Jerdi satyp alǵandar

ony azdyrýǵa múddeli bolmaıdy «Ashy menen tushyny tatqan biler, alys penen jaqyndy jortqan biler» degendeı, jerdiń jaǵdaıy men onyń jaı-kúıin bir bilse, barlyq sanaly ǵumyryn jermen jumys isteýge arnap kele jatqandar biletinine eshkim talas týǵyza almaıtyn shyǵar. Jerdiń qadiri men qasıetin tereń uǵyna alatyndar da eń aldymen aýyldaǵy sharýa baqqan aǵaıyndar ekeni anyq. Aýylda týyp, aýylda ósip, egin egip, mal baqqan eńbekqor jandar, mańdaı terin sypyryp, jer­di aıalaı da, baptaı da bilgen sharýa qoja­lyqtarynyń jetek­shi­leri respýblıkanyń qaı óńirinen de taby­lady. Solardyń biri Terekti aýdanyndaǵy «Mádıev» sharýa qoja­ly­ǵy­nyń basshysy Sálembaı Mádıev. Ol zeınet jasyna jetse de uzaq jyldardan beri qany men daǵdysyna sińip ketken jermen jumys isteý úrdisinen ajy­raı qoımapty. Ol kisimen áńgime Jer kodeksine engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar jáne osy jańa normalarǵa res­pýb­lıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jarııalaǵan moratorııge qatysty órbidi. – Sáke, biz sizdiń uzaq jyl­dar­dan beri qoınaýy qut, jeri baı Terekti torabynda talmaı eńbek etip júrgenińizdi jaqsy bile­miz. Ári ylǵı da jaqsy ha­ba­ry­ńyzdy estip júremiz. Babyn tapsa – jer jomart de­meı me? Sondyqtan siz buǵan de­ıin jer­diń babyn qalaı taýyp júr­ge­ni­ń­izdi aıtyp bermes pe ekensiz? – Aıtyp bereıin qaraǵym, nege aıtyp bermeske? Munyń eshqandaı qupııasy joq. Jer jaryqtyq qaı kezde de qamqorlyq pen kútimdi qajet etedi. Eger bulaı isteýge erinseń, buǵan moınyń burylmasa jerge jaqyndamaı qoıǵannyń ózi abyroı. О́ıtkeni, jerdiń kıesi bar. Jerge nemquraıly qarasań, ony kútý men baptaýdy salaqsytyp jiberseń, onyń kıesi erte me, kesh pe áıteýir, kúnderdiń bir kúnin­de urmaı qoımaıdy. Sondyqtan buǵan jol bermeýimiz kerek. Mı­ne­­raldy jáne organıkalyq tyńaıt­qyshtardy paıdalanýdyń da óz jóni men tártibi jáne bekitilgen normasy bar. Ony beı-bereket tóge berýge bolmaıdy. Eger jermen jumys isteýshiler men bul alqapty ýaqytsha paıdalanyp otyrmyn, osy ýaqyt ishinde ózime qajetti paıdany alsam boldy, tapsam boldy, arǵy jaǵy pul bolmasa, kúl bolsyn degen kóńil-kúı aýanynda bolsa jerdiń baǵy eshýaqytta ashylmaıdy. Eshýaqytta janbaıdy. Kerisinshe, onyń sory bes eli, bes batpan bolyp qala beredi. – Baıqaýymsha ortań qoldaı, táp-táýir sharýashylyǵyńyz bar sekildi. Myna tunyp tur­ǵan alqaptyń bári sizge tıesili me? Kúzdik bıdaıdyń shyǵymy qan­daı jaqsy, tep-tegis, kóz­diń jaýyn alǵandaı. Buǵan mań­daıy­ńyzdyń teri biraz tamǵan-aý, shamasy... – Jer kodeksi talaptary men jer jónindegi zańdylyqtarǵa sáı­kes men bul alqapty 49 jyl mer­zim­ge jalǵa alǵan bolatynmyn. Oǵan on jyldyń ústinde ýaqyt ót­ti. Buǵan deıingi tártip boıynsha men osy 5500 gektar jerdi áli de otyz jyldyń ústinde paıdalana alamyn. – Al ony birjola óz menshi­gińizge satyp alýǵa qalaı qa­raı­syz? Dál osy jerde siz­diń taba­ny­ńyzdyń izi men qoly­ńyz­dyń kúsi jatyr emes pe? Mun­daı shuraıly jer siz sekildi aıaly alaqany bar adamnyń ıe­ligi men jekemenshigine kóshse azbasyna da, tozbasyna da kepil­dik bar sekildi kórinedi. – Satyp alý deısiz be? Bildirgen senimińe rahmet, qaraǵym. Meniń oıymsha bas-kózge qaramaı, aldy men artyn oılamaı jerdi satyp alýǵa bolmaıdy. – Nege olaı deısiz? Zań bo­ıyn­sha sizge satyp alý quqy­ǵy beriletin bolsa, budan nege bas tartqyńyz keledi? – Bulaı deıtin