El júregi – Astana. El senimi – Astana.
Elordanyń jasampaz tarıhyn L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinen (EUÝ) bólek qaraý múmkin emes. Elbasynyń 1996 jyly 23 mamyrdaǵy arnaıy Jarlyǵymen negizi qalanǵan osy oqý ornyn – Astananyń rýhanı-ıntellektýaldyq irgetasy desek, shyndyqqa sáıkes keledi.
Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń «Eýrazııa júreginde» atty taǵylymdy kitaby qalyń oqyrmanǵa jaqsy tanys. Eńbek ataýynyń ózinde rámizdik mán bar. Ol «Astana – eýrazııalyq jańǵyrý men serpilistiń ortalyǵy» degen saıası salmaqty maǵynaǵa jáne «Jańarǵan dúnıedegi álem oqıǵasyn Qazaqstan júregi qalaı sezinedi?» degen gýmanıstik paıymǵa ıe. Osy kitapta Elbasy: «Astananyń ajaryna ajar qosqan, jańa korpýstarymen qala lanshaftyna kirigip ketken Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetin aıtpaı tura almaımyz. «Astananyń mádenı kapıtaly» degen uǵym Eýrazııa ýnıversıtetine kóz túsken sátten-aq adam sanasynda naqty beınege aınalady dep oılaımyn» dep jazdy.
Kóziqaraqty oqyrman habardar: jalpy, órkenıettiń asyl ataýy – mádenıet. Keń uǵymda bilim de, ǵylym da, adamzattyń jan-jaqty jetilýi de osy mádenıetke kiredi.
Árıne, Elbasy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti elordanyń mádenı kapıtaly bolaryna sengende, jalpyadamzattyq jáne ulttyq qundylyqtardy eskergeni sózsiz. О́ıtkeni, áý basta, dálirek aıtsaq, osydan dál 20 jyl buryn (1996 jyly 23 mamyr kúni), tarıhı 1962 jylǵy Selınograd pedagogıka ınstıtýty men 1964 jylǵy Selınograd ınjenerlik-qurylys ınstıtýtynyń qosylýy nátıjesinde ómirge kelgen Aqmola memlekettik ýnıversıteti negizinde Eýrazııa ýnıversıtetin jasaqtaý – otandyq bilimdegi ǵasyr jańalyǵy deýge laıyq qadam edi.
Birinshiden, bul – jańa elordanyń mádenı-ıntellektýaldyq negizi.
Ekinshiden, bul – zamanǵa laıyqsyz odaq ıdeıasy men ulttyq shekteýshilikke toqtaý sala otyryp, álemdik jańashyl yqpaldastyqqa batyl bet burý.
Úshinshiden, bul – dúnıejúzine «N.Nazarbaevtyń Eýrazııa ıdeıasy» retinde tanylǵan jahandyq aqyl-oıdaǵy transformasııa men reformanyń bilim men ǵylymdaǵy tabaldyryǵy.
Elbasynyń strategııasy men taktıkasy eshqashan múlt ketken emes. Maqsat – aıqyn, jospar – baıandy, is-sharalar da júıeli júzege asty. Osy tusta «Eýrazııa júreginde», Elbasy aıtqandaı, Astana ıdeıasy men onyń ǵımarattary el sanasynda kúnnen-kúnge asqaqtaı berdi. Qazaqstan jurtshylyǵy elordany turǵyzýǵa qalaı jumylsa, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin qalyptastyryp, damytýǵa da solaı jumyldy. Munda da eki faktor aıqyn kórindi: birinshi – ár kezeńdegi ýnıversıtet basshylyǵy Elbasy alǵa qoıǵan maqsatty tereń sezinip, respýblıkanyń burynǵy bas qalasynan oblys ortalyqtaryna deıin bilikti ǵalymdardy shaqyryp, mamandar legin shoǵyrlandyra bastaýy; ekinshi – naryq pen báseke zamanynda mektep bitirýshi jastardyń Astana fenomenine ıek artyp, elordanyń jetekshi ýnıversıtetine kóptep-kólemdep tartylýy.
