Alybaev abyroıy

Adal eńbegimen, ónegeli isimen, adamgershilik qasıetterimen, basshylyq qarym-qabiletimen el múddesi jolynda esh aıanyp qalmastan, ter tóge eńbek etip, óz esimin tarıh betterine altyn áriptermen jazyp qaldyrǵan el aǵalary elimizde az emes. Sonyń biri – memleket jáne qoǵam qaıratkeri Áripbaı Alybaev. Keńestik kezeńde bilim qýyp, joǵary oqý ornynda oqyp, mamandyq alyp, eńbekke aralasqan soń, qalǵan sanaly ómirin aýyl sharýashylyǵyn kórkeıtýge arnaǵan birtýar tulǵalar qatarynda Árekeńniń aty árdaıym qurmetpen atalatyny anyq. Keńestik kezde bilimi tereń, ózi isker, tájirıbesi mol mamandarǵa jas bolsa da úlken senim artylatyn. Basty talap – istiń babyn taýyp, uıymdastyra, ujymdy uıystyra alý, sóıtip, jumystyń nátıjesin kórsetý bolatyn. Jigerliligin kórsetken ári bas bola bilgen Árekeń kóp uzamaı Gvardııa aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Qapal aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Almaty oblystyq partııa komıtetiniń aýyl sharýashylyq salasy boıynsha hatshysy bolyp, eseli eńbek etti. Mol tájirıbeniń arqasynda, eren eńbegi elenip, ár jyldary Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, Pavlodar oblysy atqarý komıtetiniń tóraǵasy, keıinnen Taldyqorǵan oblysy partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetterin jemisti atqaryp, eline minsiz qyzmet etýdiń ónegeli jolyn kórsetti. 1978-1985 jyldary Qazaq KSR Et jáne sút ónerkásibi mınıstri boldy. Osy kezeń aralyǵynda memlekettik qyzmet satylarynda asa jaýapty laýazymdarda bolyp, memleket jáne qoǵam qaıratkeri dárejesine deıin kóterildi. Eńbekpen eseıgen Árekeń 1986 jyly derbes zeınetkerlik demalysqa shyǵyp, Qazaq shabyndyq-jaıylym ınstıtýtyn basqardy. «Eńbegine qaraı – qurmeti» demekshi, Á.Alybaev memleketke sińirgen eleýli eńbegi úshin Lenın, Halyqtar dostyǵy, 4 márte Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi» ordenderimen marapattaldy. Aýyq-aýyq osyndaı el aǵalaryn eske alyp, eńbegin óskeleń urpaqqa úlgi etip, týǵan halqy jadyna jańǵyrtyp qoıý qalam ustaǵan azamattar mindeti bolsa kerek. «Izdeýsiz qalar azamat bolmas, elge sińirgen eńbegi ushan-teńiz bolsa eger» demekshi, Árekeń týraly ol kisini jaqsy biletin, halqyna sińirgen qyzmetine qanyq zamandastaryn sóıletýdi jón kórdik. Solardyń biri Almaty oblysynyń Qurmetti azamaty, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, eńbek ardageri Súleımen Kóshkinov edi. Ol: – Meniń Áripbaı Alybaevpen erterek aralasyp, tilektes, nıettes bolýyma mamandyǵym sebepshi boldy. Árekeń ınstıtýt támamdaǵan soń Taldyqorǵan oblysynyń Gvardııa aýdanyndaǵy Kırov atyndaǵy sov­hozǵa bas zootehnıktik qyzmetke bar­dy. О́zin uıymdastyrýshylyq qabiletimen, tóńiregin biriktire alatyn alǵyrlyǵymen tez tanyta alǵan jas maman budan ary qyzmette satylap joǵarylady. Árekeń 1972 jyly