sebebim, jerdi jekemenshikke satyp alýdyń jaýap­­kershiligi óte joǵary. Bul má­se­lege tek jeke bas paıdany kóz­deý turǵysynan qarasaq Kons­tıtýsııa boıynsha elimizdiń ortaq menshigi sanalyp ketken jerdiń jaǵdaıy jaqsarmaıdy. Jaqsar­maq túgili, o bastaǵy qunar­lyly­ǵyn jo­ǵal­­typ alýy ábden múm­kin. Son­­­­dyq­­­tan, jerdi óz menshigi men ıel­i­­­gi­ne alǵandar ony qorǵaý men kútý­­­ge mán berýleri tıis. Jerdi paı­­­­da­laný­­shylar eń aldymen ony ero­­zııa­­dan, ártúrli zııankester men jándi­k­terden qorǵaýǵa múddeli bol­masa, topyraq qunaryn kóterip otyrý­ǵa kóńil bólmese, olardan ne úmit, ne qaıyr? – Sáke, eger biz qatelespesek, jerge degen uqypty kózqaras sizdiń boıyńyzda ábden qalyp­tasyp bolǵan sekildi. Endeshe, neden taısalasyz? Taısalǵandyq emes, qalaı bolǵanda da jeti ret ólshep, bir ret kesip, jaqsylap oılaný kerek degendikten týyndaǵan oı men alańdaýshylyq qoı meniki. – Memleket basshysynyń Jer kodeksine engizilgen keıbir túzetýlerge moratorıı jarııa­laý jónindegi sheshimine qatysty ne aıtar edińiz? – О́te durys sheshim. Aptyqpaı, jan-jaǵymyzǵa qarap alǵanymyz artyq bolmaıdy. Moratorıı qatyp qalǵan nárse emes. Ony qoǵamdyq oı-pikirlerge baılanysty ári-beri qozǵaýǵa, ýaqytyn sozýǵa nemese qysqartýǵa bolady. Alaıda, bul aradaǵy basty másele moratorıı emes, ózimiz kún saıyn jumys jasap júrgen jerdiń jaǵdaıy ǵoı. Qaıtkende de onyń jaı-kúıi tómendep ketpegenin tileımiz. Eń bastysy, jerdi tıimdi paıdalaný úshin uqypty kózqaras qajet. Ony óńdeý men qunaryn kóterý ári ártúrli agrotehnıkalyq sharalar júrgizý basty mindet. Medaldiń eki jaǵy bar degendeı, bul medal­diń birinshi jaǵy. Al ekinshi jaǵy mynada. Aıtalyq, jaqsy, bitik egin shyqqan eken deıik, ony oryp ala­tyn alymdy da shalymdy kom­baı­nyń bolmasa, yrys ózinen ózi qam­baǵa túspeıdi ǵoı. Sheteldik teh­nı­kalardy bylaı qoıǵanda, qazir lızıngtik tásilmen beriletin otan­dyq kombaındardyń baǵasy otyz mıllıon teńgeden áldeqaıda asyp ketti. Tipti, qyryq mıllıonǵa jetip qalǵandary da bar. Jeke óz basymdy máseleniń osy jaǵy da oılandyrmaı qoı­maı­dy. Onyń ústine egistik al­qap­taryn satyp alý baǵasyn eki­niń biriniń qaltasy kótere ber­meıtinin de eskergen jón. О́zimdi de solardyń qataryna qosamyn. Osyndaı jaǵdaıda túgin tartsa maıy shyǵatyn shuraıly alqaptar men mal jaıylymyna arnalǵan jerdiń ony qadir-qasıetin túsin­beı­tin, kıesi bar ekenin uǵynǵysy kelmeıtin, kapıtaly kóp, áıtse de ishki álemi men jan-dúnıesi taıyz jandarǵa satylyp ketpegenin qalaımyz. Aqshany kim kóp tólese, sol menshik ıesi bolyp shyǵa keledi degen tájirıbe ornyǵatyn bolsa, óz basym bul máselege keli­se al­ma­ǵan bolar edim. Jerdi sat­qan kez­de nemese jalǵa bergen ýaqyt­ta máseleniń osy jaǵyna da oı júgirt­kenimiz artyqtyq etpes edi. – Qonaq az otyryp, kóp synaı­dy demeı me halqymyz. Ákege tartyp ul óser degendeı, uldary­ńyz da ózińiz sekildi jer qadirin uǵynyp ósken jetkinshikter men jas azamattar ekeni baıqalady. Senim bildirseńiz olar áke senimi men úmitin aqtaıdy, jer- anaǵa degen súıispenshilik sezimin joǵalt­paıdy dep oılaımyz. Jer- ana dál siz sekildi oǵan qamqor kóz­ben qaraıtyn janashyr jan­dar men onyń urpaqtarynyń ıgi­l­igine ótse, kıesi arta túser edi. – Bul áńgimeńizdiń de jóni bar eken. Jany bar sóz eken. Taǵy da oılanyp kóreıik, endeshe. Áńgimelesken  Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy Terekti aýdany