Ǵarysh perzenti

Iа est more,

ı more vo mne

Jak-Iv Kýsto

Uly fızıka ǵylymy ash­qan, teginde, anyq derek, aı­qyn jaıt, qala berdi, asyl aqıqat bar. Baıaǵy bir baǵzy zamandarda, pil saýyrly qara Jer, jeti qat kók aspan, juldyzdar salǵan Qus joly, tipti, tarydaı shashylyp jatqan qısapsyz ǵalamshar, sany joq esepsiz ǵaryshtar, sheksiz ny­ǵyz­dalǵan qara noqat daq, aqtyq núkte ishinde ómir súrgende, kenet bir sát – tosyn qubylystan – dú­nıe shalt ózgeredi: taý qoparǵan orasan zor jarylystan ushan-teńiz álem túziledi. Zady, Oljas qazaq, túrki, adam­zat keńis­tiginde, ult, halyq, násil rýhanııa­tynda, jańa álemdi somdaǵan alapat jarylys boldy. Fransııa aqyl-oıyna – Rene Dekart, Blez Paskal, Sharl-Lýı de Monteske, Vıktor Gıýgo, Marsel Prýst, Andre Breton, Borıs Vıon, Jan-Pol Sartr; Germanııa aqyl-oıyna – Em­manýıl Kant, Georg Vılgelm Frıdrıh Gegel, Frıdrıh Vıl­gelm Iozef Shellıng, Io­gann Gotlıb Fıhte, Iogann Volfgang Gete, Hrıstıan Iogann Genrıh Geıne, Frıdrıh Vılgelm Nıs­she, Maks Plank, Martın Haıdegger; Brıtanııa aqyl-oıyna – Ýı­lıam Sheks­pır, Maıkl Faradeı, Ýılıam Batler Ieıts, Semıýel Batler, Djeıms Klerk Maksvell, Stıven Hokıng yqpaldary tárizdi Oljas túrki-slavıan oı-sanasyna da qatty áser etti. Bılep-tóstedi. Atomdy jarǵan Rezerfordtaı Oljas tańbalardy jardy. Jaryp, syryn oqydy. Degdar ǵalym atom qupııasyn ashty, oıshyl aqyn tańba jumbaǵyn sheshti. Ras, Oljas qazaq, túrki, adam­zat keńis­tiginde, ult, halyq, ná­sil rýhanııatynda, jańa álemdi somdaǵan alapat jarylys boldy. Jarylystan soń, ǵalamzat tarı­hyn­­daǵy alapat kezeńde, ǵa­ryshtardan qu­ralǵan jańa álem jaraldy, adamzat shejiresinde jańa zamandy baıandaǵan alapat dáýir bastaldy. El-jurtty tańǵaldyrǵan tań­syq qu­­by­­lys ǵaryshtaı sheksiz – Uly Dala besiginde bólenip ósti. Oljastyń masshtaby da, ta­qyryby da, Otany da kosmos bol­dy. Kosmos qazaq jerinen bas­talady. Qazaq topyraǵy – kos­mostyń qaqpasy. Kirip-shyǵatyn esi­gi. Sondyqtan, kosmosty jyr­laǵan, tuń­ǵysh ǵaryshkerdi jyrǵa qosqan aqyn, kos­mostyq mas­shtab­taǵy shaıyr Qazaq elinde týdy. Batyryna aqyny saı edi. Ga­garındeı tuńǵyshqa Oljastaı birtýar aqyn kerek edi. Tanymnyń patshasy tur­laýsyz dú­nıede, aınymaly kózqarasta, san alýan pikir nus­qa­larynda, kóshpeli oıda, qysqa kúnde qyryq qubylǵan salystyrmaly shyndyqta turaq­tylyq qa­lyptastyrdy. Qundylyǵyn ta­nymaǵan qaýipti zamanda elge pana boldy, halqyna es jıdyrdy. Bul qubylys búkil álemdik oı-sana damýyna enshi, jalpy­adamzattyq rýhanııatqa tıesili, ǵalamdyq órkenıet júıelerine ortaq tosyn jaıt edi. Áýelden, jazǵany eldiń qa­my, atba­syn­daı muńy edi, tańba­lanyp qalamynan tógilip