Taldyqorǵan oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Bizdiń qyzmettegi jolymyz osy Taldyqorǵan oblysynda túıisti deýge bolady. Men ol tusta Panfılov aýdanyndaǵy asyl tuqymdy mal ósiretin «Kóktal» sov­hozynda bas zootehnık qyz­metin atqaratynmyn. Árekeń sheber uıym­dastyrýshy ári óziniń negizgi mamandyǵy mal jaıyn jetik biletinine san márte kózim jetti. Jaıylymda júrgen myń maldyń ishinen aýrý-syrqaý, júdeýin birden kóre qoıatyn, – dep eske alady el aǵasynyń basshylyq qasıetteri jóninde. Iá, jyldar jyljyp ótkenmen, sanada saqtalǵan sýretter eshqashan jadydan ketpek emes. Súleımen Kóshkinovtiń aıtýynsha, bul jyldarda Taldyqorǵan oblysynda, onyń ishinde Panfılov aýdanynda mal tuqymyn asyldandyrý isin qolǵa alyp, sharýashylyqtarda qoı bordaqylaý keshenderin salǵyzyp, ondaǵy eńbekke jastardy tartý úlken naýqandyq jumysqa aınalypty. Bul istiń nátıjeli júrgizilýin Áripbaı Alybaıuly tikeleı óz baqylaýynda ustapty. Panfılov aýdanyndaǵy eki márte Eńbek Eri Nıkolaı Golovaskıı basqarǵan «Oktıabrdiń 40 jyldyǵy» kolhozynda uıymdasqan «Armandastar» jastar brıgadasynda bordaqylap, semirtýge qoıylǵan qoı sany 100 myńǵa jetipti. Al keıin Almaty oblysyndaǵy bilikti basshylardyń biri, aıtýly azamat Ybyraıymjan Qojahmetov jetekshilik etken Kırov atyndaǵy kolhozda «Ushqyn» atty mal bordaqylaý brıgadasy qurylyp, jyl saıyn 25 myń bas qoı semirtilipti. Sondaı-aq, I.Bılıalov basqarǵan «Kalının» kolhozynda da bir jylda 25 myń qoı bordaqylanyp, etke ótkizilipti. Osy kezeńde oblysta mal sharýashylyǵy qarqyndy damyp, mal tuqymyn asyldandyrý isi naqty ári nátıjeli qolǵa alynǵan eken. Bul salany Dinmuhammed Qonaev ózi qatań baqylaýynda ustap, únemi jumys barysymen tanys bolyp, keńes berip, ǵalymdar nazarynda bolýyn jiti qadaǵalaǵany belgili. 1973 jyly Dımash Ahmetulynyń yqpalymen Amerıkadan ákelingen «Santagertrýda» tuqymdy sıyryn jersindirý tájirıbesi qolǵa alynady. Sol asyl tuqymdy buqalar jergilikti sıyrlarmen shaǵystyrylyp, tájirıbe úlken jetistikke jetkizedi. Mysaly, AQSh-tan jetkizilgen «Mars» atty buqanyń salmaq shegi 960 kılo tartqan bolsa, odan óngen jergilikti «Kóktal» degen buqa bes jyldan soń 1100 kılo salmaq tartypty. Bul sol kezeńdegi otandyq ǵalymdardyń zor tabysy bolǵany sózsiz. Mine, osylaısha Al­maty oblysyn Árekeń basqarǵan al­ty jylda kóptegen irgeli jumystar atqaryldy. Mysaly, Panfılov aý­da­nynyń malshylary oblys bo­ıynsha memleketke ótkiziletin ettiń 30 paıyzyn tapsyryp turǵanyn aıtsaq artyq bolmas. Bul Áripbaı Alybaev syndy isker basshy, mal sharýashylyǵynyń jetik mamany, abzal azamattyń san alýan qyrynan bir ǵana mysal. Árekeń jetekshilik etkende Taldyqorǵan oblysy 1973 jyldyń qorytyndysy boıynsha KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Jarlyǵymen ekinshi ret Lenın ordeni­men marapattalǵan. Halqymyzda «Kóńil kóńilden