Jaqtastaryńa jaqpaı, basqaǵa jaǵý qıyn
Latyn Amerıkasyndaǵy beldi eldiń biri Venesýelada kúrdeli jaǵdaı qalyptasyp otyr. Prezıdent Nıkolas Madýro eldegi tótenshe ekonomıkalyq jaǵdaıdy taǵy da eki aıǵa uzartty. Odan jaǵdaıdyń jaqsara qoıýy ekitalaı.
Álemdik ekonomıkalyq daǵdarys kezeńinde kóp elde jaǵdaı máz emes. Sóıtse de, biraz elde jaǵdaı dál Venesýeladaǵydaı emes, qysylsa da kúnderin kórip, qıyndyqtan shyǵý úshin jatpaı-turmaı áreket etip jatyr. Bolashaqtarynan kúder úzbeı, alǵa úmitpen qaraıdy. Al Venesýela she?
Munda jurt, ásirese, oppozısııanyń sózine ergen halyq, qıyndyqty eldi basqarýshylardyń qabiletsizdiginen, jónsiz saıasatynan kóredi. Sodan da olar ketsin deıdi. Ondaı pikirdegiler kún saıyn kóbeıip keledi. Tipti, jaqynda AQSh-tyń barlaý mekemesi prezıdent Madýrony onyń jaqtastarynyń ózderi ornynan alady degen qorytyndy jasapty. Jáne ony ári ketse, kelesi jylǵa deıin júzege asyrady depti. Sonda bul bılik óziniń jaqtastaryna jaqpasa, basqaǵa qaıtip jaqsyn... Ekinshiden, Madýrony ketirýge AQSh-tyń da syrttan ot kóseýi ábden múmkin. О́ıtkeni, Qurama Shtattar – mundaı iske, ıaǵnı belgili bir ózine jaqpaıtyn bıligi bar eldiń ishki isine aralasýdan úlken tájirıbe jınaqtap úlgergen memleket.
Osy mamyr aıynyń basynda oppozısııa ókilderi eldiń Ulttyq saılaý keńesine prezıdent Nıkolas Madýrony qyzmetinen ketirý jónindegi referendýmdy talap etken 1,85 mıllıon adamnyń qolyn jınap, tapsyrdy. Al buǵan prezıdent saılanǵan merzimim bitkenshe, ıaǵnı 2019 jylǵa deıin ketpeımin deıdi. Al halyq oǵan kóne me? Zań, árıne, prezıdent jaǵynda. Áıtpese, taǵy bir «Sırııa ssenarııi» ómirge kelýi yqtımal.
Degenmen, elde halyqqa birinshi qajettiligi – azyq-túliktiń jetispeýshiligine biraz bolǵanyn jasyrýdyń jóni joq. Jurt birneshe saǵat kezekke turyp, belgili mólsherde ǵana zat ala alady eken. Azyn-aýlaq qor jınap alýyńa jol joq. Jaryq ta, jalpy, elektr qýaty úzdik-sozdyq beriledi. Sol elektr qýatyn únemdeý maqsatynda elde qazir aptasyna eki-aq jumys kúni belgilengen. Mundaıda qaıdan ekonomıka damysyn?! Jumys istemegen jerde bir nárse óndiriletin be edi? Halyq bılikke osyndaı saýaldar qoıady. Byltyr eldegi ınflıasııa 189 paıyzǵa jetti. Bıyl odan da asatyny daýsyz.
Al bıliktegiler kináni ózderinen kórmeıdi. Jaqynda syrtqy ister mnıstri Delsı Rodrıges AQSh-ty aıyptaǵan málimdeme jasady. О́z elinde azyq-túliktiń jetispeýshiligin Vashıngton jasap otyr deıdi. Sodan halyqtyń narazylyǵy týyp, ol memlekettik tóńkeriske aparýy múmkin eken. Al prezıdent Madýro osy ótken senbi kúni elde iri áskerı jattyǵý bastalatynyn habarlady. Syrttan fashısterdiń, býrjýazııanyń ıntervensııasy bolýy múmkin kórinedi.
Bular halyqty syrtqy jaýdan qorqytyp, ekonomıkasyn sol soǵysqa beıimdegeli qashan! Ol marqum prezıdent Ýgo Chavestiń kezinen bastalǵan. Sonaý munaıdyń baǵasy joǵary kezinde talaı qarjy eldi áskerılendirýge jumsaldy. Halyq bılikke sol úshin ókpeli. О́tken jyldyń aıaǵyndaǵy parlamenttik saılaýda bıliktegi Birikken sosıalıstik partııa 17 jylda alǵash ret jeńildi. Parlamentte qazir oppozısııa kópshilik. Bılik sodan úreılenetin sekildi.
Qylmysty qatań jazamen tyıa alasyń ba?
Jaqynda ǵana Fılıppın elinde prezıdenttik saılaý ótip, 71 jastaǵy Rodrıgo Dýterte bılik tizginin ustady. Arada týra bir apta ótkende ol elde ólim jazasyn engizý nıeti bar ekenin málimdedi.
