soǵystar jáne álemdik soǵys qaýpi
Prezıdent N.Nazarbaevtyń Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte jarııalaǵan manıfesine búgingi kúni kúlli álem qulaq túrip, qyzý talqylaýda. О́ıtkeni, HHI ǵasyrdaǵy joǵary sanaly adamzat endi álemdik soǵys bolsa, onda jeńimpaz bolmaıtynyna kózi ábden jetip, ıadrolyq qarýdan beıbit jolmen qutylýdyń jolyn aıtqan pikirge den qoıyp otyr. Osyǵan oraı 24 jyl boıy KSRO-nyń AQSh-taǵy elshisi bolǵan, ataqty dıplomat A.Dobrynınniń kitabynan bir mysal keltire ketkendi jón kórdik.
Birde KSRO-nyń AQSh-taǵy elshisi A.Dobrynın AQSh-tyń KSRO-da elshisi bolǵan áriptesi T.Ýotsonmen áńgimelesedi. Ýotson oǵan amerıkalyq eń joǵary shendi áskerılerdiń aıtýyna qaraǵanda AQSh birinshi soǵys bastap, qurlyqaralyq zymyrandarmen ıadrolyq bombalar tastasa KSRO-nyń 100 mln. adamy birden ólip, qalǵany radıoaktıvti zattarmen ýlanýdan qyrylatynyn aıtypty. Al KSRO jaǵynyń ıadrolyq zymyrandary túgel atyla almaı, tek birshamasy ǵana jetkenniń ózinde AQSh-tyń 80 mln. adamyn qyra alatyn kórinedi. Bul dıplomatty qatty shoshyntyp, sonda kim jeńimpaz bolady ózi, osynsha qyrǵynnan keıin ar jaǵynda ómir bola ma degenge áskerıler jaýap bere almaǵan eken... («Sovershenno sekretno» gazeti, mamyr, 2016 jyl).
Bul barynsha bilikti, jan-jaqty aqparaty mol adamnyń sózi. Iаdrolyq soǵysta eshkim de jeńimpaz bola almaıdy. Sony túsinbeıtin keıbir adamdardyń úlken derjavalardyń basynda áli kúnge otyrǵanynan shoshısyń...
Osy ıadrolyq qarýdy jasaý, olardy álemniń túkpir-túkpirindegi áskerı bazalarǵa ornalastyrý, ol úshin azattyǵyn jańa ǵana alǵan memleketterdi kazarmalyq sosıalızm jolyna túsirý arqyly óz yqpalyna tartý, bul úshin olardyń ishki azamattyq soǵystaryna belsendi túrde aralasý, mine, osynyń bári KSRO ekonomıkasyn ábden tıtyqtatyp, soǵys bolmaı-aq qurtyp, tyndyrǵan edi.
Onyń quldyraý joldaryna arnalǵan byltyrǵy jylǵy «Kúıreý» atty maqalamyzda («E.Q.»., «Kúıreý», 25.11.15 j.) soǵys shyǵyndarynyń, jappaı qarýlanýdyń, sonyń ishinde asa qymbatqa túsken ıadrolyq qarýlardy jasaý jáne olardy orbıtaǵa shyǵaryp, orta (1000-5000 shaqyrym) jáne qurlyqaralyq qashyqtyqtarǵa jetkizetin ballıstıkalyq zymyrandardy shyǵarý aqyrynda bıýdjetti oısyratyp, IJО́ ósimin tejeý ǵana emes, tómen quldyrata bastaǵanyn túrli derektermen kórsetken bolatynbyz. Sonymen qatar, Aýǵanstandaǵy soǵystyń shyǵyndary ólsheýsiz zor bolǵanyn jáne kóptegen mamandar dál osyny KSRO-ny ekonomıkalyq turǵydan daǵdarysqa tirep, aqyry jer betinen joıylýyna alyp kelgenin dáleldeýge tyrysqany týraly da jazǵanbyz.
