Iran men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyq turaqty túrde tabysty damyp keledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jaqynda ótken Iran Islam Respýblıkasyna resmı sapary ekijaqty ýaǵdalastyqtarǵa negizdelgen tabysty sapar boldy. Elbasynyń resmı sapary barysynda eki el arasynda jalpy quny 2 mıllıard dollardan asatyn 66 qujatqa qol qoıyldy. Iran jaǵy Qazaqstanmen saýda jasaýǵa, elimizge ınvestısııa salýǵa múddeli ekendigin aıqyn pash etti.
Iran Islam Respýblıkasy – Azııanyń ońtústik bóliginde ornalasqan memleket. Jer kólemi 1,648 mıllıon sharshy shaqyrymdy quraıdy. 2011 jylǵy sanaq boıynsha Iran halqy 75 149 669 adam boldy. Iran – polıetnıkalyq memleket. Halqynyń etnıkalyq quramyna keletin bolsaq, 61 paıyzy – parsylar, 16 paıyzy – ázerbaıjandar, 10 paıyzy kúrdter jáne basqa halyqtardan quralǵan. Eldiń resmı tili – parsy tili, memlekettik dini – ıslam dini, Iran – dinı memleket. Iran memleketiniń konstıtýsııasy ulttyq, dinı erekshelikterine qaramastan, halyqtyń barlyǵyna birdeı teń quqyq beredi. El turǵyndary áleýmettik jaǵynan qorǵalǵan. Medısınalyq qyzmet jáne bilim berý tegin.
Iran jerinde adam balasy tym erte zamannan beri qonystanyp keledi. B.z.d. 2-myńjyldyqta bul aımaqqa Ortalyq Azııadan arıı taıpalary kelip qonystanady. B.z.d. 672-673 jyldary qazirgi Irannyń soltústik batysynda Mıdııa memleketi paıda boldy. Ol 615-616 jyldary Assırııany talqandap, asa iri memleketke aınaldy. 550 jyldary bılik parsylyq Ahemen áýletine kóshti. Batys pen Shyǵysty jalǵastyratyn saýda joldary úshin bul memleket grektermen uzaq jyldar soǵysty. Saqtar eline birneshe dúrkin basqynshylyq (Kır II, Darıı I) joryqtar jasady. Ahemen áýleti memleketin b.z.d. 330 jyly Eskendir Zulqarnaıyn talqandady. VII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Iran arab halıfatynyń quramyna qosyldy.
VIII ǵasyrda arab halıfatynyń bıleýshisi Ábý ál-Abbas ás-Saffah halıfat astanasyn Baǵdad qalasyna kóshirdi. HII ǵasyrda saljuqtar birneshe sultandyqqa bólinip, osy ǵasyrdyń sońynda búkil Irandy túrki qypshaq taıpasynan shyqqan Horezm shahy Tekesh bıledi. 1220-1256 jyldary Irandy Shyńǵys han áýleti jaýlap aldy. 1380-1393 jyldary Irandy Ámir Temir áskerleri basyp aldy. HVI ǵasyrda Kishi Azııadan shyqqan túrki taıpalary (qyzylbastar) Iranǵa basyp kirip, ony tolyǵymen baǵyndyrdy.
HIH ǵasyrdyń sońynda Iran eýropalyq memleketterdiń jartylaı otaryna aınala bastady. 1909 jyly birlesken aǵylshyn-parsy munaı kompanııasy quryldy. Eldiń soltústigine Reseı, ońtústigine Ulybrıtanııa qojalyq etti. 1905-1911 jyldary sheteldikterge qarsy ult-azattyq kúresi beleń aldy. 1918 jyly aǵylshyndar búkil Irandy basyp alyp, ony kiriptarlyq sharttarǵa qol qoıýǵa májbúrledi. 1921 jyly Reza hannyń basshylyǵymen memlekettik tóńkeris uıymdastyrylyp, jańa úkimet quryldy. 1941 jyly 16 qyrkúıekte Reza shah taqtan óz erkimen bas tartyp, ornyna balasy Muhammed Reza Pehlevı shah boldy.