Bul kezdeısoq, kútpegen jaǵdaıda aıtyla salǵan sóz emes, saılaý naýqany kezinde ony ashyq aıtqan, óziniń jurtqa usynǵan baǵdarlamasynyń bir ustanymy retinde kórsetken. Tek ólim jazasy ǵana emes, qylmyspen kúreste eshqandaı aıaýshylyq bolmaıtynyn, polısııa qyzmetkerlerine qymyskerler qarsylyq kórsetse, sondaı-aq, uıymdasqan qylmyskerlerdi ustaǵan kezde kózdep oq atýǵa da ruqsat berýdi zańdastyrmaq kórinedi.
Mundaı pikirdi halyq qoldaıtynyn Dýterteniń saılaýda jeńip shyqqanynan da ańǵarýǵa bolǵandaı edi. Bul jańa prezıdenttiń jaı usynystary ǵana emes, onyń buǵan deıin eldiń ońtústigindegi Davao qalasynyń meri bolǵan kezde júzege de asyrǵan isi boldy. Sonda ol qylmyskerlerdi ustap, ony sotqa berip jatpaı, atyp tastaı salýǵa nusqaý da jasaǵan bolar, sol qalada myńnan astam qylmyskerdiń «ustaý kezinde» qaza tapqany belgili. Sol úshin oǵan halyq, jýrnalıster tarapynan «jazalaýshy», «ajal batalonynyń meri» degen ataq ta berilgen.
Fılıppın – Tynyq muhıttaǵy Taıvan men Indonezııa arasynda sansyz araldarda ornalasqan úlken el. 80 mıllıonnan astam halyq turady. Sansyz aral degende, 7 myń araldyń 1 myńnan astamyn halyq mekendeıdi. Sol adamy bary, joǵy bar araldarda qylmys jasaýǵa da jaǵdaı kóp tárizdi. Sodan da olarmen aıaýsyz kúresýdi aıryqsha nazarda ustaý da zańdy dersiń. Biraq búkil álemde jazany jumsartý, adam ómirin qııýǵa barmaý ıdeıasy qoldaý taýyp turǵanda, ólim jazasyn engizýden bul elge basqalardyń yqylasy aýa qoımaýy múmkin. Kerisinshe, ony adam quqyn shekteý, qataldyq, qaıyrymdylyqqa qaıshy dep sıpattaý oryn alar. Al bul elde ólim jazasyna kesý osydan on jyl buryn, ıaǵnı 2006 jyly toqtatylǵan bolatyn.
О́lim jazasyna kesýden álemniń kóptegen elderi, eń aldymen Eýropa elderi bas tartyp otyr. Bul qatań jaza birshama musylman elderinde saqtalǵan. Sodan da katolısızmdi ustanatyn Fılıppın elinde bul jazany engizýge talpynys biraz jurtty tańdandyrǵan. Qazirgi kezde bul jazaǵa ruqsat berip qana qoımaı, ony keńinen júzege asyratyn elder qatarynda eń aldymen Iran, Pákistan, Saýd Arabııasy, AQSh, sondaı-aq Qytaı atalady. 2015 jyldyń esebi boıynsha 1600 ret ólim jazasy qoldanylǵan bolsa, sony joǵaryda atalǵan elder bólisedi.
Birinshi orynda – Iran, ótken jyly onda osyndaı 977 jaza qoldanylypty. 2002 jáne 2008 jyldary moratorıı jarııalansa da, oǵan qaıta oraldy. Jáne kóbeıtip te otyr. Ne úshin degende, esirtki saýdalaǵany, bireýdi óltirgeni, zorlaǵany, qarýly tonaýdy júzege asyrǵany, qudaıǵa til tıgizgeni, satqyndyq, parnografııany taratqany úshin dep birazǵa sozylady. Basqa bir elderde aıyppulmen ǵana qutylatyn keı qylmys úshin munda janyńdy berýge týra keledi.
Ekinshi oryn – Pákistanda. Munda 2014 jylǵa deıin ólim jazasyna tyıym bolsa, byltyr qaıta bastasa da qarqyndy bastady – 320 adamdy darǵa asty. Alǵashqy bolyp reseılik Ahlas Ahlah degen bireý burynǵy prezıdent Mýsharrafqa qastandyq áreketi úshin ólimge kesildi. Saýd Arabııasyndaǵy bir jaza da jurttyń esinde. Halyqtyń birligin buzdy, arazdyq týdyrdy degen aıyppen shııttik qaıratker sheıh Nımr an-Nımrdiń darǵa asylýy Saýdııa men Irannyń arasyn japty. Jalpy, bul elde ótken jyly 158 adamdy darǵa asqan.
Endi osynaý qatań jazany Fılıppın eli qolǵa alatyn túri bar. Oǵan el basshysy bas bolyp kirispek. Ýdy ý qaıtarady degen bar. Al ólimdi ólim qaıtaratynyna kóńil sene qoımaıdy. О́lim kóbeıetin sııaqty kórinedi... bul, árıne, bizdiń paıymymyz.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