Alaıda... KSRO-nyń Brejnev basqarǵan 1964 jyldan 1982 jyldyń basyna deıin júrgizgen soǵystary jalǵyz bul emes edi. Eldi ólsheýsiz shyǵyndarǵa batyra otyryp, Keńes basshylary KSRO-ny demokratııalyq bıligi joq, oılaryna ne kelse sony isteıtin kommýnısterdiń azǵantaı toby basyp alǵan soǵysqumar, agressor memleket retinde tanyta tústi. Osyndaı qalpyn barlyq álem «apat kele jatyr» degen maǵynada uǵynatyn «orystar kele jatyr» degen qubyjyq sózderge de aınaldyrǵan edi. Endi sol soǵystarǵa toqtalyp óteıik.
Beıbit zamandaǵy bir soǵys
Brejnev zamanyndaǵy alǵashqy soǵys 1968 jyly boldy. Sol jyldyń basynda Chehoslovakııa kommýnıstik partııasy ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp Aleksandr Dýbchek saılanǵan. Onyń «adamgershilikke bet burǵan sosıalızm» ornatamyz degen uranyn halyq han kóterip áketti. Elge kóppartııalylyq engizilip, memleket bıligi ashyq saılaý júrgizý arqyly jeńgen partııaǵa beriledi degen sheshim de halyqty dúr silkindirdi. Biraq, bul sheshimder sóz bostandyǵy, halyqtyń quqy men erki degendi aýyzben ǵana aıtatyn KSRO-ǵa unamady. Erkin saılaý bolsa Chehoslovakııadaǵy bılik basyna sosıalızmdi qoldamaıtyn, demokratııalyq baǵyttaǵy adamdar keletininen jáne olar elde ashyq júıe ornatatynynan, sóıtip, bul el ózine táýeldi bolýdan qalatynynan úrikken KSRO basshylary Dýbchektiń reformalaryna birden qarsy shyqty. Alaıda, halyq qoldap turǵan basshyny ornynan taıdyrý ońaı emes edi, sondyqtan, qara kúshti qoldanýǵa týra keldi.
Sonyń alǵashqy syltaýy shirkeýden bastaldy. Sosıalızm qundylyǵynyń urandarymen búrkengen saıasat Keńes qarýynyń jetken jerine túgel jaıylǵan. Slovakııadaǵy grek-katolık shirkeýiniń 1950 jyly KSRO-nyń talabymen jabylyp, pravoslavıe (hrıstıandyqtardyń orystar ustanatyn tarmaǵy) shirkeýine aınaldyrylǵany sonyń bir aıǵaǵy. A.Dýbchek 1968 jyldyń 13 maýsymynda sony katolıkterge qaıtartqan. Bul lıberaldyq demokratııanyń alǵashqy, naqty qadamdarynyń biri edi. Jańa basshylyq bastaǵan osyndaı lıberaldyq ózgeristerge ulttyń ozyq oıly adamdary tegis ún qosyp, kompartııanyń osy kúnge deıingi isterin synaǵan úndeýler qaptap ketti. Jazýshy Lıýdvık Vasýlıktiń manıfesi de sonyń biri. Oǵan júzdegen belgili qoǵam qaıratkerleri, ataqty adamdar qol qoıdy. Saıası júıeni demokratııalandyrýǵa shaqyra otyryp bul qujat keńestik kompartııanyń ıdeologııasyn da qatty synaǵan bolatyn. KSRO basshylarynyń shamyna, ásirese, osy qatty tıedi...
Aqyry saıası bıýronyń sheshimimen KSRO áskerleri tórt jaqtan 300 myń qolmen 1968 jyldyń 20-21 tamyzynda shap-shaǵyn Chehoslovakııaǵa basyp kirdi. (Taǵy bir qandy qyrǵyn bola jazdaǵan 1991 jylǵy Máskeýdegi TJMK kúnderine dál kelgeni kórinip tur). Sonyń ishinde, Varshava sharty boıynsha Polshada, GDR, Vengrııada turǵan áskerlermen qatar muzdaı qarýlanǵan dıvızııalar KSRO-nyń óz aýmaǵynan jetkizildi. A.Dýbchek bastaǵan Chehoslovakııa kompartııasy OK saıası bıýrosynyń 11 múshesiniń jeteýi bul aksııany «okkýpasııa» dep aıyptaıtyn úndeý qabyldady. Alaıda, el áskerleri bas qolbasshy Lıýdvık Svobodanyń buıryǵymen keńes áskerlerine qarsy oq atqan joq. Shekarany buzyp kirgen 24 dıvızııa Chehoslovakııanyń barlyq strategııalyq ǵımarattaryn basyp aldy. Eldiń basshylary tegis tutqyndalyp, ushaqpen Máskeýge jetkizildi.