sý ishedi» degen danalyq sóz bar. El múddesin oılap, jurt qamyn jegen basshy, tuǵyrly tulǵa Áripbaı Alybaevtyń Taldyqorǵanda qyz­met atqarǵan jyldary týraly memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov belgili jazýshy Bolat Bodaýbaevpen suhbatynda («Jastyǵymnyń jalyny qalǵan jyldar», «Egemen Qazaqstan», 24.02.2016 j.) mynadaı jyly pikirin bildiredi. «Almatydan taıaq tastam jerde tursa da, men soǵan deıin Taldyqorǵanǵa barmaǵan ekenmin. Umytpasam, halqynyń sany 110 myń-aq edi. Kósheleri tap-taza, máshıne de az, úrip aýyzǵa salǵandaı, jap-jasyl qala eken. Oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Áripbaı Alybaev meni birden qabyldap, kóp aqyl-keńes berip, jumysyma tabys tiledi. О́zi turatyn úıdiń ekinshi qabatynan úsh bólmeli páterdiń kiltin tabys etti. Taldyqorǵanǵa 1977 jyldyń qańtar aıynda kóship bardym», – dep eske alady Árekeńmen alǵash kezdesken kezin qazaqtyń asyl uldarynyń biregeıi. Odan ári Árekeńniń iskerligi, adamgershiligi jónindegi oı-pikirin Myrzaǵań tómendegideı taratady: «Obkomnyń birinshi hatshysy Áripbaı Alybaev aǵa óte bir shıraq, memlekettiń jumysyna janyn salatyn, talap etetin, ondaıda keıde qataldyǵy da bolatyn, árkimdi eńbegine qaraı baǵalaıtyn, kisi­ligi mol, keýdemsoqtyǵy joq, qara­maǵyndaǵylarǵa ádilettilikpen qaraý­ǵa tyrysatyn azamat edi. Iá, artynan ergen jastarǵa, elge qyzmet etip júrgen áriptesterine, jalpy, jas mamandarǵa Árekeńniń iltıpaty kóp tıgenin osy bir ádemi sózden-aq uǵynsaq kerek. Teginde, «Ǵalymnyń haty ólmeıdi» demekshi, jaqsynyń sharapaty da eshqashan umytylmaıdy eken-aý! Aýyl sharýashylyǵyn órkendetýde Áripbaı Alybaevtyń Pavlodar ob­lystyq partııa uıymynyń ekinshi hatshysy qyzmetine bekigennen keıingi tusta eńbekke bilek sybana kiriskeni – búgingi kún úshin orny bólek tarıhtaı kórinedi. О́ıtkeni, ol kez Pavlodar oblysynda topyraqty jel sýyryp (erozııaǵa ushyrap) búkil oblysty shań basyp, ekonomıkasy quldyrap, tyń ıgerýshiler kete bastaǵan taǵ­dyrsheshti ýaqyt edi. D.Qonaevtaı kemel tulǵa oblys basshylyǵyna Áre­keńdeı isker mamandy jiberý jóninde sheshim qabyldap, onyń kelisimin suramaı-aq Ortalyq Komıtet bıýrosynyń qaýlysyn shyǵaryp, úlken jaýapkershilik artypty. Á.Alybaev bul senimge esh selkeý túsirmesten, óte aýyr da qıyn jumysqa bel sheship, bilek sybana kirisipti. Erozııaǵa qarsy kúreste, dúnıejúzilik tájirıbeni, naqtyraq aıtqanda, 30-shy jyldardaǵy Kanadanyń tájirıbesin zerdeleı úırenip, ony oblystyń jaǵdaıynda iske asyrypty. Shortandydaǵy Astyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtymen birlese otyryp, kóp is tyndyrypty. Sóıtip, bes-alty jyldyń ishinde topyraq erozııasyn toqtatýǵa qol jetkizgen. Árekeń keıinnen osy jaıynda: «Dımekeń 1967 jyly kóktemde oblysqa keldi. Basty kóńil aýdarǵany topyraq ero­zııasynyń máselesi. Bul kezde oblysta jeńil