Nátıje men tájirıbe sátti bolǵan sekildi. Ýnıversıtettiń 10 jyldyq mereıtoıyna oraı 2006 jyly 26 mamyrda oqyǵan «Innovasııalar men bilimdi jetildirý arqyly – bilimge negizdelgen ekonomıkaǵa» dárisinde Elbasy bylaı dedi: «Osy jyldar ishinde jańa ýnıversıtet óziniń tarıhyn ónegeli bastamalarmen, ómirsheń istermen jasaı bildi. Sóıtip, qazir ol irgeli ǵylym ordasyna, bilimniń shyn mánindegi kıeli shańyraǵyna aınalyp otyr. Búginde Eýrazııa ýnıversıteti – joǵary bilim kóshbasshylarynyń biri. Astana qurylysy osy oqý ordasynyń jańa ǵımaratyn turǵyzýdan bastaldy deýge de bolady».
Qazaqstannyń kúlli stýdent-jastaryna arnalǵan osy tarıhı dárisinde N.Á.Nazarbaev asa kóregendikpen «Eýrazııanyń júregi, rýhanı kindigi – Astana bola alady, al osy júrektiń eń asyl ortalyǵy – elordadaǵy Eýrazııa ýnıversıteti», degen edi.
Memleket basshysy ǵalamdyq tulǵa, saıası qaıratker retinde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine munshama murat júkteýi jaıdan-jaı emes. О́ıtkeni, ol kemel basshy retinde joǵary oqý oryndarynyń qoǵam oı-sanasyndaǵy serpilisin, jasampazdyǵyn jete túsindi. Áý basta latynnyń «universitas» ataýy aqyl-oıdaǵy qoǵamdasý men birlikti bildirse, jańa ǵasyrdaǵy ýnıversıtet – bilim, ǵylym, mádenıet úshtaǵanyna negizdelgen irgeli jáne qoldanbaly ǵylymdardyń keshendi ordasy.
Osy saladaǵy álemniń ozyq tájirıbesin baıyptaǵan Elbasy otandyq joǵary bilim aldyndaǵy bes maqsatty belgilep berdi. Atap aıtqanda, birinshi maqsat – qoǵamdyq qundylyqtar men bilim júıesi arqyly básekege qabiletti bolý, ekinshi maqsat – adam kapıtalyn nemese «ıntellektýaldyq áleýetti» damytý, úshinshi maqsat – ınnovasııalyq damý, tórtinshi maqsat – oryndaý sapasy, besinshi maqsat – saıası erik pen ulttyq mámile.
Jıyrma jylda Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Memleket basshysy aıqyndaǵan bilim-ǵylym baǵyty boıynsha birsypyra nátıjege jetti, respýblıkaǵa, óńirge, álemge tanymal boldy. Osy rette maǵan deıin rektor qyzmetin atqarǵan A.Qusaıynov, M.Joldasbekov, S.Ábdimanapov, B.Ábdiraıym syndy áriptesterimniń eńbegin iltıpatpen atap ótkim keledi. Bul oraıda, jetekshi ǵalym-oqytýshylar men jaýapty qyzmetkerlerdiń mańdaı teri, bel-belesi – ýnıversıtet tarıhyna altyn árippen jazyldy. Sondyqtan 2012 jyly El Prezıdentiniń «Altyn sapa» syılyǵyn alýymyz – ujymnyń uzaq jylǵy jumysynyń nátıjesi ári Qazaqstan bilim jáne ǵylym salasynyń jeńisi. 2013 jyly TMD deńgeıinde «úzdik qyzmet» nomınasııasy júldesin alýymyz, álemdegi 17 myń ýnıversıtet qatysatyn QS reıtınginde úzdik 300-dik qataryna enýimiz, Táýelsiz ulttyq reıtıngte top bastaýymyz – júıeli jumystyń baǵasy bolsa kerek. О́tken jyly QS-ten taǵy bir súıinshilegen habar jetti: Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti sońǵy 50 jylda ashylǵan álemdegi 2 myń ýnıversıtettiń 30-dyǵy sapyna kiripti.
Sonymen, Astana júregindegi L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ memlekettik bilim-ǵylym josparlaryn oryndaýdyń qaı tusynan tabylyp júrgeni – halyqtyń kóz al-dynda. Ásirese, elorda tórinde otyryp, memleket pen qoǵamnyń úılesimine, damýyna, sapalanýyna baǵyttalǵan ıdeıalardy qoldaýdy, bilim men ǵylym turǵysynan júzege asyrýdy ujymnyń asyl paryzy retinde qaraıdy.