Bul oqıǵa týraly habar alǵan halyq sherýlerge shyǵyp, qarsylyq jıyndaryn ótkizip, barrıkadalar turǵyzyp, tankilerge jarylǵysh zattar laqtyrdy. Sonyń nátıjesinde keńestik 11 áskerı qaza bolyp, 87-si jaralandy. Chehoslovakııa jaǵynan 108 adam óltirilip, 500-den astamy túrli jaraqattar aldy. Máskeýde A.Dýbchekti bılikten bas tartýǵa kúshpen kóndirip, ornyna Gýstav Gýsakty otyrǵyzyp, Chehoslovakııa lańy aıaqtaldy...
Búkil álem jurtshylyǵy bul áreketti aıyptap, qarsylyq aksııalaryn, mıtıngilerin jasap, petısııalar men manıfester qabyldady. Sosıalıstik Qytaıdyń ózi KSRO-ny «sosıalıstik ımperıalızm» jolyna tústi dep aıyptady. KSRO aýmaǵynda Reseı, Ýkraına, Baltyq boıy respýblıkalary, Ázerbaıjan, Grýzııa jáne t.b. qatar bul isti aıyptaǵan qazaqstandyqtar da bolǵan. KSRO-ǵa, sonyń ishinde, orystarǵa degen jekkórýshiliktiń shekten shyqqany sondaı kelesi, 1969 jyly hokkeıden Stokgolmde bolǵan álem chempıonatynda chehoslovaktar KSRO-men eki ret kezdeskende de ony qaqyrata jeńgen edi. Stokgolm stadıony tutasymen chehoslovaktarǵa jankúıer bolyp, olardyń jeńisine qýanysh bildirdi. Sóıtip, bul – beıbitsúıgish barlyq álem qaýymdastyǵynyń aıyzyn qandyrǵan halyq keginiń bir kórinisi sekildi oqıǵa boldy...
Ideologııa qurbandary
Toqyraý zamanyndaǵy ekinshi soǵys Vetnam qyrǵyny boldy. 1965 jyldan bastalǵan bul soǵys sol kezdegi Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy A.Kosygınniń esebi boıynsha kúnine 1,5 mln. rýblge túsip turǵan. Ol kezdegi rýbl baǵamy dollardan da salmaqtyraq ekenin eskersek, bul úlken shyǵyn. Árıne, bul soǵysty aqtaıtyndar kóp. Sondaǵy aıtatyn sebepteri: AQSh-tyń Vetnamdy jaýlap alýyna jol berilmegenin aıtady. Is júzinde AQSh Fransııanyń otary bolýdan azattyq alǵan elde demokratııalyq ózgerister bolǵanyn qalady, al KSRO-nyń kómegin alǵan kommýnıster onda kazarmalyq sosıalızm júıesin ornatqysy keldi. Sóıtip, álemdik eki júıe beıbit halyqtardy qandy qyrǵynǵa saldy. Kommýnıstik joldy ustanamyz degen Soltústik Vetnamǵa KSRO-dan 18 brıgadadan turatyn eki zenıtti-zymyran korpýsy engizildi. Soǵys jyldarynda jeke quram úsh ret aýystyrylyp, uzyn sany 30 myńnan artyq keńes áskeri maıdanǵa kirdi. 1965 jyldan 1973 jylǵa deıin keń aýqymda júrgizilgen osy soǵysta Soltústik Vetnam 1 mln., Ońtústik Vetnam 250 myń adamynan aıyryldy. Soǵystyń negizgi rejısserleri qatarynda bolǵan – AQSh 58, KSRO – 16, Qytaı 1 myńnan artyq adamyn joǵaltty.
