kók keme­siniń kúmis qanatynyń ushynda tynymsyz jarq-jurq etken shyraqtaı jaltyldap, ustatar emes. – E,e... Jaratqannyń aspanynda da túp-túzý, emin-erkin usha  almaısyń. Báse, tótesinen tartqanda, búıtip alty saǵattaı aınalmasaq kerek. Meıli, áıteýir kezdeısoq  qaýip-qaterden saqtaı gór. Ár el, ár jurt týra jerdegideı óz áýe keńistigin de keskilep, bólshektep, menshiktep alǵan zaman emes pe. Ishteı kúbirleımin. Oıdy oı qozdatady. Jan-dúnıemdi birjola bılep alǵan sapar sazy bala jastan qulaqqa sińisti meshitter mekeni Mek­ke-Medıne týraly, jer men kóktiń ara­synda qalqyǵan qasıetti qara tas haqynda qı­ly-qıly hıkaıalardy eske túsiredi. Qııal-ǵa­jaı­yp ańyzdarǵa bergisiz áńgimelerdiń uzyn-yrǵaq sorabymen birge, Mekkede tákıe saldyrǵan Qu­nanbaı qajynyń, alyp memleket Keńes Odaǵy­nyń Saýd elindegi tuńǵysh elshisi bolǵan Alash ardaqtysy Názir Tórequlovtyń ór tulǵalaryn kóz aldyma elestetemin. Olar jaıynda únemi aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Oqıǵa oraıyna qaraı arystar esimderin qasterlep aýyzǵa alyp jatqanym da... Sońǵy kúnderi jatsam da, tursam da kómeski beınesi janarymda kólbeńdep, aty-jóni kómeıi­me tyǵyla beretin naǵyz musylmannyń biri týrasynda oılamaý áste múmkin be?! Ol – áıgili sheshen, qara qyldy qaq jarǵan bı Jálmende Baı­shyǵashuly. Meniń jerlesim, aýyldasym, aqı­qatyna kelsek,  Jetisýdiń jampozy ǵana emes, ısi qazaqtyń dúldúli. О́kinishtisi sol, biz­diń býyn Jálmende esimin de, onyń ataqty aqyn uly, keńes ókimetiniń qandy qol jendetteri úsh márte atqanda ólmegen jaýjúrek Pyshan jó­nin­de de óte kesh estidik. Táýelsizdiktiń arqasynda barlyq shyndyqtyń beti ashylǵany málim. Mektep qabyrǵasynda júrgen shaǵymyzda áke-she­shemizdiń ózara kúbirlesip, sybyrlap otyra­ty­ny emis-emis este. «Teńizdiń arǵy betindegi Arqadaǵy  tobyqty elinen Mekkege Abaıdyń ákesi Qunanbaı baryp qajy atansa, myna bizdiń Saryesik atyrabynan jalǵyz Jálmende barǵan. О́zi Qunanbaı qajymen kezdesip, Abaımen dám­des, pikirles bolǵanǵa uqsaıdy. Shıliqaryndaǵy Sıez tóbesine aımaqtaǵy el-jurtyn túgel jınap, bata surap, qoshtasypty. O zaman belgili. Alpysty ıektep qalǵan onyń nıetin qup kórse de, aǵaıyn-týystary qıyr saparǵa shyǵýyna yqylas bermepti. Raıynan qaıtpaǵan Jálmende bı janyna tek inisi Bımendeni ertip, qajylyqqa dabyrlatpaı attanǵan kórinedi. Jaryqtyqtyń tilegin qudaı qabyl etip Mekkede qaıtys bolyp, týǵan jerine  oralmady ǵoı...». Kúni keshegideı jańǵyrady. Ushaq ishinde  múl­gip otyryp, shalǵaıdaǵy aýylyma saıahat ja­sa­ǵandaımyn. Myń buralǵan ásem Qarataldyń Balqashqa quıar tómengi saǵasynda, qalyń toǵaıdyń bókterinde boı kótergen Baıshegirdiń sýretin qolyma ustap tamashalaǵandaımyn. Jálmende babanyń kindik qany tamǵan órkendi óńirdiń, ózimniń týyp-ósken altyn besigimniń ár súıemi, ár butasy, ár shoqysy... Bári-bárin oı kózimen kórip otyrmyn. Baıshegirdiń irgesinde qol sozymdaı tusta Jálmendeniń qystaýy – Dóńshı, odan sál árirekte aýyldan eki shaqy­rym­ǵa tolar-tolmas jerde jaz jaılaýy – Shıliqaryn, osy mańdy janaı ótip, kól jaǵasyndaǵy ba­lyqshylar mekeni Kópbirlikke mańdaı tireıtin   qasqa jol­dyń jıeginde jyl saıyn halqyn qu­ryl­taıǵa jınaıtyn Jálmende bolys­tyń Sıez tóbesi... Kó­ńilde saırap-aq tur. Mine, tup-týra osy jerden qasıetti Mekkege qajylyq saparyna attanǵan eken. Artyq-kemi joq júz on jyl buryn. Árıne, ol kez ben búgingi ýaqyttyń ara­sy jer men kókteı... Aıtpaqshy, Jál­mende Baıshyǵash­uly týraly ensı­klo­pedııalyq derek kózderinde bylaı dep jazylǵan: «­D­ańq­­ty bı, sheshen 1843 jyly týǵan. Uly júz quramyndaǵy Jalaıyr rýynyń Aryq­tynym-baıshegir tarmaǵynan shyqqan. 