túskende altyn-kúmisteı jarqy­rady, shoq­taı jaınap tóńiregine, samaladaı oınap jan-jaǵyna – molynan jaryq shashty, maıy toq bilte shamdaı nurǵa bóledi, jaryq – ottan, janǵan ot – bilimnen taraǵan edi. Qara túnek ǵaryshty jaryp shyqqan sáýle, syzat bergen tań Táńir jarat­qandardy el­eń-alańda oısań oqıǵa­nyń kýásine aınaldyrdy. Shaıyrdyń júregin jaryp shyqqan, qalamynan tenizdeı tasyǵan óleńder arǵy­maqtardaı asaý, suńqardaı qanatty, arys­tandaı aıbatty, kókjaldaı susty (rýhty), jolbarystaı qaıratty, nóser jaýyndaı aǵyl-tegil edi, injý-marjandaı quıyldy, gaý­hartastaı shashyldy. Oqyǵanda, qaǵazda tańbalanǵan oı-pa­ıym, oı-sana, oı-tolǵanys, oı-yrǵaq Hazar teńizindeı týlap jatty. Oıy da, óleńi de telegeı teńiz­deı aqyn, parasaty da, patsha kóńili de asyp-tasqan abyz­daı padısha Oljas – tabıǵattyń sy­ıy edi. Qazaqqa yrys darydy, baq qon­dy, úıge bereke kirdi, sha­­­­ńyraqtyń abyr­oıy asty, aýyldyń bedeli artty, ulttyń mańdaıy jarqyrady. Ǵarysh perzenti kosmos jaıly tús kórip, qııalynda Qus jo­lyna qol soz­ǵan armanshyl, jul­dyzdarǵa sapar she­gip, aspandy baǵyn­dyrǵan ǵaryshker adam­zattyń joryq jyryna aınaldy. Tanym kókjıegin keńeıtken HH ǵasyrdyń týy boldy. Ǵasyr aqyny oıdyń asqaq shyńyna shyqty, tanymnyń tereń qoı­naýyna tústi. Qanyshtaı bilim aldy, Mar­ǵulandaı qyz­met etti. Syzdyq tóre armandaǵan mu­ratqa Oljas jetti. Qypshaqtyń jıeni Igor­diń qarýly jasaǵy týraly dastandy menshigindeı kórgen qalyń eldiń qalyptasqan oı-pikirin orda buzǵandaı dúr­liktirip maıdan saldy, Bir Dińgir táńirine tabynǵan, jurtynan adasqan Shýmerdi baǵyt siltep eline qaıtardy. Jońǵar batyryn attan túsirip Aby­laı­lap jaýǵa qarsy jalǵyz shapqan Ábilmansur tárizdi el basyna kún týǵan qıyn sátte top jarǵan Oljas, shynymen – ǵarysh ózegin jaryp shyqqan alapat jarylysty qubylys edi. Asyl jurtyn súıdi, túrki ha­lyqtaryn álemge tanytty, oǵ­yz-qypshaq, qala berdi, qarluq jyryn ushpaqqa shyǵardy. Oljas túrkitildes ulystar­dyń jolsapar, jortýyldardaǵy ura­­nyna, Turan jas­tarynyń úmit shyraǵyna aınaldy. Ásili, Oljastyń jazǵanda­ryn­­da at tuıa­ǵynyń eskiden kele jatqan daby­sy, tul­parlardyń shabysy, jekpe-jekterdegi alyp júrekterdiń dúrsili, keń jazyq­tardyń dúbiri, joryqtarǵa toly boz dalanyń saryny, kireý­keli tarhan batyrlardyń aryny bar. Saıypqyran Shyńǵyshan zamanynda týsa, Oljas qol bastaǵan túmenbasy bolar edi. Kóp jazdy. Qalamy toqtaǵan joq, oıy sarqylǵan joq, sózi taý­­syl­ǵan joq. Ol­jas­tyń qashan jazatyny jumbaq, sosyn, qansha oqyǵany jumbaq. Únemi el aldynda, jurt kózinde, halyq ortasyn­da. Biraq, bárin biledi. Túgel oqy­ǵan. Eńsegeı aqyn ejelgi grek pál­sapashylary, Uly