Sol jyldary otarlyq táýeldilikten endi ǵana qutylǵan elderdi basqarýǵa qol jetkizgen kez kelgen adam, kóp bilmese de, markstik-lenındik ıdeologııany jaqtap sóılese boldy, oǵan KSRO tarapynan aǵyl-tegil kómek jetkiziletin. Sonyń ishinde, áskerı tehnıkalar men qarý-jaraqtar múlde tegin, al qarjylyq kómekter tıimsiz ósimmen uzaq jyldarǵa berildi. Eshqashan qaıtarylmaıtyn sol qaryzdardyń esebine keńestik áskerı bazalar salynyp, AQSh-pen aradaǵy kıkiljińder kúrdelene tústi. Osy jolmen barlyq Afrıka elderiniń jartysynan astamyna keńestik áskerı tehnıkalar men qarý-jaraqtar jetkizilgen edi. Tipti, bertin, 1986 jyl men 1991 jyldar arasynda ǵana osy «úshinshi álem» elderine 6 myń tank, 10 myń ártúrli brondy mashınalar, 9500 zeńbirek pen jappaı atatyn reaktıvti júıeler, 2500 áskerı ushaq, 1600 tikushaq, 50-den asa iri jáne 185 orta dárejedegi kemeler basybaıly tegin berilgen eken.
60-shy jyldardyń ortasynan osynsha qarý-jaraq pen áskerı tehnıka jetkizilgen soń ony qoldana alatyn adamdardy da daıyndaý kerek qoı. Sondyqtan, myńdaǵan keńestik nusqaýshylar men aýdarmashylar Afrıkanyń azattyq alǵan elderine qaptap ketti. 60 jyldardyń basynda ashylyp, Kongonyń alǵashqy premer-mınıstri Patrıs Lýmýmbanyń atyn alǵan Máskeýdiń Halyqtar dostyǵy ýnıversıteti naq osy Azııa men Afrıkanyń elderine mamandar daıyndaý úshin ashylǵan edi. Onda ǵylymı baǵyttary úılespeıtin ınjener, muǵalim, zańger, dáriger, ekonomıst, aýyl sharýashylyǵy mamandarynyń qatar daıyndalýynyń syry sonda.
Jalpy alǵanda, Brejnev jyldarynda Afrıkanyń Aljır, Angola, Lıvııa, Mysyr, Malı, Gvıneıa, Gvıneıa-Bıssaý, Benın, Nıgerııa, Seıshel araldary, Somalı, Efıopııa, Mozambık jáne t.b. elderinde keńestik mamandar jyldap jatyp jumys istegen. Osynyń ústine olardyń myńdaǵan adamdary keńestik mektepter men JOO-larynan ótkizildi. Al keńestik ıdeologııa azattyq alǵan sheteldikterge qurmet kórsetýdi memlekettik resmı saıasattyń deńgeıine deıin kóterdi. Eger KSRO-nyń 15 odaqtas respýblıkalaryndaǵy mınıstrler keńesi tóraǵalarynyń esimin arnaýly mamandardan basqa eshkim bilmeıtin bolsa, eshkim bilmeıtin afrıkalyq eldiń sosıalıstik joldy qoldaǵan premer-mınıstriniń esimi barlyq balanyń aýzynda, pıonerlerdiń uranynda, komsomoldardyń aıǵaıynda, aqyndardyń jyrlarynda júrdi. Kongoda jarty jyl premer-mınıstr bolǵan Patrıs Lýmýmba da sonyń biri. Ol óltirilgende KSRO-nyń 40-qa jýyq qalalary men kentteriniń kóshelerine esimi berildi. Sonyń ishinde Qazaqstannyń Almaty, Shymkent, О́skemen, Taraz sııaqty qalalary da bar. Bul ne degen sheksiz qurmet deseńizshi?