Maqsat-mindettiń bastysy Elbasy aıqyndaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynan órbıdi. Bul qujat el bolashaǵyn baǵdarlap, jańa basymdyqtar arnasyn kórsetip berdi. Munda Memleket basshysy «Joǵary oqý oryndary bilim berý qyzmetimen shektelip qalmaýy tıis. Olar qoldanbaly jáne ǵylymı-zertteýshilik bólimshelerin qurýy jáne damytýy qajet», dep atap kórsetti. Biz oqý úderisi men ǵylymı óredegi jumys baǵdaryn osy tapsyrmaǵa sáıkes jan-jaqty pysyqtadyq. Úkimet qaýlysymen ashylǵan ınjenerlik zerthanamyzdan bastap óńirlerde qomaqty jetistikke jetken ınnovasııalyq parkimizge deıin is-shara josparynda Strategııa mejesin ólshem etip aldy.
Prezıdent «Ǵylym men ınnovasııany ekinshi orynǵa ysyryp qoıǵan el eshbir salada birinshi bola almaıdy», dep atap kórsetti.
Irgeli, izdenistik jáne qoldanbaly zertteýlerdi júzege asyratyn ýnıversıtetimizdiń ǵylymı-ınnovasııalyq ınfraqurylymy jaqsy damyǵan. Ol irgeli zertteýlerden bastap ǵylym nátıjelerin kommersııalandyrýǵa deıingi tolyq sıkldi qamtamasyz etedi.
2011 jyldan beri Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti bazasynda Innovasııalyq park jumys isteıdi. Ol ǵalymdarymyzdyń óndiristik sektormen baılanysynyń ǵylymı-tehnologııalyq platformasy ispettes. Osyndaǵy startap-jobalar aımaǵynyń jumysy Qazaqstan kóleminde belgili bola bastady.
Qoldanbaly zertteýlerimizdiń de sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Ǵalymdarymyz jylý nasostaryn paıdalaný, jylý energııasynyń kavıtasııalyq kózderi, krekıng-gaz alý qondyrǵylary sııaqty jobalardy damytýda eleýli jetistikterge jetti.
Halyqaralyq EKSPO-2017 kórmesi qarsańynda ýnıversıtet balamaly energııa kózderi, energııany únemdeý, tıimdi jylý-jylytý júıeleri, turmys jáne óndiris qaldyqtaryn óńdeý boıynsha birqatar ınnovasııalyq jobalardy júzege asyrmaq. Bizdiń ǵalymdar «jasyl tehnologııalar» atalatyn balamaly energetıkany damytýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-zertteý jumystaryn usynyp otyr.
Startap-jobalardy qarjylandyrý qazir ýnıversıtetimizdiń óz qarajaty esebinen júzege asyrylyp keledi. Joǵary oqý oryndaryn kommersııalyq jobalarǵa tartýdyń quqyqtyq tetigi jasalǵan jaǵdaıda ǵylym men óndiris yqpaldasýy kezeń-kezeńmen oryndalady dep esepteımiz.
Zııatkerlik menshikti qorǵaý salasynda Eýrazııa ýnıversıteti – 200-den astam patenttiń ıegeri. Ǵalymdarymyz dástúrli respýblıkalyq «Shapaǵat» ónertapqyshtar konkýrsyna qatysyp, júldeli oralyp júr. Mysaly, sala mamandarymyz «Aýyl sharýashylyǵy, qurylys jáne mashına jasaý salasyndaǵy ınnovasııalyq damýǵa qosqan úlesi úshin» dıplomymen marapattaldy. Segiz memlekettiń (Qazaqstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Reseı, Belarýs, Armenııa, Tájikstan, Túrikmenstan) terrıtorııasynda qoldanylatyn Eýrazııalyq patentterimiz de bar.
Ýnıversıtetimizdiń ulttyq zertteý baǵytyndaǵy qalyptasýy jańa mindetter júktep otyr. Ǵylymı ázirlemelerdiń sapasy, zertteý nátıjelerin óndiris pen oqý úderisine engizý, ǵylymı jáne ǵylymı-óndiristik jumystardyń qarjylyq kórsetkishterin jaqsartý – basty talabymyz. Osy rette biz otandyq ǵylymdy damytýdyń mýltıplıkasııalyq áserin erekshe aıtamyz. Bul – bilim sapasyn arttyrý, ekonomıkaǵa baǵyttalǵan ınnovasııalardy ázirleý, ýnıversıtetti halyqaralyq ǵylymı qoǵamdastyqtyń moıyndaýy degendi bildiredi.