1955 jyly Iran shahy M.R.Pehlevı AQSh-pen áskerı kelisimder jasasty. 1960 jyldan bastap Iran batys úlgisimen damı bastady. Elde AQSh kapıtalynyń ústemdik alýy, ulttyq qundylyqtardyń aıaqqa basylýy 1972 jyly halyqtyń shah úkimetine qarsy jappaı kóteriliske shyǵýyna alyp keldi. 1979 jylǵy 11 aqpandaǵy tóńkeris nátıjesinde shah úkimeti qulap, 1 sáýirden bastap Iran Islam Respýblıkasy jarııalandy. Úkimet basyna shııt dinbasylarynyń kósemi Aıatolla R.Homeını keldi.
Iran Ortalyq Shyǵystaǵy eń iri ekonomıka bolyp sanalady. Ol IJО́ jaǵynan Azııada Qytaı, Japonııa, Úndistan, Túrkııa, Indonezııa jáne Ońtústik Koreıadan keıingi jetinshi oryndy ıelenedi. Iran munaı óndirý kólemi jaǵynan OPEK memleketteriniń ishinde ekinshi oryndy ıelenedi. Iran munaı ónerkásibi joǵary damyǵan ındýstrııalyq el bolyp tabylady. Munda iri munaı óńdeý jáne munaı hımııa kásiporyndary jumys isteıdi. Sonymen birge, mashına jasaý jáne metall óńdeý ónerkásibi de jaqsy damyǵan. Eldiń tamaq jáne toqyma óndirisi salasynda da tabystary úlken.
Iran álemdegi búkil tabıǵı gaz qorynyń 16 paıyzyna ıelik etedi. Iran ekonomıkasynyń damýyna sońǵy jyldary Batys memleketteri tarapynan qoıylǵan sanksııalar óte keri yqpalyn tıgizdi. Sońǵy ýaqytta Irannyń batys memleketterimen júrgizgen tabysty dıplomatııalyq kelissózderiniń nátıjesinde ekonomıkalyq sanksııalar birtindep alyna bastady.
Qazaqstan Prezıdentiniń Iran Islam Respýblıkasyna jasalǵan resmı sapary eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq baılanysqa jańa qarqyn berdi. Sapar barysynda Elbasy kelesi jyly bizdiń elimizde «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybynda EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi ótetindigin eske salyp, osyǵan baılanysty balamaly energetıka salasynda aldyńǵy qatarly, ozyq tehnologııalarǵa qyzyǵýshylyq mol ekendigin jetkizdi. Memleket basshysy qazirgi Qazaqstanda basymdyǵy bar birqatar memlekettik baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatqanyn, olarǵa Iran kompanııalary qatysa alatyndyǵyn atap kórsetti. Bular – ınfraqurylymdy damytýǵa arnalǵan «Nurly Jol» baǵdarlamasy, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń ekinshi kezeńi jáne aýyl sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy.
Sonymen birge, Qazaqstan Iranmen yntymaqtastyqty medısına, bıotehnologııa, agrotehnologııa, ǵarysh tehnologııasy salalarynda da belsendi túrde damytýǵa múddeli. Iran memleketiniń halqy kóp. Sondyqtan, tutyný qabileti de joǵary. Osy sebepti Qazaqstannyń aýylsharýashylyq salasy bul elge jyldan-jylǵa bıdaı, arpa, maıly daqyldar jáne basqa eginshilik ónimderin eksporttaýdy arttyra bermek.