Sheteldikterge tek jaqsylarymyzdy kórsetip, jamandy jasyrý da barlyq deńgeıdegi qyzmetkerlerdiń mindeti boldy. Mundaılardy kórip júretin halyq olardyń isin kúlkili áńgimelerge aınaldyryp, mysqylmen kúlip júretin. Sondaıdyń birin ǵana eske sala keteıik... Aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy sheteldik delegasııaǵa kolhoz bazaryn kórsetip, jetistikterdi ońdy-soldy maqtap júredi. Bir kezde sheteldikter sıyr satyp turǵan bir adamnyń janyna kelip, ony qanshaǵa satatynyn suraıdy. Hatshy qonaqtardyń kózin ala berip mujyqqa «arzandat, arzandat» deıdi ysyldap. Uǵa qoıǵan mujyq «úsh rýbl» dep taq ete qalady. Sheteldikter tańyrqap, rıza bolady. Biraq, myna baǵany estigen ótip bara jatqan bireý maǵan satshy dep jabysa ketedi. Hatshy oǵan judyryǵyn kórsetip, kózin alaıtady. Anaý da jaǵdaıdy túsine qoıyp, joq men sıyr almaımyn, odan da bir rýbl qosyp taýyq alaıyn dep burylyp ketipti...
Halyq mundaı anekdottyń neshe atasyn aıtyp, ókimettiń jasandy qylyqtaryn aıyzy qanǵansha ájýalap, kúletin. Sondyqtan, shynaıy ómir bir basqa da, keńestik ıdeologııanyń jaýyngerleri taratatyn ómir salty bólek bolatyn. Árıne, mundaıǵa keńestik kezeńdi kórmegen jastar kúlmeýi de múmkin, olardyń anekdoty qazir basqa...
Suraýsyz ketken mıllıardtar
Endi Afrıka elderindegi keıbir soǵystarǵa toqtala keteıik. Ortasha eseppen alǵanda toqyraý kezeńinde Afrıka elderinde 100 myńnan astam keńestik nusqaýshylar qyzmet etip, olar áskerı urystarǵa da qatysyp otyrǵan. Sonyń biri Angolada bolǵan soǵys. Bul el uzaq jyldar Portýgalııanyń otary bolyp, 1970-shi jyldardyń basynda ǵana óz táýelsizdigin alǵan. Eldegi bılikti qolǵa alýǵa Angolanyń marksıstik partııasy (MPLA) men ultshyldar (ÝNITA) talasady. 1971 jyly MPLA-nyń kóshbasshysy Agostıno Netonyń «maqsatymyz – sosıalızm murattary» degen ýádesin alǵannan keıin-aq Kreml olarǵa qarý-jaraqty úıip-tógip beredi. Tórt jylǵa sozylǵan azamattyq soǵysta marksıster partııasy KSRO-dan 50 myńnan artyq avtomat, 1500 zeńbirek, 100 tank pen brondy mashınalardy tegin alypty. Bulardyń ústine myńdaǵan komandırler, nusqaýshylar men úıretýshilerdiń, medısına qyzmetkerleri men dárigerlerdiń joǵary eńbekaqysy jáne olardy ustaýdyń (tamaq, kıim-keshek, jatyn oryndar jáne t.b.) shyǵyndaryn qosyńyz. Sonda Qazaqstan sııaqty respýblıkanyń birneshe aýdanynyń bir jyldyq bıýdjetiniń shyǵyndary artyǵymen shyǵa keledi...
Biraq osynsha shyǵynnyń ózimen KSRO Angolada sosıalızm ornata almady. Ulttyq múddeni qoldaǵan partııany halyq kóbirek qoldap, azamat soǵysy jalǵasa berdi.