Qazaqstan Respýblıkasy joǵary oqý oryndary aldyndaǵy zor mindet – ulttyq ekonomıkanyń shıkizattyq qalybynan ınnovasııaǵa qaraı bet burýyn qamtamasyz etetin maman daıarlaý jáne qaýqarly tehnologııalardy paıdalanyp ǵylymı-zertteýler júrgizý.
Bul máselede Elbasymyz ben Úkimetimiz, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ýnıversıtettik ǵylym-bilimge úlken senim artyp otyr. Memleket basshysy Japonııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, t.b. ozyq elderdiń damý tájirıbesin alǵa tartyp, ǵylym men ınnovasııaǵa basymdyq berýdi atap kórsetken edi.
Eldiń moıyndalǵan bedeldi joǵary oqý oryndary sekildi, Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti strategııalyq ulttyq zertteý ýnıversıtetine aınalýǵa jumylyp, bilim-ǵylym-óndiris yqpaldasýy aıasynda sheteldik jáne otandyq ǵalymdardy tartyp keledi. Bul baǵytta tańdaýly mamandardy úılestirip, memleket pen bıznes klasterin júıeleý, álemdik deńgeıdegi irgeli jáne qoldanbaly zertteý jumystaryn júrgizý josparlanǵan. Ony kezeń-kezeńmen júzege asyrý – ǵylym-bilimniń abyroıly mindeti. Bul dárejege jetýde ár oqý ornynyń óz kózdegen joly bar. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń 2020 jylǵa deıingi damý strategııasynda biz óz mindetimizdi anyqtap aldyq. Jaqyn bolashaqta EUÝ bilim-ǵylym men óndiristiń tyǵyz yqpaldastyǵyna negizdelgen ulttyq zertteý ýnıversıtetine aınalady dep senemin.
Qazaqstandaǵy jetekshi ýnıversıtet retinde basym baǵytymyz – ǵylymı-zertteý jumystarynyń ınfraqurylymyn damytý, sonymen birge, bilim-ǵylym men óndiristi yqpaldastyrý. Ǵylymı-zertteý jobalarymyzdyń da kólemin jyldan-jylǵa arttyryp kelemiz, kóleminiń ósimi baıqalady. Osy baǵytta 2011 jyly 276 mln. teńgelik joba oryndalsa, 2015 jyly 1,82 mlrd. teńgeni quraıtyn irilengen 150 ǵylymı jobany júzege asyrdyq. Bul ǵylymdy qarjylandyrý kólemin 6 esege arttyrǵanymyzdy bildiredi.
Zertteýler, negizinen, ǵylymdy damytýdyń basym baǵyttary – energetıka, shıkizat pen ónimdi tolyq óńdeý, aqparattyq jáne telekommýnıkasııalyq tehnologııalar, ómir týraly ǵylym, eldiń zııatkerlik áleýeti boıynsha júrgizildi. Jobalardy oryndaýǵa jas ǵalymdar (magıstrant, doktorant) tartylǵan. Doktoranttardyń 40 paıyzdan astamy qarjylandyrylatyn ǵylymı-zertteý jumystaryn oryndaýǵa qatysady.
Ǵylymı-zertteý sapasynyń artýy Thomson Reuters jáne Scopus bıblıometrıkalyq málimetter bazasymen ındeksteletin reıtıngtik basylymdarda ýnıversıtet ǵalymdary eńbeginiń jarııalanýyna tikeleı baılanysty. Osy rette R.Bersimbaı, R.Omarov (bıologııa), R.Myrzaqulov, A.Arynǵazın, Q.Sábdenov, A.Dáýletbekova, Á.Aqylbekov, S.Tileýkenov, Q.Kúterbekov, T.Nurahmetov, S.Saýytbekov (fızıka), T.Inerbaev (nanotehnologııa), M.О́telbaev, N.Temirǵalıev, R.Oınaruly, N.Boqaev, L.Qusaıynova, N.Tileýhanova, Q.Ospanov (matematıka), I.Irgebaeva, Á.Táshenov, R.Erqasov, S.Rahmadıeva, E.Súleımen (hımııa, fıtohımııa), M.Qasen, E.Nechaeva, M.Sydyqnazarov, J.Sábıtov (saıasattaný) t.b. ǵalymdardyń tabysyn erekshe atap ótkimiz keledi.