12 jyl bolys, 9 jyl bı bolǵan. Qoıandy jármeńkesinde Abaı­men kezdesip, jaqyn tanysady. Úrjarda ótken 7 ýezd ókilderi bas qosqan sıezde túıini qıyn máselelerdi sheshýge Abaı Jálmendeni arnaıy  shaqyrady. Jol aıaǵy qashyqtyqtan eki-úsh kún keshikkenimen, sıezdi Jálmende bı ashady. Quryltaıda hatshylyq mindet atqarǵan Abaı onyń sózderin ýezd bastyǵy Losovskııge aýdaryp otyrady. Ýezd bastyǵy osy jıynda Jálmendeniń basshylyǵymen shyǵarylǵan erejeni ózgerissiz bekitip, oǵan atqarǵan adal eńbegi úshin altyn medal beredi. Jálmende qyrǵyz Shábden tóre, qazaq halqynyń belgili adamdary Bóltirik sheshen,  Maman baı, Esinbek Jáne­ke­uly, Baqtybaı Jolbarysulymen etene ara­las­qan. Ol 1901 jyly qajylyqqa barǵan sapa­ryn­da Mekke men Medıneniń aralyǵyndaǵy «Jan­nátil baqııa» degen qudyqtyń mańynda qaza tapqan». Shegelep tańbalanǵan bul dáıekter Jálmende atamyzdyń osal adam bolmaǵanyn anyq aıǵaqtasa kerek. Al áıgili tulǵanyń asyl tuıaǵy – «Balasy Jálmendeniń Pyshan edim» dep jyrlaǵan, jasyndaı jarqyldaǵan el erkesi jaıyndaǵy ańyzdy búgingi urpaqtary maqta­nyshpen áńgimeleıdi. Tańǵy tynyshtyqty jolseriktiń daýsy buzdy. Bárin de aıtqyzbaı uqqandaımyz. Qy­byr-kúbir kóbeıgen. Ile bulttan-bultqa súńgigen ushaǵymyz quldılap tómendeı bastady. Tún túńligin túrgen kúnniń qyzyl araı kirpikteri endi ǵana qyltıyp keledi eken. Shyǵys jaq jalyn túske boıalǵandaı. Ǵajap! Beıne baǵanaǵy Astanadaǵy kórinis. – Sonda, biz Kúndi qýalap kele jatyrmyz ba?! – deımin ishteı óz-ózime. – Iá, qasıetti Mekkege bir taban bolsa da jaqyndadyq. Inshalla!.. Túbi bir – týysqan ...Kirpik ilmegenime ekinshi kún. Sonda da sergekpin, aıryqsha kúsh janyma qýat bergendeı. Buǵan da shúkir. Toqsannyń tórine taqaǵan aıaýly anamnyń eki aýyz sózi kókeıimnen ketseıshi. Alys saparǵa attanyp bara jatqanymdy aıtyp, telefon shalǵanymda, sál múdirip baryp aıtqan sózderi esimde. – Ne deıin, qulynym! Men úshin tosyn jaǵdaı. Allanyń bergen nesibesi de. Jumbaq jolda tek Qudaıyń qoldap-qorǵap, jelep-jebep, jetekteıdi. Mundaı sapar júz jasaǵan ákeńe de buıyrmaǵan. Aman-saý baryp qaıt... Ystambuldyń halyqaralyq áýejaıynda jeti-segiz saǵat qańtarylyp otyrǵanymyzdy, odan keıingi Saýd Arabııasynyń ejelgi astanasy Jıdda áýejaıyndaǵy sergeldeńimizdi jaqsy­lyq nyshanyna baladyq. О́ıtkeni, erterekte Jál­mende sekildi babalarymyz jol azabyn jyl­dap, aılap tartqan ǵoı.  Jol toryǵan jat­jurt­tyqtar men pıǵyly teris qaraqshylar adym­daryn ashtyrmaıtyn. Onyń ústine tó­ten­nen kelgen aýrý-syrqaý, pále-jále jáne bar. Sonyń ózinde  aryp-ashyp, Alla taǵalanyń al­dyndaǵy musylmandyq paryzyn óteýge degen ynta-yqylasy men qulshynysy múldem erek ekenin sezingende táýbe demeske esh lajyń joq. Bolar-bolmas qıynshylyqtardy, usaq-túıek kedergilerdi elemegenimiz ras. Ertegidegideı qala­ǵan jerimizge top ete tússek nesi qyzyq, nesi mándi?! Jıdda jalyn sharpyp tur eken. Kún ál­deqashan batsa da ystyqtyń beti qaıtpapty + 390. Shydarmyz. Bir tamashasy, ǵımarat ishi sap-sal­qyn. Áýejaıda qalyń arabpen shúldirlesip, bir-birimizben til tabysa almaı, qaqpaqylǵa tús­kenimiz eriksiz myrsyldatady-aı. «Uly orys tili» shyrpy syndyrýǵa da jaramady. Áıteýir shyr-pyr kúıgen Albert zamatynda arab asta­na­sy Er-Rııadqa, irgedegi Mysyrǵa, uıqydaǵy Astanaǵa da telefon soǵyp, arab tilin biletin dos-jarandaryn baılanysqa jalǵastyra júrip, barlyq sharýany ońynan sheshken. Kiltıpannyń da, kúrmeýdiń de kilti op-ońaı aǵytylǵany sol, áýelde qujattarymyzǵa bastaryn shaıqap, ıyq­taryn qıqań etkizgender báıektep júgirsin. Júz myńdaǵan adamǵa arnalǵan alyp ǵımarat – qa­jylar termınalynyń burysh-buryshyn ara­la­typ, qosymsha qujattardy lezde ázirlep, qo­ly­myzǵa ustatyp, arnaıy jabdyqtalǵan bólme­de tynyq­tyryp, shaı-sýmen qatalaǵan shólimizdi basqyzyp, eń sońynda qol-aıaǵymyzdy jerge tıgizbeı bizderdi tún ortasynda shahardaǵy «Marriott»  bes juldyzdy qonaq úıine djıppen jetkizgen. Keıinirek málim bolǵanyndaı, bizdiń keıpimizdi ózge memleketterden kelgen biraz qalam­das­tarymyz da bastarynan ótkizipti. Til bil­meý­diń mashaqatyna osynda bir aıǵa jýyq  ýaqyt bolǵanda kózimiz ábden jetkendeı. Jyraqta júrgende sát saıyn kókeıime kele bergen oıdy retti tusta aıta ketkendi jón kórip otyrmyn. Táýelsiz elimizdiń orta mektepteri men joǵary oqý oryndarynda basqa  shet tilderi pánderimen qosa, keleshekte arab tilin de júıelep oqytýdy qolǵa alǵan durys-aý degen oı mazalaı beredi. Islam órkenıetiniń qazirgi órisi men damý qar­qyny etek-jeńimizdi jınap, asyl qundy­lyq­tarymyzdy tereńirek uǵynyp, túısinýge jeteleıtindeı. Erteden kele jatqan úrdistiń biri – mektepterde aǵylshyn, fransýz, nemis tilderi úıretilip júr. Sondaı-aq, endigi jerde qazaq mektepterinde jappaı arab harpin úıretip, arab tilin meńgertýdiń zııany joq. Arab tili biz úshin jat til emes. Eń aldymen, ol – Qasıetti Quran-Kárimniń tili, Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.