Gabon Respýblıkasy – Ortalyq Afrıkadaǵy memleket, Fransııanyń burynǵy otary bolyp tabylady. Jer kólemi 267 667 sharshy shaqyrymdy quraıdy. 2012 jylǵy sanaq boıynsha halqynyń sany 1 563 873 adamdy quraǵan. El astanasy – Lıbrevıl, memlekettik tili – fransýz tili. Gabon 9 provınsııaǵa bólingen prezıdenttik respýblıka bolyp tabylady. Gabon Respýblıkasy shyǵysynda jáne ońtústiginde – Kongo Respýblıkasymen, soltústiginde – Kamerýnmen, soltústik-batysynda Ekvatorlyq Gvıneıamen shekaralasady. Eldiń batys jaǵalaýyn Atlant muhıtynyń sýy shaıyp jatyr. Halqynyń basym kópshiligi katolık dinin, az bóligi musylman dinin ustanady. Gabon Respýblıkasy Afrıka qurlyǵyndaǵy eń baı jáne turaqty memleket bolyp tabylady.
El aýmaǵynda alǵash pıgmeı taıpalary ómir súrdi. Olar tropıkalyq ormandarda ań jáne jemis terýmen aınalysatyn. H-HIII ǵasyrlarda Gabon jerine muhıt jaǵalaýyndaǵy bantý taıpalary qonys aýdardy. Shyǵysta jáne ońtústiginde teke, mpongve taıpalary qonystandy. HIH ǵasyrda Gabonǵa fang taıpalary basyp kirip, jergilikti taıpalardy yǵystyryp, eldegi eń kóp etnıkalyq topqa aınaldy. 1472 jyly Gabon jerine kapıtan Rýı dı Sıkeırý bastaǵan portýgaldar basyp kirdi. HVII-HVIII ǵasyrlarda Gabon jerine gollandtar, fransýzdar, ıspandar jáne aǵylshyndar kele bastady. Sóıtip, bul jerde quldardy satatyn Orýngý koroldigi quryldy. Ol 1873 jylǵa deıin eýropalyqtardyń kómegimen ómir súrdi. Gabon jerin fransýzdardyń otarlaýy 1839 jyly kapıtan L.E.Býe-Vııomezdiń basshylyǵymen júzege asyryldy. 1840-1960 jyldary fransýz otarshylary jergilikti taıpa kósemderiniń bárimen kelissóz júrgizip, olardy «Fransııanyń qorǵanyshy men shapaǵatyna» kirýge kóndirdi.
Gabon Respýblıkasy 1960 jyly óziniń táýelsizdigin aldy. Osy ýaqyttan beri ol Afrıkadaǵy jan basyna shaqqandaǵy tabysy eń joǵary damyǵan jáne turaqty memleket bolyp tabylady. Búkil táýelsizdik jyldarynda Gabonda bar bolǵany úsh prezıdent qana aýysty. 1961 jyly Leon Mba birinshi prezıdent bolyp taǵaıyndaldy. 1967 jyly Mba ólgennen keıin 32 jasar Alber-Bernar Bongo prezıdent bolyp saılandy. 1973 jyly ol hrıstıan dininen shyǵyp, ıslam dinin qabyldap, ál-Hadj Omar Bongo degen esim aldy. Bongo teke taıpasy kóseminiń uly bolatyn. 2005 jyly ótken saılaýda ál-Hadj Omar Bongo saılaýshylardyń 80 paıyzynyń qoldaýymen taǵy da prezıdent bolyp saılandy. 2009 jyly 8 maýsymda eldi 38 jyl basqarǵan Omar Bongo qaıtys boldy. 2009 jyly 30 tamyzda ótken saılaýda el prezıdenti bolyp ál-Hadj Omar Bongonyń uly Alı-ben Bongo saılandy.
Qazba baılyqtarynyń arqasynda Gabon Afrıka qurlyǵyndaǵy eń baı memleketterdiń biri bolyp tabylady. Bul elde jan basyna shaqqanda IJО́ kólemi Afrıka qurlyǵynda úshinshi oryn alady. Turǵyndarynyń 60 paıyzyna jýyǵy aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Negizinen bul elde kakao, kofe, qant jáne mal ónimderi óndiriledi.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»