Kremldik kósemder bul máseleni túpkilikti sheshýdi kózdep 1975 jyldyń jazynda keńestik ushaqtarmen KSRO qarý-jaraǵymen muzdaı bolyp qarýlanǵan 42 myńdyq Kýba áskerlerin Angolaǵa engizdi. Qara tústi bolǵandyqtan olardy jergilikti halyq keńestikter sekildi jat kórgen joq. «Zaır men Ońtústik Afrıka respýblıkasynyń (OAR) ıntervensııasynan Angolany qorǵaý úshin kirgizildi» dese de, bul bir memlekettiń ishki isine aralasyp, is júzinde basyp alý edi. Áskerdiń barlyq komandırleri keńes ofıserleri, al bas qolbasshy keıin KSRO qorǵanys mınıstriniń orynbasary bolǵan general Iýrıı Maksımov boldy. Sondyqtan, bul Kýbanyń emes is júzinde KSRO ıntervensııasy edi. Azamat soǵysynyń nátıjesinde sosıalıstik murattaǵy markstik MPLA partııasy ókimet basyna keldi. Al Kýba áskerleri Angoladan uzaq jylǵy ıntervensııadan soń tek KSRO taraǵan 1992 jyly ǵana shyǵaryldy.
16 jylǵa sozylǵan osy Angola soǵysy da KSRO bıýdjetine mıllıardtaǵan dollar shyǵyn ákeldi. Aıta ketetin jáıt, osynda soǵysqan ultshyldar men OAR-ǵa qarý-jaraq bermek bolǵan AQSh prezıdenti D.Fordtyń sheshimin senat ótkizbeı tastaǵan eken. Qansha baı el bolsa da artyq shyǵynnan olar bas tartqan.
Mozambıktegi jaǵdaı da dál osy ssenarıımen júrgizildi. Eldiń astanasy Mapýtony basyp alǵan S.Mashel bastaǵan marksshilder alaıda bılikti ustap tura almady. Sondyqtan munda da keńestik qarý-jaraq, áskerı tehnıkamen muzdaı qarýlanǵan keńes áskerıleriniń basqarýyndaǵy Kýba áskerleri engizilip, eldegi azamat soǵysyna aralasty. Biraq mundaǵy soǵys áli kúnge aıaqtalmaı, jalǵasyp keledi. Al keńes halqy 1970-shi jyldardyń ortasynan 1991-shi jylǵa deıin osy soǵystyń mıllıardtaǵan dollar shyǵynyn kóterdi.
Markstik baǵytty ustanýǵa ýáde bergen podpolkovnık Mengıstý Haıle Marıam bastaǵan Efıopııadaǵy hýntany 1970-shi jyldardyń aıaǵynan 80-shi jyldardyń ortasyna deıin KSRO qoldap, mıllıardtaǵan dollardyń soǵys, áskerı-tehnıkalyq, azyq-túliktik, medısınalyq, aýylsharýashylyq, oqý-bilim, qurylys jáne t.b. kómekterin jetkizip turdy. Myńdaǵan áskerı jáne azamattyq mamandardyń shyǵyndarynyń ózi de mıllıardtardyń ústine shyǵyp ketken. Sonyń bári hýntanyń keńestik kazarmalyq sosıalıstik jolyn ustanamyz degen ýádesi úshin ǵana jasalǵan járdemder. Biraq báribir 1980-shi jyldardyń ortasynda sybaılas jemqorlyqtyń barynsha óristeýiniń nátıjesinde óz elin qaıyrshylyq halge jetkizgen M.H.Marıam bıligi qulap, Efıopııa KSRO-nyń jolymen júrýden bas tartty.