ý) tili. Barlyq rýhanı qundylyqtar men qaǵıdattar­dyń osy tilde jetkeni málim. Súre aıattaryn tikeleı túpnusqada oqýdyń mańyzy jónindegi másele bólek áńgimeniń ózegi. ...Pende shirkindi qoısaıshy. Bolmashyǵa qı­na­lyp qabaq shytyp, kúızelip renjip shyǵa kelemiz. Samaladaı jarqyraǵan meımanhananyń ta­baldyryǵyn attar-attamastan qurys-turysy­myz jazylyp, ezýimizge kúlki úıirilgendeı. Ejelgi tanystarynsha yqylaspen qarsy alyp, bir-birimizdi túsinbesek te bappen bas ızesip, ısharamen uǵysqan Saýd Arabııasy koroldigi Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń jaýapty ókilderi áp-sátte jeke-jeke nómirlerge jaıǵas­tyrǵan. Álginde ún-túnsiz máshınege bizge ilesip kirgen soqtaldaı-soqtaldaı úsh negr jigiti de jýrnalıster eken. Aıtqyzbaı ańǵarǵanymyz – úsheýi de qara qurylyqtan. Typ-tynysh qabatta qarama-qarsy ornalasqan Albert ekeýmiz aǵyl-tegil syr shertisip jáne bir saǵat otyrdyq. – Shúkir, aman-saý qasıetti topyraqqa da tabanymyz tıdi, – deımin men qýanyshymdy jasyrmaı. – Inshalla! – Saǵatyna qaraǵan serigimniń daýsy tańyrqaı estilgen. – Oý, Jáke, tún ortasy bopty. Kóz shyrymyn alaıyq. Astanada tań atyp kele jatyr. Ýaqyt aıyrmashylyǵy tórt saǵattaı shamasy. Tańerteń bárin shtabtan anyqtarmyz... – Jaraıdy, tynyǵaıyq. Erteńgi jeńil-jelpi tamaqtan soń birinshi qa­batqa tústik. Qalamnyń sýreti beınelengen pla­kat-baǵdarlamaǵa tesilgen tórt-bes jigit nazar­laryn bizge aýdaryp, jylyushyraı qarsy alǵan. – Qazaqsyńdar ma? – dedi tyǵyrshyqtaı, eńseli jigit ıy­ǵyn­daǵy kamerasyn qo­lyna ustap. – Men ázerbaıjandyq árip­testeriń bola­myn, aty-jónim Azer Mamedov. Respýb­lı­kalyq televıdenıede isteımin. Senderdi jańa restoranda kórdim, qa­zaq­sha sóılesip otyr eken­siń­der. Myna ji­gitterdiń barly­ǵy da jýrnalıster kó­rinedi. Jańadan ta­nysyp jatyrmyz... О́z tiline orys­shasyn aralastyryp tanysqan Azermen op-ońaı túsinisip, máz-meıram bop qaldyq. – Qashan keldiń? – Ystambul ar­qyly ma? Álde, Bakýden tóte reıs bar ma? Oqshaýyraq jum­saq dıvanǵa jaı­ǵasqannan soń ba­ryp, jańa tany­sy­myz basynan keshkenin jyr ǵyp shertti. – Ertede ata-babalarymyz qajylyqqa qı­nalyp jetkenin jaqsy bilesińder ǵoı. Qysqasy, men de biraz azap kórdim, – degen ázildeı myr­syldap. – Aýa raıy­nyń qolaısyzdyǵynan usha­ǵymyzdy Ys­tam­bul qabyldamaı, Ankarada jarty kún bógeldik. Jıddaǵa keshtetip keldik. Az-maz aǵylshynsham men túrikshemdi birde-bir arabqa uqtyra alsamshy. Ábden qınaldym jal­ǵyz ózim. Men oı­laǵanmyn, ar­naıy bireý-mireý kútip alar dep. Amal­syz­dan túnniń bir ýaǵy bolsa da, osy sha­harda qyz­met isteıtin jer­lesim, dá­riger do­sy­ma telefon shal­dym. Mán-jaıdy tú­singen Azat páte­rine apa­ryp qon­dyryp, dem­­aldyryp degendeı es jı­ǵyz­dy. El-el­den qajy­lyq­qa sha­qyrylǵan jýrna­lıs­terdiń tu­raq­taı­tyn jerin, ıaǵnı osy qonaq úıin de do­sym taýyp ber­di emes pe. Káne, ekinshi qabat­taǵy bas­­pa­sóz ortaly­ǵy­na baraıyq. О́zimiz­diń О́zbekstannan Baınazarov Nyǵme­tol­­la degen telejýrnalıst júr. Sen­dermen tanys­ty­raıyn baýyrla­ryń­dy. Ornymyzdan óre túregele bergenimizde: – Orta tolsyn jigitter, – degen ókpe tusymyzǵa jalt qarastyq. – O-o, Azerjan, týysqan­daryńdy taýyp alǵansyń ba? – Mine, jańaǵy aıtqan Nyǵmetollanyń ózi de keldi. – Iá, nıetteriń qabyl bolǵaı. Qalaı  jet­tińizder, qashan keldińizder? Tym táýir boldy, myna Azer ekeýmiz kesheli-beri jalǵyzsyrap júr edik. Qarashy, bir ǵana Qazaqstannan eki jýrnalıst kelipti, á?! Iаqshy-ıaqshy... Endigi jerde esh alańdaıtyny joq. Qazaqtar aıtady ǵoı: «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi». Áli asyqpaı tanysa jatarmyz. Qurban baıramyna deıin osyndamyz... Júrińder, qazir qarsy alý bólmesinen ıhramymyzdy alady ekenbiz. Qudaı sátin salsa,  erteń tústen keıin Mekkege baramyz, ýmra jasaımyz. Sodan keıin óz retimen úlken qajylyq, Arafatqa túnep, Mýzdalıfa men Mınada bolyp, Jamarat aqabaǵa – shaıtanǵa tas laqtyramyz... Erteńine qatarymyzǵa Túrkimenstannan kelgen Dáýletkeldi Annamuradov, dýshanbelik Sarban Saıdov pen máskeýlik tatar jigiti Shámil Idıatýllın qosyldy. Túbi bir týysqandar máre-sáremiz. Eń jaqsysy, tórt tilde sóıleıtin tájik jýrnalısi arabsha aǵyp tur.