ónerkásip te, aýyr ónerkásip te damyp qalǵan. Biraq Dımekeń erozııa bolǵan aýdan men sharýashylyqtardy túgel aralap, kanadalyq tájirıbeniń Pavlodar oblysyndaǵy óndiristik tájirıbege aınalǵanyn kózimen kórdi», dep eske alady («Zamana tolqyndary», Almaty, «Nurly Álem», 1999 j.). Áripbaı Alybaıulynyń utym­dy usynystary men batyl is-qı­myly Shyǵys Qazaqtan oblysynda basshylyq qyzmette bolǵan jyldary jaqsy jaǵy­nan tanylyp, Qazaqstan basshylarynan qoldaý taýyp, iske asyrylǵan jetistikterdi kózkórgender men árip­testeri qazir de úlgi etip aıtady. Árekeń qyzmet ete júrip tyń bastamalaryn tıisti oryndarǵa jetkizip otyrǵan. Mysaly, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Másimhan Beıse­baıulyna: «Qant qyzylshasynyń josparyn shyǵystan alyp, basqa oblysqa berse, Shyǵys Qazaqstan ózine kereginshe kúnbaǵys dánin ósirer edi, soǵan mamandandyrýǵa eki-úsh aýdandy bóler edik», degen keleli usynysy dálel. Kóp uzamaı-aq bul pikir jos­parlaý komıtetine jetip, onyń arnaıy qyz­metkerleri oblysqa kelip, zerttep Árekeńniń aıtqany oryndy degen baılam jasaıdy. Keıin Úkimet sheshimimen Shyǵys Qazaqstan oblysynan qant qyzylshasynyń jos­paryn alyp, onyń ornyna kúnbaǵys ósirý júkteledi. Sondaǵy maı zaýyty jyl boıy jumys isteıtin dárejege jetedi. Solaısha, másele ońtaıly sheshimin tabady. «Adam ǵumyry uzaqtyǵymen emes, mazmunymen ólshenedi» degen qanatty sóz Áripbaı Alybaıulyna arnalyp aıtylǵandaı. Onyń elge jasaǵan eńbegi, isker basshylyǵy, adamdarǵa qamqorlyǵy, belsendi jumysy onymen qyzmettes, áriptes, syılas, nıettes, tilektes bolǵan qanshama jandardyń kókeıinde jańǵyryp turǵany shyndyq. Ony biz ol kisiniń zamandastarymen oı bóliskende kóz jetkizdik. Áripbaı Alybaev bıyl 90 jasqa keler edi. Ortamyzda júrse eli qaýmalap birge mereıtoıyn atap ótken bolar edi. Endi azamat rýhyn jańǵyrtý, atyn ardaqtaý keıinginiń paryzy bolyp tur. Bulaı deýge sebep, eńbek tarlanbozynyń esimin este qaldyrý is-sharalary birneshe márte qolǵa alynǵanymen, aıaqsyz qalyp keledi. «Eshten kesh jaqsy» dep alashtyń bir azamaty retinde jurt tilegi qabyl bolyp, týǵan óńirinde, qyzmet etken oblystarda esimi elense nur ústine nur bolar edi. Árıne, qarashańyraǵynyń otyn tútetip otyrǵan urpaǵy, qadir tutar el-jurty bar. Endeshe, Áripbaı Alybaı­ulynyń ǵumyry máńgilik ekeni daýsyz. Sóz túıinine kelgende aıtar tujy­rym, el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıy aıasynda Otanymyzdyń nyǵaıýyna, halyqtyń ál-aýqatynyń artýyna, óńirlerdiń damýyna orasan zor úlesin qosqan Áripbaı Alybaev syndy qaıratkerlerimizge, qaıtalap aıtaıyq, laıyqty qurmet kórsetilse, oǵan úsh oblystyń, ıaǵnı Almaty, Shyǵys Qa­zaq­stan, Pavlodar jurtshylyǵy, basshylary, halyq qalaýlylary uıytqy bolsa, quba-qup. Nurlan QALQA, Baýbek Bulqyshev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty Almaty