Osy kúnderi arab álemin Keńes Odaǵy qoldamasa Izraıl túgel basyp alǵan bolar edi degen turǵyda áńgime taratylady. Kerisinshe, Izraıldi aldymen Keńes Odaǵy, odan keıin AQSh qoldaǵan soń ǵana arab elderi ony jer betinen joq qyla almady. Izraıldiń ózi de tek «alty kúndik soǵystan» keıin ǵana KSRO-nyń Mysyrda túpkilikti ornaǵanyn aıtady. Shyn máninde, KSRO Mysyrda Abdel Naser bılik qurǵan jyldary ǵana bolǵan. Joıǵysh avıasııalyq dıvızııa da osynda qonystanyp, Mysyr aspanyn kúzetken. 1960-1970 jyldar aralyǵynda ómirge kelgen Asýan plotınasy da sol kezde salyndy. Ekonomıkanyń barlyq salasyndaǵy keńestik kómek úlken bolǵanymen onyń tıimdiligi joǵary bolmady. Mysyrdyń óz ekonomıkasy bul jyldarda damýdyń ornyna keńestik buǵaýǵa belshesinen bata berdi. Al A.Naser ólgen 70-shi jyldardan bastap onyń ornyna turǵan Anvar Sadat eldi kedeıshilikke ushyratqan KSRO-nyń sosıalıstik jolynan boıyn birden aýlaq salyp, AQSh-tyń damý jolyna bet alyp ketti. Uzamaı Mysyrda turǵan KSRO áskerı kúshteri men «mamandary» esh nátıjege qol jetkizbeı shyǵaryldy.
Arab álemindegi KSRO-nyń senimdi serikteriniń biri Sırııa boldy. Eldi 1963 jyldan beri keńestik qurylysqa baǵdar alǵan Arabtyń sosıalıstik órleý partııasy (BAAS) basqaryp keledi. Sırııanyń bıliginde otyz jyl otyrǵan prezıdent Hafız Asadtyń tusynda bul el Keńes Odaǵynyń 16-shy respýblıkasyndaı boldy. Keıbir derekterge qaraǵanda, KSRO munda 19 mlrd. dollardyń ekonomıkalyq kómekteri jáne qarý-jaraǵy men áskerı tehnıkalaryn tegin bergen. Tek 1992 jylǵy derekke qaraǵanda, keńestik tórt myńnan astam áskerı kontıngent turaqty túrde qonystanǵan. Qazir olar Reseı týynyń astynda áli de turyp jatqanyn bilemiz.
Irak pen Nıkaragýaǵa da osyndaı ádistermen kómekter jetkizildi. Aýǵanstandaǵy jaǵdaı týraly burynǵy maqalamyzda aıtqandyqtan ony qazir qaıtalamadyq.
Bir qyzyǵy «Otan buıryǵymen» osyndaı qandy qyrǵyndarǵa qatysqan keńestik áskerıler men mamandarǵa eshkim de eshqandaı jeńildikter berip, qoldaǵan emes. Kremldegi qasqalardyń buıryǵymen óz Otanyna shyǵynnan basqa paıda ákelmeıtin tropıkalyq elderdiń ystyǵyna kúıip, aýrýlaryna ushyrap, zardap shekken, keıbireýleri tipti, múgedek bolyp qalǵandar da eshqandaı jaqsylyq kórmeı ómirden ótti. Olardyń arasynda birli-jarym qazaqtar da kezdesip qalady. Byltyr Qyzylordada ómir súrip jatqan sondaı adamdardyń biri týraly áriptesimiz Erjan Baıtiles «Egemenge» jazdy. («E.Q», «Vetnam soǵysyna qatysqan qazaq», 23.06.2014 jyl). Ondaılar áli de bolýy múmkin. Áskerden keterinde keıbireýlerinen «bul áskerı qupııaǵa jatady, eshkimge aıtýshy bolma» degen qolhat alyp, qorqytyp tastaǵandar da bolady. Sondyqtan, ondaılardyń kóbi aman kelgenin basyna saýǵa tutyp, ún-túnsiz júre bergen...
Reseıde Borıs Elsın prezıdent bolǵan 1995 jyldyń 12 qańtarynda jurtshylyqtyń qalaýymen Aljır, Angola, Aýǵanstan, Bangladesh, Vetnam, Laos, Lıvan, Kambodja, Sırııa, Mozambık, Efıopııa jáne Iemen elderinde bolyp, sondaǵy azamat soǵystaryna qatysqan áskerıler men nusqaýshylardyń bárine «soǵys ardageri» degen qurmetti ataq berilip, olar tıisti jeńildikterge qol jetkizdi.
Tobyqtaı túıin...