Kóz aldymda – júrektegi sýret Qol ustasyp, ıyq tiresken biz ıhramǵa ki­rýdiń barlyq sharttaryn múltiksiz oryndap, aq shaǵaladaı bop shyǵa keldik. Árıne, aıtýǵa je­ńil. Áıtpese... eki bólek shúberekti, ıaǵnı «ızar» men «rıdany» jalańash denemizge oranyp jú­rýdiń óz mashaqaty ájeptáýir áýrege túsirgeni bar. Túımesiz, ilgeksiz jalań eki japyraq mata­ny «kıip» júrýge de óıtip-búıtip mashyqtanyp aldyq. Ihramdy jamylyp syrtqa shyqqanymda boıymdy erekshe bir sezim bólegendeı kúı kesh­tim. Kóz aldyma Jıddaǵa ushardaǵy Ystambul áýejaıyndaǵy kórinis elestegen. Jolaý­shy­lar­dy tirkep, alys saparǵa attandyratyn atshap­ty­rym záýlim zaldyń ishi lyq toly – ıhram kıgen úlken-kishi. Barlyǵy da túrik týystar. Musyl­mandyq paryzdaryn óteýge asyqqanyn ańǵarý qıyn emes. Qatty tańdanǵanbyz, qatty qyzyq­qanbyz. Lek-legimen aǵylǵan qalyń nópir óz kezegimen, óz retimen ushyp jatyr, ushyp jatyr. Solardyń sanatynda bizdiń reıstiń  jolaýshy­lary da ilgeri jyljýda. Ushaq tabaldyryǵy aldyndaǵy sońǵy aıaldamada biz kútpegen tosyn jaıdyń kýási boldyq. Alǵa ozyńqyraǵan dóńgelek júzdi, sáldeli jigit aǵasy óz tobyna qarata: «Káne, eki-úsh márte qaıtalap kóreıikshi. Qazir áýede mıqat shekarasyna jetkende daýystap aıtamyz» deýi muń eken úıme-júıme jurt tálbıe duǵasyn sańqyldatyp qoıa berdi: «Lábbáıkál-lahýmmá lábbáık, lábbáıká lá shárıká láká lábbáık, ınnál-hamdá, ýánnımátá, láká ýál-mýlk, lá shárıká lák». Qazaqsha maǵynasy: «Eı, Alla! Mine, men Seniń aldyńdamyn. Mine, men Seniń aldyń­damyn. Seniń eshbir serigiń joq, mine, men Seniń aldyńdamyn. Rasynda, madaq, nyǵmet jáne múlik Saǵan tán. Seniń serigiń joq». Sapar qarsańynda aldyn-ala jattap alǵan tálbıe sózderin kópke qosylyp, biz de san márte qaıtalaǵanbyz. Tilimiz múdirmeıdi. Meımanhananyń barlyq jaılarynda, hol­l­da­rynda, shtab pen baspasóz ortalyǵynda teledıdarlar jergilikti arnalar Mekkeden úzdiksiz taratyp jatqan beınehabarlardy táýlik boıy kórsetedi. Qulaqqa qanyq, júrekke uıalaǵan sózderdi endi mine, biz de hormen aıta bastadyq. Qyryq-elý jýrnalıst jaıǵasqan avtobýs jol apshysyn qýyryp keledi. Alǵashqy top ýmrany keshe jasap qaıtqan. Búgin olar Medınege atta­nyp ketken erteletip. О́ıtkeni, jol uzaq – shamasy tórt júz shaqyrym. Al, Mekke Jıddadan 75-80 shaqyrym kórinedi. Bylaısha aıtqan­da, taıaq tastam jer. Taspadaı tilingen kúreta­myr­dyń ózegi keń ári qaýipsiz. Qarsy qozǵalys joq. Qos qaptal joldyń ortasyn alasa palmalar men bákene aǵashtar bólgen. Aıryqsha nazar aýdartatyny, jasyl jelekterdiń júlgesin qýa­laı sý trýbalary tartylypty. Ár tal aǵashtyń túbinde mólt-mólt burqaqtaǵan ómir nári jylt-jylt etedi. Bul kúnde bizge jetip otyrǵan tamshylatyp sýarýdyń bir túri osy bolsa kerek. Joldyń eki jaǵalaýyna alma-kezek jaltaqtap kelemiz. Ashyq, alańqaı bos jatqan jer baı­qalmaıdy. Irkes-tirkes boı kótergen záýlim ǵı­marattar, shoǵyr-shoǵyr aýyldar, kók kúmbezdi munaraly meshitter, qatar-qatar tizilgen úlken­di-kishili saý­da ortalyqtary men dúkender... Birine-biri ulasyp, birinen soń biri dóńgelenip qalyp jatyr... Áýeldegideı emes, qozǵalystyń kóptiginen avtobýsymyz da álsin-álsin ishin tartyp, kibirtiktep keledi. Joq, álde alyp-ushqan júregi­miz­ge qanat bitkendeı me? Ilgeri umtyla, alǵa kóz súzemiz jarysa. «Endigi qasıetti Mekkeniń tó­be­si kórinip, Ál-Haram meshitiniń kók tiregen zú­mi­ret munaralary qol bulǵasa kerek». Sóz joq,  týra osy mezette jarqyldap-jaırańdap otyr­ǵan meniń taǵdyrlas serikterim – Aljırden, Chadtan, Shrı-Lankadan, Nıgerden, Sýdannan, Kamerýnnan, Týnısten,  Lıvııadan, Malıden, Japonııadan, Reseıden, Ázerbaıjannan, О́zbek­stannan, Serbııadan, Túrkııadan, t.b. elderden kelgen jigitter de osyndaı oıdyń qushaǵynda. Birin-biri janaı, óz qatarlaryn qatań saqtap, ońtaıly tusta  aınalyp alǵa túsken sátte sýretin san márte