Ýnıversıtette professor-oqytýshylar quramyn sheteldik jýrnaldarǵa sapaly maqalalar jazý boıynsha yntalandyrýdyń keshendi júıesi ázirlengen. Sońǵy úsh jylda álemdik reıtıngtik 300-ge jýyq ǵylymı jarııalanym úshin materıaldyq syıaqy tóledik.
Mańyzdy kórsetkishterdiń biri – joǵary oqý ornynda menshikti ǵylymı merzimdi jýrnaldyń bolýy. EUÝ-da qazirgi ýaqytta 7 ǵylymı jýrnal shyǵarylady. Sonyń ishinde Eurasian Mathematical Journal elimizde alǵash ret 2015 jyly qańtardan bastap halyqaralyq Scopus bıblıometrıkalyq málimetter bazasyna endi. Bul jýrnal ǵalymdarymyzdyń ǵylym men bilimniń jańa kókjıegin ıgerýine sebep bolady dep senemiz.
Bizde gýmanıtarlyq ǵylym salasy da – jetekshi orynda. Ádebıettaný aqsaqaly akademık S.Qırabaev pen otandyq fılosoftardyń kóshbasshysy akademık J.Ábdildınnen bastap, 100 tomdyq «Babalar sóziniń» jetekshisi jáne belgili folklortanýshy akademık S.Qasqabasov, qypshaqtaný mektebiniń negizin qalaýshy akademık B.Kómekov, ulttyq fılosofııanyń ustyny akademık Ǵ.Esim, túrkitaný, ádebıettaný tulǵalary, professorlar M.Joldasbekov, Sh.Ibraev, Q.Salǵarauly, Q.Sartqojauly, S.Negımov, T.Jurtbaı, D.Qamzabekuly, dıplomat, jýrnalıst, saıasattanýshy, zańger, dintanýshy professorlar S.Batyrshauly, N.Omashev, N.Qalıev, E.Nurǵalıeva, B.Smatlaev, Á.Mýmınov, ekonomıst professorlar M.Kemel, D.Madııarova, J.Raımbekov, t.b. aty men zaty biraz nárseni ańǵartsa kerek. Kúni keshe osynda qyzmet istegen marqum akademıkter R.Nurǵalı men M.Serǵalıevtiń, professorlar A.Qyraýbaeva men A.Seıdimbektiń taǵylymy umytylmaq emes.
Eýrazııa ýnıversıtetiniń tarıhshylary da ǵylymda olja salyp júr. Qazaqstan Ulttyq tarıhshylar kongresi, úsh tildegi «Máńgi el» jýrnaly tarıhnama ádistemesi men ádisnamasyn, oqýlyq máselesin júıeleýde birshama jetistikke jetti. Bul rette gýmılevtaný men eýrazııataný baǵytyndaǵy zertteýler nátıjesin de erekshe ataýǵa bolady. «Lev Gýmılev» tulǵalyq ensıklopedııasyn, «Gýmılev álemi», «Eýrazııa máseleleri», «Ulttyq tarıhshylar kongresi kitaphanasy» serııasymen shyǵarǵan zertteý toptamalarymyzdy ǵylymı qaýymdastyq joǵary baǵalady. Bizde Eýrazııalyq zertteýler kafedrasy men «Eýrazııa» ǵylymı ortalyǵy úılesimdi jumys atqarady.
Árıne, ýnıversıtet deńgeıin kóteretin faktor – birlesken sapaly mamandardyń maqsatty kúsh-jigeri. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde elimiz ben shetelderge tanymal 200-den asa ǵylym doktory, 600-ge jýyq ǵylym kandıdaty jáne shetel taǵylymdamasynan ótken 100 PhD dáris oqyp, ǵylymmen shuǵyldanady. Akademıkten qarapaıym qyzmetkerge deıingi, doktoranttan stýdentke deıingi aırandaı uıyǵan 20 myńdyq ujymymyz bir múdde tóńiregine toptasqan.
Bizde professor-oqytýshylardy jumysqa qabyldaý men attestattaýdan ótkizý boıynsha turaqty komıssııa jumys isteıdi. Bul – kásibı biliktilik sapasyn aıqyndaýdyń jaýapty tetigi.