Dala abyzdary, kórshi dao oı­­shyl­dary tá­rizdi alyp: oıy da, boıy da, so­ıy da. Jazǵany tegis sanatta, biraq, oqyǵan kita­byna san jetpeıdi – elge beımálim. Shynynda, Oljastyki – qaı­rat­­ty poe­zııa. Alǵashqy alapat jarylystan jaralǵan ǵarysh perzenti qazaq jerindegi sońǵy jarylysty toq­tatýǵa dem berdi. Shaıyr joǵalǵan halyqtar týraly qalam tartty. Joǵalyp bara jatqan belgilerdi ashty. Talaı ǵasyr únsiz jatqan túrki tańba­la­ry oǵyz-qypshaq tilinde sóıleı bastady. Qupııa belgilerdiń syryn ash­qan danyshpan qupııa syrdyń belgisi edi. Qupııany Ol­jastan ta­nydyq, syryn Oljastan uqtyq. Oljas shyǵarmalarynyń oqyr­­mandary da ózindeı aqyldy, zerdeli, oqyǵan-toqyǵan bolýy shart. Abaı aıtqandaı, aqyl – bi­limde. Bilimsiz – aqyn týyndylaryna jol, qaq­pasyna kilt tappaısyz. Demek, Oljastyń jalǵyz tús­­ken soqpaǵy – Abaı júrip ót­ken joldyń silemi. Gýmanıstik saryndaǵy hakim ǵaq­lııalarynyń jal­ǵasy. Maǵjan tutatqan túr­kilik rýh alaýy. Ol kez kelgen máseleni tutas oılaıdy. Tutas paıymdaý úshin ǵaryshtaı keńdikti qamtý qajet. Ǵaryshtaı keńdik bilimde, sosyn, adamgershilikte. El belgili bir bólikterdi (detaldar) ǵana kórse, alyp Oljas oıǵa salǵanda, barlyq irili-usaqty bólshekterdi (detaldar) birin qal­dyrmaı tú­gel eskeredi, eshkimniń nesibesin umytpaý qajet, basqanyń rızy­ǵyna qııa­nat jasamaǵan abzal. Oljas úshin bul óte mańyzdy, sebebi, gýmanızmniń bastaýy – ádilet, shyrqaýy – ádiletten de joǵary – keshirimdilik, qaıy­rymdylyq jáne bireýdiń qaı­ǵy­syn óz basynyń jeke qaı­ǵy­syndaı kórý. Eldiń qamyn jeý, halyq jaǵ­daıyn oılaý osydan týdy. Oljas – azamat. Danyshpan Memleket qurylysshysy. Ol mem­leket­terdiń tarıhyn jete zerttedi. San­daǵan ımperııalardyń berik qabyrǵalary qaqyrap shań-tozańǵa aınalyp qula­ǵanyn, gúldep-jaınap turǵan ta­­laı ór­kenıetterdiń qapylyq pen kúıregenin, kóptegen máde­nıet­­­terdiń – adamnyń kúı­­gen ba­qytyndaı – oırandal­ǵa­nyn, sha­ńy­raqtary ortasyna túskenin kórdi. Bári ústem edi, aqyrynda jermen-jeksen bol­dy. Bir eskileri saqtaldy, bir jańa­lary or­nyq­ty. Biraq, nege tarıhta eldiń biri de, bire­geıi de iz-túzsiz joǵaldy, ekin­shisi, enshilesteri – qaldy? Nelikten? Oljas máńgiliktiń shartyn izdedi, jurt­tyń máńgi jasaýyna ne kepil eken­digin tap­qysy keldi. Jaýgershilikte, qıyn-qystaý kún­derde, babalarymyz kimge súıinip, qandaı qudi­retti kúshti súıeý kórip joryqqa shyqty? Kúres ánine, joryq jyryna qo­syp shyrqaǵan olardyń jarqyn muraty týraly ne bilemiz? Teginde, Oljastyń suraqtary kóp edi. Nıssheniń kóshe kezgen máńgilik saýaldary HH ǵasyrda Oljastyń esigin qaǵyp turdy. Bul arysy Eńki, Shýmer, berisi oǵyz-qypshaq zamandarynan