qyzyǵa tamashalaǵan Quran-qaqpa kózime ottaı basylǵan. Úlken trassanyń eki jıegin jartylaı doǵasha ıip qosqan ádemi tuǵyr-qaqpanyń dál tóbesinde paraqtary aıqara ashylǵan Quran beınelengen. Tamasha arhıtektýralyq belgi-eskertkish – Qa­sıetti alyp kitap sonadaıdan shalynady. Taǵat­syzdanyp otyrǵan jigitter biraýyzdan «Láb­báı­ká» dep tálbıeni daýystap óleńdete jóneldi. Sol-sol-aq eken  aldy-artymyzda júıtkigen kóliktegiler men jaıaýlatyp sap túzegen qulshylyq jasaýshylardyń qalyń nópiri birinen keıin biri ilip áketti. Ǵajap yrǵaq, ǵajap áýez – Mekke aspanyn kernep tur. Kóligimiz de qumyrsqadaı jybyrlap qalǵan. Tus-tustan, jan-jaqtan aǵylǵan halyqtyń leginde qısap joq. Quddy tolassyz tasqyn. Qarǵa adym jer – muń. Kóshe qıylystaryndaǵy keptelisti rettegen polıseılerdiń mazasyz jumystaryn is-qımyldarynan ap-anyq kóresiz. Sóıtse de júzderinen renishtiń, degbirsizdene ábirjýdiń esh nyshany sezilmeıdi. Barlyǵyn da sabyrǵa jeńdirgen. Qııan qıyrlardan, alys shalǵaılardan, seńgir-seńgir taý asyp, telegeı-teńiz sý keship kelgen, irgedegi elderden jaıaý-jalpylap zaryǵyp ańsap jetken adamdardyń qas-qabaǵyna – Allanyń qonaǵy dep qarap qyzmet kórsetýdi basty boryshy sanaıdy. Mun­daı ǵajaıyp úrdisti, dástúr bop qalyp­tasqan tamasha júıeni qasıetti mekenniń qalasynan da, dalasynan da aıqyn ańǵarasyń. Sebebi, Qudaı jolyndaǵy qulshylyqtyń alańsyz, selkeýsiz ótýi – mindet. Osyndaı aıryqsha mańyzdy, jaýapty sharýany jyl saıyn yń-shyńsyz bıik deńgeıde atqaryp júrgeni, negizinen arabtardyń ejelden qanyna sińgen qasıeti – sabyr­lylyqtyń nátıjesi bolsa kerek. «Imannyń senimdi serigi – sabyrlylyq» degen ǵaqlııanyń astaryna jiti úńilgenimiz abzal. ...Keshki shyraqtar jamyraǵan shaqta Qaǵ­banyń túbindegi záýlim-záýlim jeti ǵımarattan turatyn áıgili «Merıdıan» meımanhanasyna mańdaı tiredik. Qumyrsqanyń ıleýindeı, qujy­na­ǵan qajylar. О́ńkeı ıhram oranǵan úlken-kishi... Túr-túsi, sóz-tili, óń-júzi – alýan-alýan. Súzilip janar júgirtemin jan-jaǵyma. Ár-árkimdi shyramytyńqyrap, sózge tartyp ta qoıamyn. Eshqaısysy búlk etpeıdi, túsinbeıdi. Jymyńdaǵan kúıi kidirmeı óte shyǵady. Ázirge birde-bir qazaqty ushyratpadym. Indonezııa, Taıland, Malaızııa, Bahreın, Marokko, Tanzanııa, Togo, Sıngapýr, Efıopııa, Nepal tárizdi taǵy basqa elderden kelgen qajylardyń sa­pynda, sóz joq, meniń Qazaqstanymnan yntyǵa jetken tórt myńdaı jamaǵat júr. Olardyń qaısybirimen áli-aq kezdesip qalarmyz. Osy zúl-hıjja kúnderi. Oraıly mezette eskerter bir derek. Qa­jylyq paryzdaryn óteý úshin Mekkege jyl saıyn dúnıe júziniń 125-130 memleketinen mıl­lıondaǵan adam keletin kórinedi. Saýd Arabııasy Aqpa­rat mınıstrliginiń málimetterine júginsek, bıyl olardyń naqty sany úsh jarym mıllıonnan asyp otyr. Jýrnalıst aǵaıyndardyń udaıy «Álemniń barlyq joly Mekkede túıisedi» dep jatatyny osydan-aý. Sol mıllıondardyń biri retinde áıgili Ál-Haram meshitin, áıgili Qaǵbany tezdetip kórýge asyǵamyn. Shıyrshyq atyp, taǵatsyzdanǵanymdy seze qoıǵan Albert: – Álhamdýlılláh, – dedi meımanhana ishindegi dúńgirshekterdi jaǵalap janar júgirte júrip. – Qudaı sátin salsa, qazir jýynyp-shaıynyp alǵan soń Qaǵbaǵa baramyz. Meniń túsingenim, eki aıaldamaǵa jeter-jetpes. О́z betimizshe tar­typ ketýge bolmaıdy. Tártip solaı. Sabyr. Kóresiz be, arabtar áste asyqpaıdy. Aıtpaqshy, Jáke, zámzám tek osynda satylady eken. Dú­ken­shi ózbek jigitterinen anyqtap, surap bildim... Kútken sát. Tobymyzdy shashaý shyǵarmastan tóte týnnelmen zýyldatyp alyp kelgen. Qubylanyń qasynda turmyz. Kúndizgideı jap-jaryq. Beıne taýlardyń alaqanyndaǵy kúmis zereńdeı móltildegen qasıetti meshittiń aınala-tóńiregi turmaq, qoıý qarańǵylyqqa súńgigen zańǵar munaralardyń ushar basyndaǵy qalaqtaı Aıdyń ózi ap-anyq, jarqyrap shalynady. Kezekti rásimderdiń tártibin shama-sharqynsha túsindirgen boıy kósh bastaǵan aljırlik jýrnalıst jigit Mustafa Shárıftiń sońynan ilestik. Ál-Haramnyń eshqandaı ǵımaratqa, eshqan­daı keshenge uqsamaıtyn ózindik arhıtektýra­lyq sán-saltanaty keremet. Álemdegi eń alyp meshit eriksiz tamsantady, súısintedi. Ishi-syrty qujynaǵan halyq. Taıyp jyǵylardaı aınadaı