О́z halqyn azyq-túlikpen, sapaly tutyný taýarlarymen, dári-dármekpen, jaqsy qyzmet kórsetýlermen qamtamasyz ete almaı jatqan KSRO-ǵa osynsha soǵystyń, osynsha shyǵynnyń keregi bar ma edi? Dúnıeniń bári tapshy bolyp, saýda salasynda tanys-bilisteriń bolmasa kúndelikti sháıdiń ózin qoıýyraq ishý muń bolyp jatqanda bireýge bálenbaı mıllıard dollardyń kómegin jasaý nemizdi alǵan edi?
Eger táýelsizdigin alǵan keıbir elderdegi demokratııalyq qozǵalystardy qoldaǵysy kelse, AQSh-tyń baılyǵy emin-erkin jetip, tipti, artylyp turǵan shylqyǵan baı el. Al keńesterdiń onymen jarysyp álemniń jartysyna ózimizdiń sosıalıstik qurylysymyzdy taratamyz deýiniń ózi «attymen jarysamyn dep jaıaýdyń tańy aıyrylypty» degenge saı keledi emes pe?
Qorǵanys... qaýipsizdik úshin jasaldy ǵoı sonyń bári der edi skeptık. Sol kezdiń ózinde búkil álem boıynsha ıadrolyq arsenaly eń úlken dep sanalǵan KSRO-ǵa qarsy AQSh-tyń soǵys ashýy ekitalaı. Búgingi kúni de ıadrolyq qarýǵa endi ǵana qol jetkizgen Soltústik Koreıanyń ózine jasaǵan qoqan-loqysynyń bárine tózip, basyp kirýden bas tartyp otyr emes pe? О́ıtkeni, ıadrolyq qarýy bar elge qarsy soǵys zardabynyń qandaı bolaryna AQSh-tyń kózi anyq jetip otyr. Sondyqtan, tek ekonomıkalyq qysymdy zoraıta beredi. Kremldegi kósemderdiń, saıasatkerler men dıplomattardyń sózin elemeı, qarý-jaraq óndirýshiler men dúnıeniń bárinen tek jaý izdeıtin áskerılerdiń úrkitýimen qarýdy qaptatyp, búkil álemdi áskerı bazalarǵa aınaldyra bergenin óz basym quptaı qoımas edim.
Aıta ketetin jaıt, KSRO-nyń qurǵan qoǵamdyq-ekonomıkalyq formasııasynyń ózi, kóptegen ǵalymdardyń aıtýynsha, klassıkalyq úlgidegi sosıalızm emes, «nomenklatýralyq-bıýrokratııalyq kazarmalyq sosıalızm» degen erekshe júıe. Ondaılar tek kúshpen engizilip, toqpaqpen ǵana basqarylyp turýǵa tıisti kórinedi. Bul pikirdiń shyndyǵyna Keńes Odaǵy lıberalızmge esik ashqanda bárimizdiń kózimiz jetti. Shyǵys Eýropadaǵy týys, baýyr, bir murattaǵy, bir maqsattaǵy eldermiz degen Polsha, Chehoslovakııa, Vengrııa, Bolgarııa taǵy basqalarynyń bári odan tura qashty... Tek kúshpen ǵana turǵan eken ǵoı. Qazir solardyń bári NATO-ǵa qushaǵyn ashyp jatyr.
Túrli elderde bolyp jatatyn azamattyq soǵystardy toqtatý, ishki kıkiljińderdi retteý, araaǵaıyndyq qyzmet kórsetý halyqaralyq uıymdardyń jumysy. Onda ásker engizý (tipti zańdy ókimeti shaqyrsa da) osy uıymdardyń ruqsatymen bolady emes pe? Osyny kózge ilgisi kelmeı nemese ózderi ǵana biletin basqa bir maqsatpen, qara kúshpen aralasqysy keletinderden shoshynasyń... Qazir esikte HHI ǵasyr tur emes pe, qandy qasaptardyń joıylatyn kezi boldy ǵoı. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev ta osyny aıtyp, álemge ún qatty. Progresshil adamzat, árıne, ony qoldaıdy. Ádiletti qoldamasqa áddiń joq.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»