Professor-oqytýshylardyń biliktiligin ornyqty arttyrý – ýnıversıtettiń kadrlyq áleýetin kóterýdiń kilti. Osy oraıda mamandarymyzdy tek qana halyqaralyq QS reıtıngi boıynsha alǵy sheptegi álemniń jetekshi ýnıversıtetterine jiberemiz. Atap aıtsaq, Ispanııa, Germanııa, Gollandııa, AQSh, Fransııa, Belgııa memleketteri ýnıversıtetterine baryp otyrady. Sońǵy 3 jylda 700-ge jýyq ǵalymymyz osyndaı kýrstardan ótti.
Biz – oqytýshylarymyzdy shetel bilim-bilik alańdaryna shyǵaryp, al sheteldik ozyq ǵalymdardy stýdentterimizge dáris oqytýǵa, birlese ǵylymı jobalardy júzege asyrýǵa turaqty shaqyryp júrgen oqý ornymyz. Qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramaı, «Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» baǵdarlamasyna sáıkes, ýnıversıtetterdi ınternasıonaldandyrý strategııasyn júıeli iske asyryp otyrǵanymyzdy atap ótkimiz keledi.
Aıtalyq, 2010-2015 jyldar aralyǵynda álemniń 50-den astam elinen shamamen myńǵa jýyq bilikti professor shaqyryppyz. Bul jumystyń nátıjesi de oıdaǵydaı boldy. Bir jaǵynan bilim alýshylarymyzdyń deńgeıin kóterdik, ekinshi jaǵynan memleketimiz ben ýnıversıtetimizdiń tanymaldyǵyn arttyrdyq. EUÝ ǵalymdarynyń shaqyrylǵan sheteldik professorlarmen birikken jarııalanymy – 80 paıyzdy, birikken ǵylymı jobalary 20 paıyzdy quraıdy.
Sóz joq, jańa zaman ýnıversıteti damýynyń bir tetigi – halyqaralyq yntymaqtastyq. Búginde ınternasıonaldandyrý – joǵary mekteptiń mańyzdy óristeý komponenti. Osy oraıda Eýrazııa ýnıversıteti akademııalyq utqyrlyq baǵytyn belsendi damytyp, memleketimizde josparlanǵan stýdent almasý jeńildikterin, halyqaralyq bilim granttaryn qoljetimdi etip otyr.
Akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy boıynsha jyl saıyn Eýropa odaǵy, AQSh, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine baryp, deńgeılerin kóterip otyrady. Bul joba QR BǴM jelisimen qarjylandyrylady. О́tken jyly akademııalyq utqyrlyq boıynsha 400-deı bilim alýshymyz shetelge baryp oqyp keldi.
Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti qos dıplomdyq bilim berýdi TMD jelilik ýnıversıtetteri men Shanhaı yntymaqtastyq uıymy ýnıversıtetteri aıasynda damytyp keledi. Qazirgi ýaqytta 23 birikken baǵdarlamany iske asyratyn 11 joǵary oqý ornymen yntymaqtastyq jasap otyrmyz. Bulardyń ishinde Shanhaı ýnıversıteti, Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýty, Sankt-Peterbýrg memlekettik ýnıversıteti, Reseı Halyqtar dostyǵy ýnıversıteti, Máskeý qurysh jáne qorytpa ınstıtýty, Novosibir ulttyq zertteý ýnıversıteti, «Dýbna» halyqaralyq tabıǵat, qoǵam jáne adam ýnıversıteti bar. Magıstrler daıyndaý boıynsha 16 kelisim jasaldy, onyń 9 baǵyty L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ-da iske asyrylady. Birikken bilim baǵdarlamalary boıynsha 51 kelisimshart jasaldy.
Ýnıversıtettiń negizgi mıssııasy – sapaly bilim berý men bilikti maman daıarlaý. Bakalavr, magıstr, PhD (ár ǵylym salasyndaǵy fılosofııa doktory) baǵdarlamalary boıynsha Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde bilim alýshy azamattardyń sany – 17 myńǵa jýyq. Elorda kóshpeı turyp kúndizgi jáne syrttaıǵy oqý bólimi stýdentterin qosqanda 4 myńnyń mańaıy bolatyn. EUÝ – osydan 12 jyl buryn Qazaqstanda tuńǵysh ret syrttaı oqý bólimin japqan ýnıversıtet. Bul – bilim sapasyna jasalynǵan qadam edi.