jaltyraǵan qyzylkúreń granıt tósenishterdiń qaly kilemderge tirelgen tusynda tápishkemizdi sheship aldyq. Jalańaıaqpyz bárimiz de. Ebedeısiz qımyldap, súrinip qalmaýǵa tyrysasyń. «Saqtyqta – qorlyq joq». Adamdar aǵysy tolassyz. Sál bógelýge bolmaıdy. Samaladaı jarqyraǵan qabyrǵany janaı órlegen keń baspaldaqpen kóterilip, álginde ǵana megzegen egiz alyp munara – Ábdel-Ázız qaqpasyna buryla bergenimizde sol jaǵymyzdan erteden biletin, qarshadaıdan mıymda óshpesteı bop keskindelgen, sanamda máńgi qashalǵan tanys beıne kózge ottaı basylǵan. Qasıetti Qaǵba! Qasıetti Qubyla! Qasıetti qara tas – «Hajr ásýat!» Qos janarymdy aýdar­maǵan qalpymda alǵa ilbip kelemin. Qaǵbany saǵat tiline qarsy aınalyp júrgenderdiń sa­nyn­da esep joq. Ilki sáttik áser ústinde múldem baıqamappyn. Qulshylyq jasap jalbaryn­ǵandar, aǵyl-tegil egilgen jarymjan ǵaripter aıaq astynda da múlgip-shulǵyp otyr. Ishteı kúbirleımin: «Buǵan da shúkir! Qudireti kúshti Alla, rızamyn!.. Myń márte táýbe!..» Mańaıyma qyzyǵa, tańdana qaraımyn. Qara­qurym jurttyń tilin túsinbesem de, baqytty júzderinen erekshe qýanysh sezimin ańǵarǵanym ras. Tipti, árqaısysynyń júrek lúpilin estip turǵandaımyn. Qara sózben beınelep jetkize alsamshy. Kózimdi tyrnap ashqannan aıalap, qasterlep júregimniń bir buryshynda qundaqtaǵan ǵajaıyp sýret. Qumarym qanbaı, kózim toımaı qaraı beremin, qaraı beremin...

Zámzámniń qasıeti men qupııasy Kózimnen yrshyp túsken jalǵyz tamshy betimdi syzǵan boıy aýzyma tamǵan. Kermek dám, ıaǵnı mańdaıymnan sorǵalaǵan ter monshaqtary emes. Shynymen-aq jylap keledi ekenmin. Qaraqurym jurtpen birge bizdiń jýrnalıster toby da Qara tasty shyr aınalyp júrmiz. Alǵashqydaǵy órekpigen kóńil saıabyr taýyp, keý­demnen shyǵyp keterdeı atqaqtap týlaǵan judyryqtaı júregim de tynshyǵan tárizdi. Tórtinshi, besinshi, altynshy... aınalym. Qarsy bettegi záýlim munaradaǵy jasyl sıfr­ly saǵatqa álsin-álsin qaraǵan top bastaý­shy­myz ár aınalymnyń ýaqytyn da jańylmaı eskertip qoıady. Úzdiksiz jalbarynǵan, qulshylyq etken adamdardyń óksik qysqan únderi qumyǵyp estiledi. Qaǵbanyń Qara tas turǵan buryshyna ta­qaǵanda aıtylatyn tákpir, Iemen jaqtaǵy buryshy men Qara tas turǵan buryshy araly­ǵyn­da aıtylatyn duǵany qaıtalaǵan daýystar jigerli shyǵady. Sheńber jol qýsyrylǵan mezette esebin taýyp qasıetti Qara tasty ala­qandarymen sıpap, súıip qalýǵa umtylady. Men de sátti múmkindikti múlt jibermeı, altynshy aınalymdy taýysyp, sońǵyǵa jetkende qasıetti Qara tasqa ernimdi tıgizip, alaqanymmen eki-úsh márte sıpadym. Sondaı-aq, ejelgi Baıtollany turǵyzǵan Ibrahım Maqamyn alaqanymmen aıalaı ustap, zııarat ettim. Jalbaryna tilek tiledim. Jeti ret aınalǵannan keıin, týra Qaǵbanyń túbinde saparlas áriptesterime ilesip taýap namazyn oqydym. Budan artyq násip, baqyt bolmas, sirá!.. Júzderin ımandylyq nury aımalap, keýdelerin qýanysh kernegen bizdiń top Qaǵbanyń irgesindegi zámzámmen shól qandyryp, kezekti paryzdy – Safa men Marýa arasyn jeti márte júrip ótýge asyqqan. Kóńilde qımastyq, sońymyzǵa jaltaq-jaltaq qaraı beremiz. Asa joǵary sapaly jibek talshyqtarynan toqylǵan qara mata bıiktigi 13 metrlik tekshe (qubyla sózi, osy «kýb» degennen shyqqan) tasty tutastaı kómkerip tur. Arab kallıgrafııasymen jazylǵan Quran aıattarynyń ár árpi, ár tańbasy arnaıy jasalǵan altyn, kú­mis jiptermen ádiptep tigilip, zerlenedi. Eldegi qalyptasqan dástúr boıynsha mundaı mańyzdy da, jaýapty mindetti sheberdiń sheberine júk­teıtin kórinedi. Árıne, jalǵyz-jarym ismerdiń qolynan keler ońaı sharýa emes. Búkil áýlet bop jyl boıy tapjylmaı otyryp, kóz maıy men qabiletterin baǵyshtaıtyn sekildi. Qajylyq sapary kezinde jergilikti gazet-jýrnaldar osyndaı sheberler áýletiniń sýretin jarysa jarııalaǵanyn óz kózimizben tamashaladyq. Qaǵba týraly, Qasıetti qara tas jaıyndaǵy tolǵanystyń tıegi aǵytylǵanda Zámzám bulaǵy tasada qalmasy anyq. Endeshe, áńgime arnasyn solaı qaraı buralyq. Ál-Haram meshitiniń ishindegi ǵajaıyp qubylystardyń biri sanalatyn qasıetti sý haqynda shertiler syr men jyr da jetkilikti. Bul kúnde zámzámdi ısi musylman qaýymy biledi desek artyq aıtqanymyz