kele jatqan, dalada qańǵyp júrgen sansyz jetim suraqtar edi. Ata-tegin, shejire syryn iz­degen suraq belgileri Oljastan belgili jaýap kútti. Keıin, kóne qypshaq dáýirin tereń zertteı otyryp, Shýmerge jetti, odan ári alǵashqy adam­zat­tyń bastaý tiline jetý qıyn emes-tuǵyn. Ol, tegi, oıdyń bastaýyn, adam­­­­zattyń túp ana ti­lin izdedi. Sý izdegen tájirıbeli qudyq­shydaı qaı jerden qudyq qazý qajettigin adas­paı dál tapty. Qudyqtyń sýyndaı taza, móldir, anyq bilim ǵana qoǵamdy alǵa súıreıtinin túsindi. Ras, beıneti asqan eldiń tarıhy da kezinde beınet kórdi. Kesheleri, tar esik, tar bosa­ǵa­dan ótken, tar jerden maıdan ashqan, at ústindegi – at jaly, túıe­niń qomyndaǵy, aýmaly-tókpeli zamandar syryn shertken qasterli shejiresi burmalanyp, mehnat shegip, azapqa tústi. Ras, ata-babalarymyz túrki perzenti máń­­­gilik ómir súrsin, urpaǵy úzilmesin dep ósıet aıtyp, taýǵa baryp, jartastarǵa tereń tańbalar oıyp salǵan eken. Baıaǵynyń halqy jaqsy tany­ǵan, qazirgi­niń eli oqı almaıtyn mátinder taǵdyr keshti. Tulǵa minbege shyq­ty. Jurt aý­zyna qarady. Oljas zamanynda túrkologııa men etımologııa, tipti, Shyńǵys­han joryqtary, onyń shyqqan tegi sándi taqyryptarǵa, jurt qy­zyq­qan ǵylymı salalarǵa aınaldy. «Az ı Iа» kitabynyń «Shýmer-name» atty ekinshi bóliminde Oljas Súleımenov shýmer má­tinderinen alpys tıýrkızm tapqanyn jarııa etedi. Keıin onyń shákirti, ázerbaıjandyq ǵalym Aıdyn Ma­medov tıýrko-shýmerızmder sanyn segiz júzge jetkizedi. Biraq, olar 1915 jyly nemis assırolog-ǵalymy F.Hommel túrki sózderimen qabysatyn eki júzge tarta shýmer sózi týraly jazǵan­dyǵyn kesh biledi, keshigip tanysady... Amerıkalyq «Kommýnızm máseleleri» jýrnaly 1986 jyly «Az ı Iа»-ny Sol­je­nı­­syn­nyń «GÝLAG Arhıpelagy» atty eń­beginen keıingi Qaıta qurýdy da­ıyn­­daǵan ekinshi kitap dep baǵa berdi. Oljas jaqqan shyraq, sóı­tip, qarańǵy dáýirde silemdene bas­­­taǵan soqpaq jolǵa ja­ryq túsirgen sham boldy. «Istorııa nasha – nes­kolko vspyshek v nochnoı stepı», dep jazdy ol. Danalyqqa qushtar, adam­ger­shilik qa­sıet­­terdiń qorǵaý­shysy, uly oıshyldyń izdenisteri ádiletten de bıik gýmanızmge toly, murasy – keminde eki-úsh tildi bile­tin kóziqaraqty, suńǵyla, polıglot oqyr­mandarǵa arnalǵan tereń shyǵarmalar, aqyn­dyq taǵdyry – qazaq­tyń enshisinde, ol – ǵarysh fılosofııasyna eltigen, ómir súrgen, qasıetin boıyna sińirgen kóshpeli jurt – Alashtyń tól perzenti. San ǵasyrlyq tańbalardyń jumbaǵyn sheship júrip Oljas óz ǵasyrynyń jum­baq tańbasyna aınaldy. Endi keler urpaqtyń aldynda bul jum­baqty sheshý mindeti tur. Oljas sol kezde tolyq túsinikti bolady. Dıdar AMANTAI, jazýshy Almaty