Búginde oqý ornymyz elimiz boıynsha eń kóp «Altyn belgi» ıegerleri men halyqaralyq olımpıada jeńimpazdary oqıtyn bilim ordasyna aınaldy. Bul – Elbasy negizin qalaǵan Astana faktory jáne jasampazdyqtyń qalaýy. Elordanyń árbir onynshy jas turǵyny – EUÝ stýdenti.
Biz túlekterimizben de maqtanamyz. EUÝ-da oqyǵan azamattardy astanadan aýylǵa deıingi barlyq mekemeden, jaýapty oryndardan kórýge bolady. Tarıhı túlekterimiz el parlamentin, oblys-aýdandardy basqarsa, búgingi túlekterimizdiń aldy – parlament depýtattary, vıse-mınıstrler, komıtet pen agenttik tóraǵalary, aksıonerlik qoǵam prezıdentteri. A.Vınokýrov, G.Golovkın syndy olımpıada chempıony men kúmis júldegeri, «Qazaqstan barysy» A.Nuǵymarov ta – túlekterimiz qatarynda. Elimizdegi jetekshi qurylys kompanııalary prezıdentteriniń, óńirdegi ozyq mektep, kolledj dırektorlarynyń basym salmaǵy – EUÝ-dy bitirgender.
Búginde 13 fakýltet pen 68 kafedramyz bilim berý qyzmetin 168 mamandyq boıynsha júzege asyrady. Barlyq bilim baǵdarlamalarynyń ataýy men mazmunyna klassıkalyq pándermen birge, áleýmettik seriktesterimiz – jumys berýshilermen kelisilgen pánder engizilgen. Mysaly, ekonomıka mamandyqtaryna – Dúnıejúzi saýda uıymynyń, halyqaralyq qatynastar mamandyqtaryna – geosaıasat pen elshilikterdiń talaptaryna saı modýlder qosyldy. Bul rette EKSPO suranymy baǵytyndaǵy izdenisterimiz de bar. Ár mamandyq boıynsha oqytýshy-professor qaýymynyń oqý-ádistemelik kesheni, ǵylymı-shyǵarmashylyq áleýeti jyl saıyn tolyqtyrylyp otyrady.
Elordanyń maqtanyshyna aınalǵan Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti bilim alýshylarynyń azamattyq-rýhanı damý kelbeti de – basym baǵyttarymyzdyń biri. Stýdenttik «Shańyraq» teatrynyń qazaq jáne aǵylshyn tilindegi sahnalyq qoıylymdary men «Attraksıon» teatry ujymynyń mıýzıklin jastardy bylaı qoıǵanda, Memlekettik hatshydan Parlament depýttaryna deıingi qaıratkerler tamashalap, joǵary baǵa berdi. EUÝ «Stýdenttik kınoteatry» – «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń elordalyq alańy ispettes. Osynda jańa kınotýyndylardyń tusaýy kesilip, talqylanady. «E-Studio» prodıýsserlik ortalyǵy men «Eýrazııa» vokaldy-aspapty ansambli – mýzykasúıer jastardyń jan qýanyshy, jas ánshilerdiń tájirıbe alańy. Al «Samuryq» bı mektebi, «Dala sazy» ult-aspaptar orkestri ýnıversıtetimizdiń ǵana emes, Astananyń barsha mádenı sharasynyń estetıkalyq-rýhanı ajaryn aıshyqtap júr. О́ner ujymynyń bári de – respýblıkalyq jáne halyqaralyq baıqaýlardyń jeńimpazy.
Stýdentterimiz «Jasyl el», «Jastar – Otanǵa», «Bolashaq qaýymdastyǵy», «Halyqaralyq ekonomıkalyq forým», «Jas Otan», «Delfıı oıyndary», «Qazaqstan stýdentteriniń kongresi» jumysyna, memlekettik-qoǵamdyq sharalarǵa EUÝ-dyń jastar ókili nemese volonter retinde qatysyp, qaıratkerlik shyńdalý mektebinen ótip júrgenin maqtanyshpen aıtamyz. Respýblıkamyzda tuńǵysh ret EUÝ-da ashylǵan Halyq assambleıasy kafedrasy men Toleranttylyq baǵytyndaǵy IýNESKO kafedrasynyń jastar boıynda el birligi men «Máńgilik El» jaýapkershiligin qalyptastyrýdaǵy róli zor. Munda adamzat aqyny O.Súleımenov, «Mır» telearnasynyń negizin salýshy Ǵ.Shalahmetov, «Tamyr» ıdeıasyn salalandyrýshy A.Bashmakov syndy qaıratkerler qyzmet atqarady. Ýnıversıtet professory, Memlekettik eltańba avtorynyń biri J.Málibekulynyń sáýlet sabaqtary – jastarymyz úshin úlken olja. Jyl saıyn Táýelsizdik kúni qarsańynda «Eldik dárister» ataýymen tanymal memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, akademıkterdiń 1 myń tyńdaýshyǵa deıin qatysatyn dáristerin ótkizip turamyz. Bul sharanyń da qaıtarymy mol ekenin baıqadyq.