emes. О́ıtkeni, shıpaly sý jónindegi ańyzdar men rıýaıattar kóp-aq. Qaısybirin áke-sheshelerimiz ben úlkenderdiń aýyzdarynan biz de estigenbiz. Qııal-ǵajaıyp ertegideı elitip tyńdaǵanbyz, tań­daıymyzdy taqyldatqanbyz. Qazirgi órke­nıet­tiń talabyna saı, áldeneshe qatarǵa jypyr­latyp tizilgen, zamanaýı tehnologııamen jab­dyq­talǵan altyndalǵan, kúmistelgen shúmek­ter­den saryldaǵan zámzámdi biz de qumarlana simirip turmyz. Meıirlenip, rahattanyp ishkenbiz. Qatalap qalǵandaımyz ba, qalaı?.. Ańsarymyz aýǵandyqtan shyǵar. Áıtpese, ańqamyz keýip, kómeıimiz qurǵaıtyndaı shól qaıdan bolsyn... Úıme-júıme jurt birinen soń biri qatar-qatar tizilgen staqandarǵa qol sozyp, bulaq shúmek­terin aǵytýda. Tańdanystaryn irikpegen: – Qandaı dámdi!.. – Salqyndyǵy unady. Tamaǵymdy qaryǵan joq. – Qoryqpańyz, angınańyz bolsa, jazylyp ketedi... – Shıpasy mol, qasıetti sý ǵoı. – Zámzám dese zámzám!.. Á degende eki staqandy tóńkerip, sál-pál oılanyp turǵanymdy baıqaı qoıǵan aljırlik árip­tesim máz-meıram kúıi, eki qolyn erbeńdetip bir­deńelerdi túsindirgen boldy. Onysyn uǵa qoı­dym. «Eki kózińdi jý, betińdi jý... Bálkim, shı­pasy tıer...» Kózildirik kıip júretinimdi meń­­zegendeı. Men bet-aýzymdy, kózimdi shaıyp, úshinshi staqandy simirdim... Netken rahat! Mań­daıym burshaqtap, júıkem balbyrap shyǵa kelgen... Aıtpaqshy, zámzámǵa qatysty ózekti ańyz­dyń negizgi júlgesin eske túsireıikshi: Ibrahım paı­ǵambardyń áıeli Sara kóńiline kelgen qyzǵanyshtan Ajardy jaqtyrmaıdy. «Bul da Allanyń ámiri shyǵar» dep kúnderdiń-kúninde Ajar men kishkentaı uly Ysmaıyldy qum-sha­ǵyl­dy, elsiz-sýsyz dalaǵa aparyp tastatqyzady. Elsiz shóldi mekenniń aty Mekke edi. Japan qula túzde shyryldaǵan náreste qatty shól­deı­di. Qatalaǵan balasyna sý izdep, alasuryp eki taýdyń arasynda ersili-qarsyly báıek bop zyr júgiredi. Allaǵa jalbarynyp járdem tileıdi. Rahymy mol Jaratýshynyń ámirimen janushyra eki aıaǵyn tepkilep jylaǵan balanyń ókshesi tıgen jerden bulaq shyǵarady. Sóıtip, eki ǵarip aman qalady. Burqaqtap atqylaǵan qaınar qazirgi Zámzám bulaǵy eken. Aıdaladaǵy sýǵa aspandaǵy qus aınalyp, kerýen kóshteri aıaldaıdy. Bári de shólderin qandyrady. Kele-kele osy kerýen beketinde úlken shahardyń qabyrǵasy qalanady. Mine, búgingi Islamııattyń uly kindigi Mekke qalasynyń irgetasy osylaısha boı kóteripti. Káýsar bulaq – Zámzám tumasy da neshe yqylym zamannan beri úzdiksiz atqylap tur. Tek belgisiz bir sebeptermen hıjranyń 223 jáne 234 jyldary ýaqytsha toqtap qalypty. Al odan keıin mundaı túsiniksiz jaı qaıtalanbaǵan kórinedi. Bul da zámzámniń bir qupııasy bolar... Zámzám sýynyń shıpalyq qasıetteri jaı­yn­da qajylyqqa baryp qaıtqandardyń aýzynan jıi estımiz. «Tamaǵymnyń aýyrǵany sap tyı­yl­­dy», «Jótelim qoıdy», «Asqazanym maza­la­maı­tyn boldy», «Júıkemniń qurysqan-tyrys­qany ketken sekildi» degenderdi óz qulaǵymmen talaı ret estidim de. Táýelsizdiktiń arqasynda Mekke-Medınege barýshylardyń qatary kóbeıdi ǵoı. Olardyń barlyǵy da tábárik retinde tas­pıyq pen zámzám ákelip júr. Árıne, shelektep, tonnalap ákele almaıtyny belgili. Bazarlyq qutyǵa quıylǵan birer-jarym staqan sýdy tilekterin aıtyp, joralǵylaryn jasap búkil ot­basy músheleriniń qasyqtap ishkenderine de kýá­miz. Osyndaıda, tipti, aýyldaǵy bir ájemiz zám­zám­di qaınatyp, rahattanyp, jaılanyp ishkisi ke­lipti. Qyzyqty qarańyz, otqa qoıylǵan sháınektegi sý qaınamaǵan. Buǵan nege qaıran qalmasqa... Al, osy jolǵy qajylyq kezinde jergilikti basylymdar zámzámniń ǵajaıyp taǵy bir qasıeti týraly sensasııalyq maqala jarııalady. Arafatta túnegen kúnderi áriptesterimiz gazettegi jańalyqty qoldan-qolǵa tıgizbeı oqyǵan. Kelesi kúni Mınaǵa aıaldaǵanymyzda baspasóz or­talyǵyndaǵy taý bop úıilgen gazetterdiń ara­synan álgi materıaldy taýyp aldym. Aǵyl­shynsha shyǵatyn «The Saudi» gazetindegi maqalanyń qysqasha mazmunyn túıip jetkizeıin: ...Somalılik Álı Abdýlla Rahmannyń zám­zám sýyn ishkennen soń qulaǵy estip, «baı­lanǵan» tili qaıta shyǵypty. 29 jyldan keıin! Ǵajap-aq! Álı Rahman qazir Ulybrıtanııada turady eken, áıeli, tórt uly bar. О́z elinde esep­shi bolyp istegen ol azamat soǵysyna qaty­syp, qatty jaraqat alady. Sonyń kesirinen sóı­leı almaı, qulaǵy estimeı qalady. Barmaǵan jeri, qaralmaǵan dárigeri bolmaıdy. Jazylmaıdy, em qonbaıdy. Amalsyzdan múgedektik topqa qabyldanyp, saýsaqtarymen «sóılesetin» qı­myl-ymdaý álippesin meńgeredi. «Allaǵa shúkir, endi men múgedek te, jarymjan da emespin. Qaǵbany alǵash ret taýap etkennen soń, kóppen birge zámzám ishtim. Úlken meshittiń mańyn aralap júrgenimde boıymdy erekshe qudiretti kúsh bılegendeı boldy. Artynsha tań namazynyń Fadjrin qulaǵym shaldy. Qýanyshtan júregim dúrsildep qoıa berdi. Janymdaǵy joldastaryma «Meniń qulaǵym estıdi» dep jylap jiberdim. Olar tańǵajaıyp oqıǵaǵa qaıran qalyp, jaǵalaryn ustady...» Álı Rahmandy qajy mıssııasynyń jaýapty adamdary Mekkedegi Adjıad aýrýhanasyna jatqyzyp medısınalyq saraptaýdan ótkizedi. Tekserý nátıjesi «Álıdiń estý, sóıleý qabileti deni saý adamdarmen birdeı» degen sheshimdi tujyrymǵa toqtaıdy. Sırek oqıǵa – sırek qubylys. Mine zámzámniń qudireti men qasıeti. Senesiz be, senbeısiz be? О́z erkińizde... Áńgime oraıyna qaraı zámzámǵa tikeleı qatysty hadıs joldaryn eske salǵandy jón kórdik: «Zámzám sýy bas aýrýyna shıpa jáne oǵan qarasań, kózdiń janaryn nurlandyrady, deneniń ystyǵyn basady». Ibn Abbas rıýaıat etken hadıste: «Zámzámdi kim qandaı nıette ishse, sol nıetine jetedi. Eger shıpa surap ishken bolsa, Alla oǵan shıpa beredi. Pana tilep ishse, Alla oǵan pana bolady, eger shólińdi qandyrý úshin ishseń – shóliń qanady» degen. ...Zámzámǵa shólimiz qanǵan biz Safa men Marýanyń arasyn jeti ret júrip óttik. Júgiretin jerinde júgirdik. Qınalǵanymyz joq. Sergekpiz, senimdimiz... Kóńil – shat, boıda – qýat. Bir-birimizdi quttyqtap jatyrmyz. Mań­daıy­nyń terin alaqanymen súrtken, toby­myz­daǵy eń úlkenimiz Japonııadan kelgen ardager qalamger Abdýlazız Kýbash Saıshý  kúlimdeı: – Búgin Jıddadan shyqqaly on úsh shaqyrymdaı jaıaý júrippiz, – dedi ıhramynyń omyraý jıegine qystyryp qoıǵan qadam ólshegish oımaqtaı apparatyna úńilip. Bárimiz shý ete tústik. Árıne, árqaısymyz óz tilimizde: – Kóp pe, az ba?.. Qajylar áýleti – Áne, qazaq, – dedi túrkimen dosym Dáýletkeldi ıyǵymnan tartyp. – Tez júgir. Ketip qalady. Artyma jalt qarasam juqaltańdaý, shoqsha saqaldy qarııa baspaldaqpen túsip barady eken. – Ata, toqtańyzshy, – dedim daýystap. – As­sa­laý­maǵaleıkým!.. Qulaǵy saq kórindi. Qalt tura qalǵan ol súzile qaraǵan qalpy til qatqan. – Amansyń ba, balam… Iá, nıetiń qabyl bolǵaı. Qaı jaqtan keldiń, aty-jóniń kim?.. Qudaı násip etip, Mekkege úshinshi ret kelip otyrmyn. Egemendigimizdiń arqasynda. Keńes zamanynda qansha umtylsam da jolym túspep edi… Elpildegen elgezek aqsaqal sóz tizginin ustatar emes. Álde jerlesterin saǵynyp qalǵan ba? Bárin tizip aıtyp jatyr… – Jalǵyzsyz ba? – dedim men kerekterimdi qoıyn dápterime túrtip jatyp… Aqtaýdan kelgen atamyzdyń nyspysy – Aınaddın Kelimberdiuly. Musylmandyq paryz­da­ryn búkil otbasymen ótep júr eken. Báıbishesi Dámetkúl, kelini Jazıra, eń kenje uly Qaıyr tórteýi qajylyqtyń rásimderin birge jasap júrgen kórinedi. “Allaǵa shúkir, tólbasym Dı­qanbaıym barlyq qarjyny taýyp berip, qasıetti saparǵa baryp kelińder” dedi ǵoı. Bul joly Aınaddın atamyz áke-sheshesi úshin ýmra jasaǵanyn aıryqsha qýanysh sezimimen jetkizgen. Ras bir otbasynan tórt birdeı adamnyń qajy atanýy, qandaı baqyt! Mıllıondardyń arasynan birde-bir qazaqty jolyqtyra almaımyn ba dep júrgenimde Mekkeniń túbindegi “Merıdıan” qonaq úıinde Áshirbek esimdi eki azamatpen júzdestim. Biri – tanys, ıtkóılekti qatar tozdyrǵan qurdas-dos, al ekinshisi – jetpistiń jelkesine shyqqan el aǵasy. Ekeýi de jambyldyq. Joly da, jóni de úlken Áshirbek Aıdashev Qordaı aýdanyndaǵy sharýashylyqtarda basshylyq qyzmetter atqarypty. Negizgi mamandyǵy zootehnık bolsa da, arǵy-bergi tarıhty tereńnen tolǵap, az ýaqyt­tyń ishinde biraz jaıdan maǵlumat bergen. О́zi Zeınel apamyzben birge, kórshisi Nurǵaısha­ny qajylyq mindetterin óteýge alyp kelipti. Aǵamyzdyń nazar aýdararlyq saýapty isin qadap aıtqan durys shyǵar. Áshirbek aǵa jasy ulǵaıǵan, júrip-turýy qıyndaý eki apamyzdy Medıne qalasynan satyp a