Bilim alýshylardy áleýmettik turǵydan qoldaýda júıeli jolǵa qoıylǵan. Densaýlyq qyzmetin sapalandyrý maqsatynda qalalyq № 9 emhanaǵa bekitilgen EUÝ medısınalyq ortalyǵy jumys isteıdi. Sondaı-aq, stýdentter men qyzmetkerlerge áleýmettik-psıhologııalyq kómek kórsetetin «Daýa» jastar ortalyǵynyń qyzmeti de nátıje bere bastady. Ata-anasynyń járdem berýge múmkindigi joq 500-ge tarta stýdent turaqty jáne kezeńdik jumysqa ornalastyryldy.
Jataqhana – elimiz boıynsha ótkir másele ekeni belgili. Deı turǵanmen, Baqylaý jáne Qamqorshylar keńesiniń kúshimen, Úkimet pen mınıstrliktiń qoldaýymen muny da oraıly sheshe bastadyq. Mysaly, bizdiń tikeleı atsalysýymyzben janymyzdaǵy MMÝ Qazaqstan fılıalynyń jataqhanasy paıdalanýǵa berilip, ózimizde jańa «Stýdentter úıiniń» qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. Áleýmettik qoldaý máselesine kelsek, 119 stýdentke ishki grant bólingen nemese bilim aqysyna jeńildik jasalǵan. 126 stýdentke tamaqtaný men kıim alýyna materıaldyq járdemaqy tólenedi. Jetim jáne múgedek sanatyndaǵy barsha stýdent «Stýdentter úıinde» tegin turady. Kópbalaly otbasynan shyqqan myńnan astam stýdent jolaqy bıletimen qamtamasyz etilgen. 120 stýdent jyl saıyn «Senim» kásipodaq uıymy tarapynan stıpendııa alady.
Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti – Elbasymyzdyń táýelsizdik jyldary ashqan tuńǵysh ýnıversıteti. Bul oqý orny ǵylym-bilim turǵysynan az ýaqyttyń ishinde Eýrazııa ıdeıasynyń armannan aqıqatqa aınalǵanyn dáleldeı aldy. Eldiń ótkenin, búginin, bolashaǵyn sabaqtastyrǵan altyn kópir bola bildi. EUÝ jańa zamannyń talabyna saı memleketshil maman daıarlaýdyń tarıhı jaýapkershilik júgin arqalap keledi.
Elbasynyń senimi, elordalyq mártebe jáne solarǵa laıyq jaýapkershilik qyzmetimizdiń salmaǵyn aýyrlata túsedi. Sondyqtan ýnıversıtettiń ǵalym-oqytýshylary men bilim alýshylary memleketshil is pen qara shańyraq mıssııasyn jete túsinip, aıanyp qalmaıdy dep oılaımyz.
Biz Qazaqstannyń jetekshi ýnıversıteti retinde bilim ordalaryn alalaýǵa qarsymyz. Astanalyq ýnıversıtet te, óńirlik oqý orny da, oblystyq ýnıversıtet te elge, qoǵamǵa birlese qyzmet etýi kerek. Maqsat ta, mindet te ortaq. Ol – táýelsiz Qazaqstandy sapaly mamandarmen qamtamasyz etý, otanshyldyq uıytqysy bolý, álemdik yqpaldastyq jolymen ozyq bilim men ǵylymdy, tehnologııa men ádis-tásilderdi meńgerip, ony óz jerimizde turlaýly, baıandy etý. Osy jol Elbasy aıqyndaǵan eldiń júregi – Astananyń da, tutas Otanymyzdyń da mádenı kaptıtalyn qalyptastyra beretinine senemiz.
Erlan SYDYQOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory
