Jer reformasy boıynsha komıssııa osy máseleni talqylady
Jer reformasy boıynsha respýblıkalyq komıssııanyń músheleri araǵa apta salyp Astanada taǵy da bas qosty. Ádettegideı, alqaly otyrysqa Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary, Jer reformasy boıynsha respýblıkalyq komıssııa tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev tóraǵalyq etti.
Bul jolǵy jıynǵa komıssııanyń 75 múshesiniń 7-eýi belgili sebeptermen qatysa almady. Onyń ekeýi óz erikterimen komıssııa quramynan shyǵatyndaryn aıtqan. Qalǵandary densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty ótken joly da qatysa almaǵan bolatyn.
Komıssııa tóraǵasynyń aıtýynsha, búginde atalǵan másele boıynsha qarqyndy jumystar atqarylýda. Barlyq oblys ortalyqtary men Astana jáne Almaty qalalarynda otyrystar ótti. Oblystarda selektorlyq keńes uıymdastyrylyp, komıssııa men jergilikti jerlerdegi qoǵamdyq keńesterdiń ózara qatynasyna baılanysty maǵlumattar berilgen. Qoǵamdyq keńesterge de kelip túsken usynys-pikirler jınaqtalyp, komıssııa shtabyna usynylmaq.
«Bizge halyq senim artyp otyr. Degenmen, qoǵam arasynda, ásirese, áleýmettik jelilerde aıtylyp jatqandaı, bizdiń komıssııanyń quzyryna kúmán keltirýshiler de joq emes. Ras, bizdiń komıssııa zań qabyldaıtyn Parlament emes, qaýly qabyldaıtyn Úkimet emes, biraq bizge Parlamentke usynys engizýge quzyret berildi. Sony paıdalana otyryp óz usynysymyzdy engize alamyz, osynyń negizinde ári qaraı jumys isteýge múmkindigimiz bar. Iаǵnı, Jer kodeksindegi baptarǵa baılanysty ózgerister engizý úshin usynys aıtýǵa quzyretimiz jetedi», dedi Baqytjan Saǵyntaev.
Sondaı-aq, jıyn barysynda Jer kodeksiniń birqatar normalaryna moratorııdi qamtyǵan zań jobasy jaqynda Parlamentke túsetini sóz boldy. «Elbasynyń 6 mamyrdaǵy Jarlyǵynda Qazaqstan Úkimeti zańnamalyq túzetýlerdi iske asyrýǵa baǵyttalǵan sharalardy qolǵa alýy kerek dep belgilengen bolatyn. Osyǵan baılanysty aıta ketetin másele, jerdiń birqatar normalaryna moratorıı jarııalandy. Endi Úkimet osyny retteý úshin zańǵa ózgerister engizedi. Osyǵan baılanysty, Úkimet Jer kodeksiniń birqatar normalaryna 2016 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin moratorıı engizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Elbasynyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin tıisti zań jobasyn ázirledi. Bul qujat Parlamentke joldanady», dedi Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary. Onyń aıtýynsha, Parlamentke zań jobasy túsip, ony depýtattar qabyldaǵan soń, Elbasynyń 2016 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin Jer kodeksiniń rezonans týdyrǵan normalaryna moratorıı qamtamasyz etiledi.
Odan ári B.Saǵyntaev komıssııa jumysyn bastaǵannan bergi eki apta ishinde BAQ betterinde 2 myńnan asa materıal jarııalanǵanyn, barlyq múddeli taraptardyń usynysy túgel eskerilip, olardyń qyzý talqylanyp jatqanyn aıta kelip, «Biz ótken otyrysta jumys toptaryna bóline otyryp, óz isimizdi jalǵastyrý týraly mámilege kelgenbiz. Olar – zańdyq-quqyqtyq, aqparattyq-túsindirý, ekonomıkalyq, rásimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý toby», dedi.
Aıta keteıik, komıssııanyń alǵashqy otyrysynda 4 baǵyt boıynsha jumys tobyn qurý usynysy biraýyzdan qoldanǵan bolatyn. Osyǵan oraı, komıssııa músheleri bul joly jekelegen jumys toptarynyń basshylaryn saılady. Árbir toptyń basshylyǵyna birneshe kandıdat usynyldy. Kópshiliktiń pikiri negizinde olardyń Úkimet múshesi nemese depýtat bolmaǵany jón dep kelisildi. Talqylaý nátıjesinde, dáliregi, komıssııanyń uıǵarymy boıynsha Aqylbek Kúrishbaev – ekonomıkalyq baǵyttaǵy toptyń, Muhtar Taıjan – quqyqtyq, Murat Ábenov – aqparattyq-túsindirý, Dos Kóshim rásimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úderisi boıynsha uıymdastyrýshylyq toptyń jetekshisi bolyp saılandy.
Komıssııa músheleriniń tikeleı usynystary negizinde mundaǵy ekonomıkalyq topqa – 26 adam, quqyqtyq topqa – 14 adam, uıymdastyrýshylyq topqa – 16 adam, aqparattyq-túsindirý tobyna 16 adam engizilgen. Osylaısha, komıssııa músheleri jumys toptaryna bólinip, onyń jetekshileri saılanǵan soń, kún tártibindegi negizgi máselege oıysty. Naqtylaı aıtqanda, «Jerdi qazaqstandyqtarǵa satý kerek pe, joq pa?» degen saýal tóńireginde áńgime órbidi. Árıne, talqylaýdyń tártibi «ıá» nemese «joq» degen qysqa qaıyrý emes. Máselen, «ıá» degenderdiń ózderi ondaǵy kóptegen máseleni eskerý kerektigin, keıbir túıtkilderdiń sheshimin qaraý qajettigin talqylaýda atap ótti. Aıtalyq, akademık Kenjeǵalı Saǵadıev Qazaqstan aýqymdy jeri bar, biraq ony tıimdi paıdalana almaı otyrǵan memleket ekenin aıtty.
«Jer – halyqtyń ómir súretin ortasy, ekinshiden, aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kásip kózi. Sol kásibiniń arqasynda halyq óz turmysyn durystap otyr. Osy turǵydan alǵanda bizdiń osy kúnge deıin Qazaqstandaǵy jerdi paıdalanýymyz óte tómen, nashar. Meniń esebim boıynsha, bizge jerden ishki jalpy ónimniń 15-17 paıyzyn alýǵa bolatyn edi. Alaıda, biz budan alatynymyz áli kúnge tórt esege tómen», dedi komıssııa múshesi K.Saǵadıev. Osyǵan baılanysty akademık jerge qatysty ustanymdy ózgertpese odan keler paıda da tómendeı beretinin alǵa tartty. «Sondyqtan da, men Qazaqstan azamattarynyń menshigine jerdi satýdy qoldaımyn. О́ıtkeni, bulaı bolǵan jaǵdaıda jerdiń bir ıesi bolady. Ol jerdiń qunarlylyǵyn saqtaýǵa, odan tabys alýǵa yntaly bolady. Ekinshiden, jerdi Qazaqstan azamattaryna satý – jer ıesi úshin de ekonomıkalyq múmkindik. Qazaqtyń jerin, onyń ishinde aýylsharýashylyq jerlerin durystaý kerek. О́tken 25 jyl ishinde Qazaqstanda jańa, jaqsy aýyl sharýashylyǵyna negizdelgen aýyl boı kóterdi me? Joq. Esesine burynǵy kolhoz, sovhoz ortalyqtary azyp-tozyp barady. Keıbireýin, tipti, halyq tastap ta ketti», dedi K.Saǵadıev. Onyń aıtýynsha, jerdi Qazaqstan azamattaryna satýǵa bolady, alaıda, qandaı nysanǵa negizdelse de basqalaryna satýǵa jol berilmeýi kerek.
Sonymen qatar, akademık «Birinshiden, halyqqa durys túsindirý, durys saraptama jasaý úshin biz paıdalanýǵa bolatyn jerdiń kólemin anyqtaýǵa tıispiz: ońtústikte azdaý, soltústikte kópteý bolatyny belgili ǵoı. Degenmen, naqty sanyn shyǵarý kerek. Ekinshiden, 2013 jyldan beri 1 mln. 300 myń gektarǵa jýyq jer ǵana satyldy, jalǵa berildi. Bul az. Osynyń sebebi ne? Meniń oıymsha, jer aýyldaǵy azamattarǵa qymbat. Ony qarapaıym halyqtyń qaltasy kótermeıdi. Jer kadastryn qaraý kerek. Qymbattaý. Negizgi maqsatymyz – óz azamattarymyzdyń ıelikpen jerde jumys istetýine jaǵdaı jasaý. Osyny naqtylaıyq, azamattarǵa jeńildikterdi oılaıyq», dedi.
Sondaı-aq, ol óz sózinde buǵan deıin aýylsharýashylyq kooperatıvteri týraly zań qabyldanǵanyn, ol zańnyń jaqsy jaqtary basym ekenin atap ótti. «25 jyldyń ishinde jumys istep kelgen elimizdiń fermerler sharýashylyǵy Qazaqstandy baıytyp, onyń damýyn ilgeriletýge esh úles qosqan joq. Sonyń saldarynan jerimizdi endi solar qunarlandyryp, solardyń tabys ákeletinine eshkim senbeıdi. Bizge qolaılysy – sharýashylyq ujym. Ol barlyq jerlerde de, barlyq elderde de bolǵan», dedi K.Saǵadıev. Onyń pikirinshe, aýyl sharýashylyǵyn irilendiretin kooperatıvterge qadam basý kerek.
«Kooperatıvterge birigetin bolsaq, fermerlerge qazirgi paıdalanyp otyrǵan jerden de kóp jer kerek. Sonda ǵana biz Qazaqstandaǵy jer ıelenýshilerdiń sanyn arttyramyz. Árıne, ol úshin zańǵa da tolyqtyrý engizý kerek», dedi akademık.
Jerdi qazaqstandyqtarǵa satý-satpaý máselesine oraı «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed te óz pikirin bildirdi. «Birinshiden, qazaq halqynda árqashan jerdiń menshikti ıesi bolǵan. «Jer ıesiz bolmas» degen sóz sodan qalǵan. Ár rý, taıpanyń óz jeri, óz qonysy boldy. Sondyqtan, jerdiń menshikte bolýy halqymyzdyń eski zamandardan kele jatqan dástúri ekendigin umytpaıyq. Ekinshiden, jerdi jekemenshikke berý máselesi búkil halyq bolyp qabyldaǵan Ata Zańymyzda kórsetilgen. Sondyqtan, biz búgin ony qandaı jaǵdaıda jekemenshikke jáne jalǵa berý máselesin talqylaǵanymyz jón», dedi ol.
Buǵan qosa, spıker ótken aptada «Nur Otan» partııasynyń uıymdastyrýymen Almatyda zııaly qaýym ókilderimen ótken basqosýda tórt máselege nazar aýdarylǵanyn jetkizdi. «Birinshi másele. Elbasy toqtaý salǵan búgin biz talqylap otyrǵan kodekste jerdi Qazaqstan azamattaryna satý kózdelgenimen, jalǵa berý máselesi qarastyrylmaǵan eken. Aýylda turatyn, aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerlerdiń báriniń jerdi birden satyp alýǵa múmkindigi joq. Sol sebepti, jerdi óz azamattarymyzǵa da jalǵa berý normasy zańda ashyq kórsetilýge tıis. Ekinshi másele retinde jerdi satý jáne jalǵa berýdiń shekti mólsheri zańda anyq belgilenýi kerektigi talqylandy. Sonda bir adamnyń menshigine júzdegen myń gektar jer ótpeıtin bolady. Úshinshi máseleni Beksultan Nurjekeev bastaǵan jazýshylar kóterdi. Olar shekaralyq aýdandardaǵy jerdi sheteldikterge jalǵa berýge bolmaıtynyn, jalpy shekaradan 100-150 shaqyrymdaı jerdi memleket menshiginde ustaý kerektigin usyndy. Tórtinshi másele shabyndyq pen jaıylymdyq jerlerge baılanysty. Aýyldarymyzda ár qoradan órip shyǵatyn jekemenshiktiń azdy-kópti maly bar. Olar eldi mekenderdiń janynda ornalasqan jaıylymdyq jerler men shabyndyqtarda baǵylady. Erteń osy jerler jekemenshikke ótip ketse, aýyl adamdarynyń mal baǵatyn jeri qalmaýy múmkin. Sondyqtan, eldi mekender mańyndaǵy shabyndyq pen jaıylymdyq jerler jekemenshikke de, jalǵa da berilmeıtini zańda anyq kórsetilýge tıis. Jalpy, «Nur Otan» partııasy osy tórt usynysty túgeldeı qoldaıdy», dedi.
Parlament Májilisiniń depýtaty Jeksenbaı Dúısebaev aýylsharýashylyq jerlerin tıimdi paıdalaný kerek deıdi. Sondaı-aq, jerdiń qoldan qolǵa satylyp ketpeýin boldyrmaý qajet degen usynysyn bildirdi.
«Aýyl sharýashylyǵynyń basty kapıtaly, árıne, ol – jer. Bizdiń elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa kóshkennen keıin, ol kapıtal endi jumys jasaýy kerek. Sondyqtan da, munda básekelestik te, jekemenshik te bolýy qajet, jalǵa berilýi de kerek. Kim qaı jolmen barǵysy keledi, sol joldy tańdap, óz isin bastaýy qajet. Mysalǵa, satyp alamyn degen adam zańǵa sáıkes shekteýlermen alsyn, qunarlylyǵyn kóbeıtsin, ónimin alsyn, elge de, Úkimetke de, ózine de paıdasyn ákelsin», dedi depýtat. Degenmen, ol jerlerdiń tıimdi ári maqsatty paıdalanylýyna da úlken mán berý qajettigin atap ótti. «Taǵy bir másele, xalqymyzdyń deńgeıi birdeı emes, sondyqtan, satyp almaıtyndarǵa, árıne, jerdi jalǵa berýdi de qarastyrý kerek sııaqty. Osy jaǵyn tolyǵyraq qarap, eki jaǵyn da zertteıik. Komıssııamyz quryldy, zańdy túrde, jan-jaqty, asyqpaı qarap, tolyqtyryp, onyń barlyǵyn qaraýǵa bolady. Biraq meniń bir oıym: azamattarǵa on sotyq jer berildi. Ol durys boldy, biraq keıin bir qoldan ekinshi qolǵa satylyp ketti. Jer bar, biraq salynǵan úı joq. Sol sııaqty, aýylsharýashylyq jerleri menshikke ótse, onyń da osylaı qoldan qolǵa satylyp ketpeýin boldyrmaý kerek. «Erteń jer qoldan qolǵa ketse, jer «taqtaıdaı» bolyp jatady. Bul – eshqandaı nátıje bermeıtin dúnıe. Sondyqtan, osy jaǵyn tereńirek qaraý kerek dep oılaımyn. Múmkin, on jylǵa deıin satpaý kerek degen shekteý engizilýi kerek shyǵar. Eger ol oń nátıje kórsetip, alǵan jeriniń qunarlylyǵyn arttyryp, 15 jylda nátıje shyǵaryp jatsa, oǵan satýǵa bolady degen sekildi. Al eger ol jerden tek qana sol alǵan qunarlylyǵyn ǵana qaldyryp, eshqandaı jańashyldyq ákelmese, oǵan satýǵa ne úshin jol berý kerek degen máseleler týyndaıdy», dedi depýtat.
Sáken Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Aqylbek Kúrishbaev 2003 jyly qabyldanǵan kodekstegi tıisti normalardy saqtap qalý kerek degen pikirin bildirdi. «Álemdik tájirıbeni qarap otyrmyz, bul máselede shynynda da, damyǵan memleketterdiń kópshiliginde jekemenshik quqyǵy bar. Biz de sol damyǵan elderdiń qataryna qosylýymyz kerek. Biraq ol elderdiń bári kezinde jerdiń reformalaryn revolıýsııa túrinde emes, evolıýsııa jaǵdaıynda júrgizdi. Bul másele olarda ǵasyrlap sheshildi», degen rektor jerge taýar retinde emes, ony óndiristiń quraly retinde qaraý qajettigine nazar aýdardy. Onyń paıymynsha, bizdegi qateliktiń bir basy osynda. Osy oraıda, ol jerdi satýdy tabys kózi, bıýdjetti toltyrýdyń tetigi retinde qaramaý kerektigin basa aıtty. «Jerdiń óz ereksheligi bar. Jer munaı shyǵaratyn munara emes. Bizdegi egistik jerdiń 93 paıyzy tolyq jaýyn-shashynǵa táýeldi. 7-aq paıyzy sýarmaly jer. Bul jumys boıynsha, erteń satyp alatyn qojalyqtarymyz qalaı alady? Qandaı aqshaǵa alady? О́tken aptada men birneshe sharýa qojalyǵynyń jetekshilerimen kezdestim. Iá, olarǵa on jylǵa sozyp tóleýge bolady. 50 paıyz jeńildik berilip otyr. Biraq sonyń ózinde, mysaly, Aqmola oblysynda ortasha eseppen 3 myń gektar jer bolatyn bolsa, olar jylyna 6 mln. teńge tóleýi kerek. Olarǵa bul úlken aqsha. О́ıtkeni, bir tabysyn birine ázer jetkizip otyrǵan qojalyqtarǵa bul óte qıyn bolady», dedi A.Kúrishbaev.
Jer kadastryn qaıta qaraý, jer qunarlylyǵyn arttyrý, jerdiń qunarlylyǵyn zertteýdiń tásilderin jańartý jáne basqa da, jalpy jerge qatysty másele az emestigin alǵa tartqan ol bul máselede asyǵyp-aptyǵýdyń qajeti joq dep túıdi. Sebebi, jer týraly memlekettik ınspeksııanyń jumysyn jetildirip, ony halyqaralyq deńgeıge shyǵarmaı, jerdi tıimdi paıdalaný máselesi túbegeıli sheshilmeıdi.
«Qazaqstan kartop ósirýshiler odaǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń tóraǵasy Qaırat Bısetaev jerdi jekemenshikke berýmen qatar, jalǵa berý ınstıtýty da qalýy tıis degen usynysyn alǵa tartty. Ol búginde aýyl sharýashylyǵy ınvestısııaǵa muqtaj ekendigin basa aıtty. «Kóptegen sharýalardy jerdiń alaıaqtyq nysanyna aınalyp ketý qaýpi alańdatady. Mundaıǵa jol bermeý úshin bizde mynadaı usynys bar. Jerdi jekemenshikke aýylsharýashylyq óndirisinde 5 jyl jemisti jumys istegen zańdy jáne jeke tulǵalar ǵana satyp ala alatyn bolsyn. Sondaı-aq, jerge tikeleı ınvestısııanyń kelgeni durys», dep túıindedi ol.
Halyqaralyq adam quqyǵy ınstıtýtynyń basshysy Januzaq Ákimniń paıymynsha, aýyl sharýashylyǵy strategııasynda ekonomıkalyq tetik bolýy kerek. «Jerge baılanysty bizde ártúrli baǵdarlamalar boldy. Eń birinshi – 1995 jylǵy jekeshelendirý. Codan keıin naqty úlken qadamdar jasalǵan joq. Osy baǵyttaǵy strategııanyń ishinde ekonomıkalyq tetik bolýy kerek, eger ol bolmaı qansha zań qabyldasaq ta daǵdarystar týyndaı beredi», dedi J.Ákim. Bul turǵyda ol mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy strategııanyń tetikterin tabý kerek ekenin atap ótti. Sonymen qatar, ulttyń negizgi ǵasyrlar boıy júrgizip kele jatqan sharýashylyqtaryn umytpaý qajettigin jetkizdi. «Jerdi máńgi dep qarap, evolıýsııalyq jolmen birtindep berý kerek. Iаǵnı, barlyǵyn bere salmaı, jekege bergende de osy ustanymdy eskerý mańyzdy. Sonda osyndaı tetikter bolsa, qabyldaıtyn zańdarymyzda naqtylyq eskeriledi. Munymen qosa, ulttyq brendterimizdi ósirý kerek. Osy rette jylqy sharýashylyǵynyń máni erekshe», dedi ol.
Parlament Májilisiniń depýtaty, Azat Perýashev jekemenshikke jer satý barysynda ol jerlerdiń kepildik retinde bankterge ótkiziletindigine alańdaýshylyq bildirdi. «Kez kelgen kásipker jekemenshikti qoldaıdy. Ol naryqtyq ekonomıkanyń zańdylyǵy dese de bolady. Sol sebepten biz strategııalyq baǵyt retinde otandastarymyzǵa jerdi satyp alýǵa múmkinshilik berýimiz kerek. Árıne, ol tek qazaqstandyqtarǵa. Al basty másele, menińshe, jekemenshikte emes. Basty másele – tártipte. Komıssııa qabyldaǵan sheshim el úshin tabysty bolýy kerek. Tártip ashyq, adal, naqty bolýy kerek dep sanaımyn», dedi A.Perýashev. Onyń aıtýynsha, jerdi satylymǵa shyǵarýǵa asyqpaý kerek, sebebi, munda sheshilmegen máseleler óte kóp.
«Eger jerdi ınvestısııa kózi retinde qaraıtyn bolsaq, onda máseleniń ekinshi jaǵy bar. Kelistik delik, jer jekemenshik bolady, adamdar ony kepildikke qoıa bastaıdy. Erteń olar paıdany bir ret alady, ekinshisinde shyǵynǵa batyp qalýy ǵajap emes qoı. Aýyl sharýashylyǵy – aýmaly-tókpeli sharýa, qaýip-qateri óte kóp bıznes. Erteń sosyn ol jerlerdiń ıesi bankter bolyp qalmaq. Sharýalar taǵy da óz jerin jalǵa alýshy bolyp qalady. Biraq bank jerdi memleket sııaqty tómen stavkamen jalǵa bermeıdi. Erteń bankter aýyl sharýashylyǵyn óziniń menshikterine aınaldyryp alady da, sharýalar óz jerin jalǵa alýshy retinde taǵy qur qalady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrýdyń júıeli bolýyn qamtamasyz etý qajet. Bıyldan bastap, gektar boıynsha sýbsıdııa berý toqtatyldy. Degenmen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń buıryǵymen gektar boıynsha sýbsıdııa bólý kerek dep kórsetilgen. Osy jóninde biz depýtattyq saýal joldadyq. Aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrýdy jónge keltirmeıinshe, jerdi jekemenshikke bergen kezde biraz qaterlerge tap bolýymyz yqtımal», dedi ol. A.Perýashev, sondaı-aq, Qazaqstanmen kórshi elderdiń kompanııalaryna jerdi jalǵa bermeý kerek dep sanaıdy. «Jerdi ınventarızasııadan ótkizip, túgendep almaıynsha, jerdi jalǵa da, jekemenshikke de berýge bolmaıdy. Biraq biz otandastarymyzǵa jerdi berýdi qoldaımyz. Ol úshin aldymen nemen jumys istep otyrmyz, sonyń barlyǵyn jónge keltirgen jón», dedi depýtat.
«Ult taǵdyry» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Dos Kóshim jerdi satý men jalǵa berýdiń arasynda sonshalyqty aıyrmashylyq joq bolyp otyrǵandyǵyna nazar aýdartty.
«Jerge qatysty úsh másele bar: birinshi – ekonomıkalyq tıimdilik, ekinshi – qazaq halqynyń mentalıteti men psıhologııasy, úshinshi – burynǵy jer reformasynyń nátıjesi. Biz qazir Qapshaǵaıdyń jaǵasyna baryp sýǵa túse almaı, balyq aýlaı almaı qaldyq. Alakólde, Balqashta da jaǵdaı solaı. Qabanbaı, Bógenbaılar tirilip kelse de ózderi qorǵaǵan jerde emin-erkin júre almaıtyn edi. Bul 2003 jyly jerge menshik engeniniń saldarynan bolyp otyr», dedi Dos Kóshim. Sonymen qatar, komıssııa múshesi jerdi satý men ony jalǵa berý arasyndaǵy aıyrmashylyqty túsine almaı otyrǵanyn jetkizdi. «Eshkim jerdi menshiktep alyp kete almaıdy. Bılik te tartyp ala almaıdy. 49 jylǵa jalǵa berilse, sosyn taǵy 49 jylǵa alýǵa bolady. Meniń oıymsha, osynyń ózi bir ǵana termın sekildi «satý» jáne «jalǵa alý» degen. Asyp bara jatqan aıyrmashylyq ta joq», dedi D.Kóshim.
Al «Jeltoqsan» halyqtyq-patrıottyq qozǵalysynyń jetekshisi Nurlybek Qýanbaev jerdiń satylýyna túpkilikti qarsy ekendigin bildirdi. «Men jalpy jerdiń satylýyna túpkilikti qarsymyn jáne jerdi satý máselesiniń kóterilýin múldem túsine almaımyn. Sebebi, qazir el azamattarynyń basym bóligi jerdi qalaı óńdeý, qaıtip ıgerý týraly jan-jaqty ári tereń ilim-bilim, tájirıbesi bolmasa da jerdiń satylýyna qarsy bolyp otyr. Al endi biz erteń jerdi satý týraly sheshim qabyldaıtyn bolsaq, eldiń ishi ne bolady. Sondyqtan da, jerdi múldem satpaý kerek», dedi N.Qýanbaev.
Qoǵam qaıratkeri Murat Ábenov áleýmettik teńdik máselesine nazar aýdaryp, aýyl sharýashylyǵymen aınalysýǵa nıet bildirgen azamattarǵa 10 gektar jerdi tegin úlestirýdi usyndy. Áńgime áleýmettik teńdik jaıynda. Mysalǵa, jerdi úlestirý kezinde kóptegen áleýmettik toptar, muǵalimder, dárigerler jersiz qalyp otyr degen pikir aıtylýda. Qazir kezekti jer reformasy bastaldy, bul joly da áleýmettik toptardyń jersiz qalyp otyrǵanyn eshkim eskerip otyrǵan joq. Biz qalada turamyz, eger jer berse, aýylǵa qaıtýǵa qarsy emespiz. Osyny bizde nege engizbeske? Reseıde mundaı tájirıbe bar», dedi M.Ábenov. Onyń aıtýynsha, qoǵamdy dúrliktirmeı, ishki mıgrasııany ońtaılandyrýǵa múmkindik týdyratyn jaǵdaılardy qarastyrý kerek. Sóziniń sońynda ol «Jerdi satý jaǵdaıyna keletin bolsaq, munda ekijaqty pikir bar. Biri – jalǵa berý, ekinshisi – satý. Osy oraıda jerdi belgili bir merzimge jalǵa berý nemese satý kerek dep esepteımin», dedi.
Parlament Májilisiniń depýtaty Bekbolat Tileýhannyń oıynsha, aýylsharýashylyq jerleri jergilikti jerdegi qoǵamdyq keńester arqyly taratylýy qajet. «Jerdiń taratylýy jergilikti qoǵamdyq keńes arqyly iske asýy qajet. Bul – meniń usynysym. Ol úshin «Qoǵamdyq keńester týraly» Zańǵa ózgeris engizý kerek. Ol júıe qalaı iske asady? Ákim jerdi taratý máselesin jalǵyz ózi sheshpeıdi. Meniń oıymsha, qoǵamdyq keńestiń quramynda 7-9 adam bolýy qajet. Olardyń ishinde jer máselesin biletin mamandar, sol eldiń aqsaqaldary, aýyl bıleri, sosyn jergilikti sheneýnikter bolǵany durys. Sosyn olardyń jumysy ashyq bolýy shart. Aıta keter taǵy bir mańyzdy másele, jalpy, jer máselesine qatysty jemqorlyqqa salynǵan adamnyń áreketi «Otanyn satqan» babymen jazalansa, durys bolar edi», dedi B.Tileýhan.
Saıasattanýshy Marat Shıbutov iri jer paıdalanýshylarǵa qarjylyq eseptiligin kópshilikke jarııa etýdi mindetteýdi usyndy. Sondaı-aq, shaǵyn sharýa qojalyqtaryna jerdi tegin berý týraly oıymen bólisti. Elimizde jerdi jalǵa alyp otyrǵan 180-ge jýyq sharýa qojalyǵy bar eken. Solardyń 120 myńǵa jýyǵy shaǵyn sharýa qojalyqtary. Bularǵa jer tegin berilse, áleýmettik másele sheshiledi dep esepteıdi. «50 gektarǵa jetpeıtin jerdi jaldap otyrǵan azamattarymyzǵa osy jerdi tegin bereıik. Bul shamamen 120 myńǵa jýyq sharýa qojalyǵy. Biz birden áleýmettik máseleni sheshemiz. Bul jerdi satyp alýǵa kóp qarajat kerek emes. Iаǵnı, kóp paıda túse qoımaıdy», degen usynys aıtty Marat Shıbutov.
Komıssııa múshesiniń bul usynysyn Muhtar Taıjan da qoldady. Ol da shaǵyn sharýashylyqtarǵa jer tegin berilýi kerek dep esepteıdi. «Qazaqstan azamattaryna jerdi jekemenshikke alýǵa ruqsat berýimiz kerek dep oılaımyn. Jasyratyny joq, bul – bizdiń sharýalardyń armany. Árıne, oǵan naqty sharttar bolýy kerek. Jańa bir usynys aıtyldy. Jerdi jekemenshikke almas buryn, ol jermen bes jyl jaqsylap aınalysýy kerek. Sosyn komıssııa quptaǵannan keıin oǵan jekemenshikke berýge bolady», dedi M.Taıjan.
Saıasattanýshy Aıdos Sarymnyń paıymdaýynsha, búginde qoǵamda týyndaǵan bar másele zańnyń oryndalýyna kelip tirelip otyr. «Búkil másele zańnan, Konstıtýsııadan týyndaǵan joq, másele onyń atqarylýynda bolyp otyr. Basty másele – zańnyń oryndalýy, halyq pen bıliktiń mádenıeti. Aınalyp kelgende, bári osyǵan tirelip otyr. О́ıtkeni, zańdy aınalyp ótetin joldar kóp», dedi ol.
«Osyndaı máselelerdi ózimiz úshin túsinip alǵanymyz jón. Naryqtyq vektor desek, osy baǵytta bárimiz qozǵalaıyq. Iаǵnı, jemqorlyqpen kúresemiz deımiz de, sosyn jol saqshysyna para berip jatamyz ǵoı. Osyndaı bolmaýy qajet. Naqty jumysqa kirisken kezde, komıssııanyń jumysyna basqasha kózqarastar kerek sııaqty», dedi A.Sarym. Sondaı-aq, ol Qazaqstan boıynsha jer alý kezeginde turǵandardyń qatary kóptigine nazar aýdardy.
«Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń bizge usynǵan málimetterine kóz júgirtsek, qazirgi kezde respýblıka boıynsha 1 mln. 100 myń adam zań sheńberinde tegin beriletin 10 sotyq jer alý kezeginde tur eken. Sonyń ishinde Almaty qalasynyń ózinde bul kórsetkish 150 myńnan asady. Demek, jer máselesinde halyqtyń alańdaıtyn jóni bar. Eldiń bári de 10 sotyq jerge ıe bolǵysy keledi. Al endi jer satylatyn bolsa, ondaı múmkindik bolmaı qala ma degen qaýip bar el ishinde. Máselen, jeke óz basym jalpy jerdiń satylýyna qarsy bolmasam da, búgingi turmys-tirshiligimiz ben jaǵdaıymyzǵa qarap, bul oıymnan qaýiptenemin. Jerdi satý-satpaý máselesine keletin bolsaq, lıberaldyq turǵydaǵy adam retinde men jerdiń satylǵanyn qalaımyn. Biraq men kóp nárseden qaýiptenip, qorqa bastaımyn», degen ol jalpy, bizdiń qazirgi jaǵdaıymyzda bul máseleni talqylaý tıimsiz ekenin, jalpy, qoǵamdyq psıhologııamyzdy ózgertpeı, jer satý jaıly oı qozǵaý qajetsiz dep sanaıtynyn aıtty.
Ádilet mınıstriniń orynbasary Záýresh Baımoldına respýblıkada azamattardyń jerge jekemenshik quqyǵyn saqtaý qajet dep esepteıtinin jetkizdi. «Jekemenshik faktisi bar. Men jekemenshik ıeleri iri jer ıelenýshiler týraly aıtyp otyrǵan joqpyn. Bizdiń azamattar jekemenshik ıeleri bolyp tabylatyn sonaý 25 jyl buryn alynǵan shartty jer úlesteri sóz bolyp otyr. Qalaısha jekemenshikti alyp tastaý týraly máseleni qozǵaı alamyz?», dedi Z.Baımoldına. «Bul degenimiz, sol jerde turyp, jumys istep jatqan sharýalardan jekemenshigin tartyp alamyz degen sóz. Olar úshin bul kúnkóris kózi bolǵan jekemenshiktiń eń úlken nysany. Bul jaǵyn da oılaý qajet. Biz azamattarǵa tıesilini tartyp ala almaımyz. Mundaı esh jerde bolmaǵan da shyǵar», dedi ol. Ádilet mınıstrligi basshysynyń orynbasary túsindirgendeı, Konstıtýsııada, sáıkesinshe, Jer kodeksinde jekemenshikke ruqsat etilgen. Sonymen qatar, ol Jer kodeksi jer telimderi qandaı jaǵdaıda jekemenshikte bola almaıtyny týraly negizder tizimin qarastyratynyna nazar aýdardy. «Otyrys barysynda jaıylymdyq jáne shabyndyq jerlerge nazar aýdaryldy. Jer kodeksiniń 26-babynda halyqtyń qajettiligine arnalǵan jaıylymdyq, shabyndyq jerler azamattar men memlekettik zańdy tulǵalarǵa jekemenshikke berilmeıtindigi týraly jazylǵan», dep málimdedi Ádilet mınıstriniń orynbasary.
Otyrysty komıssııa tóraǵasy, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary B.Saǵyntaev qorytyndylady.
«Alǵashqy otyryspen salystyrǵanda, búgingi ekinshi otyrysta júıeli túrde jumysty bastadyq. О́ıtkeni, ótken joly negizinen árbir komıssııa múshesi óziniń pikirin aıtqysy keldi jáne osy múmkindik barshasyna berildi. Búgin de pikirler kóp boldy, 38 adam oıymen bólisti. Eki máselege mán berildi: birinshisi – jer tipten satylmasyn, al ekinshisi – jer qandaı tártippen satylady. Osy rette engiziletin shekteýler, shekaranyń tóńiregindegi jáne aýyl-aımaqtyń mańyndaǵy jerler, aldynda berilgen jerler máselesi, beriletin jerdiń kólemi, jerdi tegin berý jáne basqa da baǵyttarda túrli usynystar aıtyldy. Munyń barlyǵyn bir júıege keltirý úshin búgin 4 jumys toby quryldy. Onda komıssııa músheleri arasynan usynylǵan azamattar jetekshi bolyp bekitildi», dedi B.Saǵyntaev. Bul turǵyda Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary atalǵan jumys toptary kelesi senbige deıin bir júıege keltirip, aıtylǵan usynystardyń barlyǵyn talqyǵa shyǵaratynyn málim etti.
«Kelesi otyrysta biz «Jerdi sheteldikterge jalǵa beremiz be, bermeımiz be, sony talqylaıtyn bolamyz. Sodan keıin, osy úlken eki taqyryp aıtylyp, talqylanyp bitkennen soń, halyq aldyna shyǵatyn shyǵarmyz, ol úshin de ózimizdiń pozısııamyz, usynysymyz bolýy kerek. Ondaı usynys bolmasa, jaı halyqqa barý qısynsyz, olar da bizdiń usynysymyzdy kútip otyr», dedi B.Saǵyntaev. Sonymen, kelesi otyrys aldaǵy senbige, ıaǵnı 28 mamyrǵa belgilendi.
Joldybaı BAZAR,
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV.
Jer reformasy boıynsha respýblıkalyq komıssııanyń músheleri araǵa apta salyp Astanada taǵy da bas qosty. Ádettegideı, alqaly otyrysqa Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary, Jer reformasy boıynsha respýblıkalyq komıssııa tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev tóraǵalyq etti.
Bul jolǵy jıynǵa komıssııanyń 75 múshesiniń 7-eýi belgili sebeptermen qatysa almady. Onyń ekeýi óz erikterimen komıssııa quramynan shyǵatyndaryn aıtqan. Qalǵandary densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty ótken joly da qatysa almaǵan bolatyn.
Komıssııa tóraǵasynyń aıtýynsha, búginde atalǵan másele boıynsha qarqyndy jumystar atqarylýda. Barlyq oblys ortalyqtary men Astana jáne Almaty qalalarynda otyrystar ótti. Oblystarda selektorlyq keńes uıymdastyrylyp, komıssııa men jergilikti jerlerdegi qoǵamdyq keńesterdiń ózara qatynasyna baılanysty maǵlumattar berilgen. Qoǵamdyq keńesterge de kelip túsken usynys-pikirler jınaqtalyp, komıssııa shtabyna usynylmaq.
«Bizge halyq senim artyp otyr. Degenmen, qoǵam arasynda, ásirese, áleýmettik jelilerde aıtylyp jatqandaı, bizdiń komıssııanyń quzyryna kúmán keltirýshiler de joq emes. Ras, bizdiń komıssııa zań qabyldaıtyn Parlament emes, qaýly qabyldaıtyn Úkimet emes, biraq bizge Parlamentke usynys engizýge quzyret berildi. Sony paıdalana otyryp óz usynysymyzdy engize alamyz, osynyń negizinde ári qaraı jumys isteýge múmkindigimiz bar. Iаǵnı, Jer kodeksindegi baptarǵa baılanysty ózgerister engizý úshin usynys aıtýǵa quzyretimiz jetedi», dedi Baqytjan Saǵyntaev.
Sondaı-aq, jıyn barysynda Jer kodeksiniń birqatar normalaryna moratorııdi qamtyǵan zań jobasy jaqynda Parlamentke túsetini sóz boldy. «Elbasynyń 6 mamyrdaǵy Jarlyǵynda Qazaqstan Úkimeti zańnamalyq túzetýlerdi iske asyrýǵa baǵyttalǵan sharalardy qolǵa alýy kerek dep belgilengen bolatyn. Osyǵan baılanysty aıta ketetin másele, jerdiń birqatar normalaryna moratorıı jarııalandy. Endi Úkimet osyny retteý úshin zańǵa ózgerister engizedi. Osyǵan baılanysty, Úkimet Jer kodeksiniń birqatar normalaryna 2016 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin moratorıı engizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Elbasynyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin tıisti zań jobasyn ázirledi. Bul qujat Parlamentke joldanady», dedi Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary. Onyń aıtýynsha, Parlamentke zań jobasy túsip, ony depýtattar qabyldaǵan soń, Elbasynyń 2016 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin Jer kodeksiniń rezonans týdyrǵan normalaryna moratorıı qamtamasyz etiledi.
Odan ári B.Saǵyntaev komıssııa jumysyn bastaǵannan bergi eki apta ishinde BAQ betterinde 2 myńnan asa materıal jarııalanǵanyn, barlyq múddeli taraptardyń usynysy túgel eskerilip, olardyń qyzý talqylanyp jatqanyn aıta kelip, «Biz ótken otyrysta jumys toptaryna bóline otyryp, óz isimizdi jalǵastyrý týraly mámilege kelgenbiz. Olar – zańdyq-quqyqtyq, aqparattyq-túsindirý, ekonomıkalyq, rásimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý toby», dedi.
Aıta keteıik, komıssııanyń alǵashqy otyrysynda 4 baǵyt boıynsha jumys tobyn qurý usynysy biraýyzdan qoldanǵan bolatyn. Osyǵan oraı, komıssııa músheleri bul joly jekelegen jumys toptarynyń basshylaryn saılady. Árbir toptyń basshylyǵyna birneshe kandıdat usynyldy. Kópshiliktiń pikiri negizinde olardyń Úkimet múshesi nemese depýtat bolmaǵany jón dep kelisildi. Talqylaý nátıjesinde, dáliregi, komıssııanyń uıǵarymy boıynsha Aqylbek Kúrishbaev – ekonomıkalyq baǵyttaǵy toptyń, Muhtar Taıjan – quqyqtyq, Murat Ábenov – aqparattyq-túsindirý, Dos Kóshim rásimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úderisi boıynsha uıymdastyrýshylyq toptyń jetekshisi bolyp saılandy.
Komıssııa músheleriniń tikeleı usynystary negizinde mundaǵy ekonomıkalyq topqa – 26 adam, quqyqtyq topqa – 14 adam, uıymdastyrýshylyq topqa – 16 adam, aqparattyq-túsindirý tobyna 16 adam engizilgen. Osylaısha, komıssııa músheleri jumys toptaryna bólinip, onyń jetekshileri saılanǵan soń, kún tártibindegi negizgi máselege oıysty. Naqtylaı aıtqanda, «Jerdi qazaqstandyqtarǵa satý kerek pe, joq pa?» degen saýal tóńireginde áńgime órbidi. Árıne, talqylaýdyń tártibi «ıá» nemese «joq» degen qysqa qaıyrý emes. Máselen, «ıá» degenderdiń ózderi ondaǵy kóptegen máseleni eskerý kerektigin, keıbir túıtkilderdiń sheshimin qaraý qajettigin talqylaýda atap ótti. Aıtalyq, akademık Kenjeǵalı Saǵadıev Qazaqstan aýqymdy jeri bar, biraq ony tıimdi paıdalana almaı otyrǵan memleket ekenin aıtty.
«Jer – halyqtyń ómir súretin ortasy, ekinshiden, aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kásip kózi. Sol kásibiniń arqasynda halyq óz turmysyn durystap otyr. Osy turǵydan alǵanda bizdiń osy kúnge deıin Qazaqstandaǵy jerdi paıdalanýymyz óte tómen, nashar. Meniń esebim boıynsha, bizge jerden ishki jalpy ónimniń 15-17 paıyzyn alýǵa bolatyn edi. Alaıda, biz budan alatynymyz áli kúnge tórt esege tómen», dedi komıssııa múshesi K.Saǵadıev. Osyǵan baılanysty akademık jerge qatysty ustanymdy ózgertpese odan keler paıda da tómendeı beretinin alǵa tartty. «Sondyqtan da, men Qazaqstan azamattarynyń menshigine jerdi satýdy qoldaımyn. О́ıtkeni, bulaı bolǵan jaǵdaıda jerdiń bir ıesi bolady. Ol jerdiń qunarlylyǵyn saqtaýǵa, odan tabys alýǵa yntaly bolady. Ekinshiden, jerdi Qazaqstan azamattaryna satý – jer ıesi úshin de ekonomıkalyq múmkindik. Qazaqtyń jerin, onyń ishinde aýylsharýashylyq jerlerin durystaý kerek. О́tken 25 jyl ishinde Qazaqstanda jańa, jaqsy aýyl sharýashylyǵyna negizdelgen aýyl boı kóterdi me? Joq. Esesine burynǵy kolhoz, sovhoz ortalyqtary azyp-tozyp barady. Keıbireýin, tipti, halyq tastap ta ketti», dedi K.Saǵadıev. Onyń aıtýynsha, jerdi Qazaqstan azamattaryna satýǵa bolady, alaıda, qandaı nysanǵa negizdelse de basqalaryna satýǵa jol berilmeýi kerek.
Sonymen qatar, akademık «Birinshiden, halyqqa durys túsindirý, durys saraptama jasaý úshin biz paıdalanýǵa bolatyn jerdiń kólemin anyqtaýǵa tıispiz: ońtústikte azdaý, soltústikte kópteý bolatyny belgili ǵoı. Degenmen, naqty sanyn shyǵarý kerek. Ekinshiden, 2013 jyldan beri 1 mln. 300 myń gektarǵa jýyq jer ǵana satyldy, jalǵa berildi. Bul az. Osynyń sebebi ne? Meniń oıymsha, jer aýyldaǵy azamattarǵa qymbat. Ony qarapaıym halyqtyń qaltasy kótermeıdi. Jer kadastryn qaraý kerek. Qymbattaý. Negizgi maqsatymyz – óz azamattarymyzdyń ıelikpen jerde jumys istetýine jaǵdaı jasaý. Osyny naqtylaıyq, azamattarǵa jeńildikterdi oılaıyq», dedi.
Sondaı-aq, ol óz sózinde buǵan deıin aýylsharýashylyq kooperatıvteri týraly zań qabyldanǵanyn, ol zańnyń jaqsy jaqtary basym ekenin atap ótti. «25 jyldyń ishinde jumys istep kelgen elimizdiń fermerler sharýashylyǵy Qazaqstandy baıytyp, onyń damýyn ilgeriletýge esh úles qosqan joq. Sonyń saldarynan jerimizdi endi solar qunarlandyryp, solardyń tabys ákeletinine eshkim senbeıdi. Bizge qolaılysy – sharýashylyq ujym. Ol barlyq jerlerde de, barlyq elderde de bolǵan», dedi K.Saǵadıev. Onyń pikirinshe, aýyl sharýashylyǵyn irilendiretin kooperatıvterge qadam basý kerek.
«Kooperatıvterge birigetin bolsaq, fermerlerge qazirgi paıdalanyp otyrǵan jerden de kóp jer kerek. Sonda ǵana biz Qazaqstandaǵy jer ıelenýshilerdiń sanyn arttyramyz. Árıne, ol úshin zańǵa da tolyqtyrý engizý kerek», dedi akademık.
Jerdi qazaqstandyqtarǵa satý-satpaý máselesine oraı «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed te óz pikirin bildirdi. «Birinshiden, qazaq halqynda árqashan jerdiń menshikti ıesi bolǵan. «Jer ıesiz bolmas» degen sóz sodan qalǵan. Ár rý, taıpanyń óz jeri, óz qonysy boldy. Sondyqtan, jerdiń menshikte bolýy halqymyzdyń eski zamandardan kele jatqan dástúri ekendigin umytpaıyq. Ekinshiden, jerdi jekemenshikke berý máselesi búkil halyq bolyp qabyldaǵan Ata Zańymyzda kórsetilgen. Sondyqtan, biz búgin ony qandaı jaǵdaıda jekemenshikke jáne jalǵa berý máselesin talqylaǵanymyz jón», dedi ol.
Buǵan qosa, spıker ótken aptada «Nur Otan» partııasynyń uıymdastyrýymen Almatyda zııaly qaýym ókilderimen ótken basqosýda tórt máselege nazar aýdarylǵanyn jetkizdi. «Birinshi másele. Elbasy toqtaý salǵan búgin biz talqylap otyrǵan kodekste jerdi Qazaqstan azamattaryna satý kózdelgenimen, jalǵa berý máselesi qarastyrylmaǵan eken. Aýylda turatyn, aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerlerdiń báriniń jerdi birden satyp alýǵa múmkindigi joq. Sol sebepti, jerdi óz azamattarymyzǵa da jalǵa berý normasy zańda ashyq kórsetilýge tıis. Ekinshi másele retinde jerdi satý jáne jalǵa berýdiń shekti mólsheri zańda anyq belgilenýi kerektigi talqylandy. Sonda bir adamnyń menshigine júzdegen myń gektar jer ótpeıtin bolady. Úshinshi máseleni Beksultan Nurjekeev bastaǵan jazýshylar kóterdi. Olar shekaralyq aýdandardaǵy jerdi sheteldikterge jalǵa berýge bolmaıtynyn, jalpy shekaradan 100-150 shaqyrymdaı jerdi memleket menshiginde ustaý kerektigin usyndy. Tórtinshi másele shabyndyq pen jaıylymdyq jerlerge baılanysty. Aýyldarymyzda ár qoradan órip shyǵatyn jekemenshiktiń azdy-kópti maly bar. Olar eldi mekenderdiń janynda ornalasqan jaıylymdyq jerler men shabyndyqtarda baǵylady. Erteń osy jerler jekemenshikke ótip ketse, aýyl adamdarynyń mal baǵatyn jeri qalmaýy múmkin. Sondyqtan, eldi mekender mańyndaǵy shabyndyq pen jaıylymdyq jerler jekemenshikke de, jalǵa da berilmeıtini zańda anyq kórsetilýge tıis. Jalpy, «Nur Otan» partııasy osy tórt usynysty túgeldeı qoldaıdy», dedi.
Parlament Májilisiniń depýtaty Jeksenbaı Dúısebaev aýylsharýashylyq jerlerin tıimdi paıdalaný kerek deıdi. Sondaı-aq, jerdiń qoldan qolǵa satylyp ketpeýin boldyrmaý qajet degen usynysyn bildirdi.
«Aýyl sharýashylyǵynyń basty kapıtaly, árıne, ol – jer. Bizdiń elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa kóshkennen keıin, ol kapıtal endi jumys jasaýy kerek. Sondyqtan da, munda básekelestik te, jekemenshik te bolýy qajet, jalǵa berilýi de kerek. Kim qaı jolmen barǵysy keledi, sol joldy tańdap, óz isin bastaýy qajet. Mysalǵa, satyp alamyn degen adam zańǵa sáıkes shekteýlermen alsyn, qunarlylyǵyn kóbeıtsin, ónimin alsyn, elge de, Úkimetke de, ózine de paıdasyn ákelsin», dedi depýtat. Degenmen, ol jerlerdiń tıimdi ári maqsatty paıdalanylýyna da úlken mán berý qajettigin atap ótti. «Taǵy bir másele, xalqymyzdyń deńgeıi birdeı emes, sondyqtan, satyp almaıtyndarǵa, árıne, jerdi jalǵa berýdi de qarastyrý kerek sııaqty. Osy jaǵyn tolyǵyraq qarap, eki jaǵyn da zertteıik. Komıssııamyz quryldy, zańdy túrde, jan-jaqty, asyqpaı qarap, tolyqtyryp, onyń barlyǵyn qaraýǵa bolady. Biraq meniń bir oıym: azamattarǵa on sotyq jer berildi. Ol durys boldy, biraq keıin bir qoldan ekinshi qolǵa satylyp ketti. Jer bar, biraq salynǵan úı joq. Sol sııaqty, aýylsharýashylyq jerleri menshikke ótse, onyń da osylaı qoldan qolǵa satylyp ketpeýin boldyrmaý kerek. «Erteń jer qoldan qolǵa ketse, jer «taqtaıdaı» bolyp jatady. Bul – eshqandaı nátıje bermeıtin dúnıe. Sondyqtan, osy jaǵyn tereńirek qaraý kerek dep oılaımyn. Múmkin, on jylǵa deıin satpaý kerek degen shekteý engizilýi kerek shyǵar. Eger ol oń nátıje kórsetip, alǵan jeriniń qunarlylyǵyn arttyryp, 15 jylda nátıje shyǵaryp jatsa, oǵan satýǵa bolady degen sekildi. Al eger ol jerden tek qana sol alǵan qunarlylyǵyn ǵana qaldyryp, eshqandaı jańashyldyq ákelmese, oǵan satýǵa ne úshin jol berý kerek degen máseleler týyndaıdy», dedi depýtat.
Sáken Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Aqylbek Kúrishbaev 2003 jyly qabyldanǵan kodekstegi tıisti normalardy saqtap qalý kerek degen pikirin bildirdi. «Álemdik tájirıbeni qarap otyrmyz, bul máselede shynynda da, damyǵan memleketterdiń kópshiliginde jekemenshik quqyǵy bar. Biz de sol damyǵan elderdiń qataryna qosylýymyz kerek. Biraq ol elderdiń bári kezinde jerdiń reformalaryn revolıýsııa túrinde emes, evolıýsııa jaǵdaıynda júrgizdi. Bul másele olarda ǵasyrlap sheshildi», degen rektor jerge taýar retinde emes, ony óndiristiń quraly retinde qaraý qajettigine nazar aýdardy. Onyń paıymynsha, bizdegi qateliktiń bir basy osynda. Osy oraıda, ol jerdi satýdy tabys kózi, bıýdjetti toltyrýdyń tetigi retinde qaramaý kerektigin basa aıtty. «Jerdiń óz ereksheligi bar. Jer munaı shyǵaratyn munara emes. Bizdegi egistik jerdiń 93 paıyzy tolyq jaýyn-shashynǵa táýeldi. 7-aq paıyzy sýarmaly jer. Bul jumys boıynsha, erteń satyp alatyn qojalyqtarymyz qalaı alady? Qandaı aqshaǵa alady? О́tken aptada men birneshe sharýa qojalyǵynyń jetekshilerimen kezdestim. Iá, olarǵa on jylǵa sozyp tóleýge bolady. 50 paıyz jeńildik berilip otyr. Biraq sonyń ózinde, mysaly, Aqmola oblysynda ortasha eseppen 3 myń gektar jer bolatyn bolsa, olar jylyna 6 mln. teńge tóleýi kerek. Olarǵa bul úlken aqsha. О́ıtkeni, bir tabysyn birine ázer jetkizip otyrǵan qojalyqtarǵa bul óte qıyn bolady», dedi A.Kúrishbaev.
Jer kadastryn qaıta qaraý, jer qunarlylyǵyn arttyrý, jerdiń qunarlylyǵyn zertteýdiń tásilderin jańartý jáne basqa da, jalpy jerge qatysty másele az emestigin alǵa tartqan ol bul máselede asyǵyp-aptyǵýdyń qajeti joq dep túıdi. Sebebi, jer týraly memlekettik ınspeksııanyń jumysyn jetildirip, ony halyqaralyq deńgeıge shyǵarmaı, jerdi tıimdi paıdalaný máselesi túbegeıli sheshilmeıdi.
«Qazaqstan kartop ósirýshiler odaǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń tóraǵasy Qaırat Bısetaev jerdi jekemenshikke berýmen qatar, jalǵa berý ınstıtýty da qalýy tıis degen usynysyn alǵa tartty. Ol búginde aýyl sharýashylyǵy ınvestısııaǵa muqtaj ekendigin basa aıtty. «Kóptegen sharýalardy jerdiń alaıaqtyq nysanyna aınalyp ketý qaýpi alańdatady. Mundaıǵa jol bermeý úshin bizde mynadaı usynys bar. Jerdi jekemenshikke aýylsharýashylyq óndirisinde 5 jyl jemisti jumys istegen zańdy jáne jeke tulǵalar ǵana satyp ala alatyn bolsyn. Sondaı-aq, jerge tikeleı ınvestısııanyń kelgeni durys», dep túıindedi ol.
Halyqaralyq adam quqyǵy ınstıtýtynyń basshysy Januzaq Ákimniń paıymynsha, aýyl sharýashylyǵy strategııasynda ekonomıkalyq tetik bolýy kerek. «Jerge baılanysty bizde ártúrli baǵdarlamalar boldy. Eń birinshi – 1995 jylǵy jekeshelendirý. Codan keıin naqty úlken qadamdar jasalǵan joq. Osy baǵyttaǵy strategııanyń ishinde ekonomıkalyq tetik bolýy kerek, eger ol bolmaı qansha zań qabyldasaq ta daǵdarystar týyndaı beredi», dedi J.Ákim. Bul turǵyda ol mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy strategııanyń tetikterin tabý kerek ekenin atap ótti. Sonymen qatar, ulttyń negizgi ǵasyrlar boıy júrgizip kele jatqan sharýashylyqtaryn umytpaý qajettigin jetkizdi. «Jerdi máńgi dep qarap, evolıýsııalyq jolmen birtindep berý kerek. Iаǵnı, barlyǵyn bere salmaı, jekege bergende de osy ustanymdy eskerý mańyzdy. Sonda osyndaı tetikter bolsa, qabyldaıtyn zańdarymyzda naqtylyq eskeriledi. Munymen qosa, ulttyq brendterimizdi ósirý kerek. Osy rette jylqy sharýashylyǵynyń máni erekshe», dedi ol.
Parlament Májilisiniń depýtaty, Azat Perýashev jekemenshikke jer satý barysynda ol jerlerdiń kepildik retinde bankterge ótkiziletindigine alańdaýshylyq bildirdi. «Kez kelgen kásipker jekemenshikti qoldaıdy. Ol naryqtyq ekonomıkanyń zańdylyǵy dese de bolady. Sol sebepten biz strategııalyq baǵyt retinde otandastarymyzǵa jerdi satyp alýǵa múmkinshilik berýimiz kerek. Árıne, ol tek qazaqstandyqtarǵa. Al basty másele, menińshe, jekemenshikte emes. Basty másele – tártipte. Komıssııa qabyldaǵan sheshim el úshin tabysty bolýy kerek. Tártip ashyq, adal, naqty bolýy kerek dep sanaımyn», dedi A.Perýashev. Onyń aıtýynsha, jerdi satylymǵa shyǵarýǵa asyqpaý kerek, sebebi, munda sheshilmegen máseleler óte kóp.
«Eger jerdi ınvestısııa kózi retinde qaraıtyn bolsaq, onda máseleniń ekinshi jaǵy bar. Kelistik delik, jer jekemenshik bolady, adamdar ony kepildikke qoıa bastaıdy. Erteń olar paıdany bir ret alady, ekinshisinde shyǵynǵa batyp qalýy ǵajap emes qoı. Aýyl sharýashylyǵy – aýmaly-tókpeli sharýa, qaýip-qateri óte kóp bıznes. Erteń sosyn ol jerlerdiń ıesi bankter bolyp qalmaq. Sharýalar taǵy da óz jerin jalǵa alýshy bolyp qalady. Biraq bank jerdi memleket sııaqty tómen stavkamen jalǵa bermeıdi. Erteń bankter aýyl sharýashylyǵyn óziniń menshikterine aınaldyryp alady da, sharýalar óz jerin jalǵa alýshy retinde taǵy qur qalady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrýdyń júıeli bolýyn qamtamasyz etý qajet. Bıyldan bastap, gektar boıynsha sýbsıdııa berý toqtatyldy. Degenmen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń buıryǵymen gektar boıynsha sýbsıdııa bólý kerek dep kórsetilgen. Osy jóninde biz depýtattyq saýal joldadyq. Aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrýdy jónge keltirmeıinshe, jerdi jekemenshikke bergen kezde biraz qaterlerge tap bolýymyz yqtımal», dedi ol. A.Perýashev, sondaı-aq, Qazaqstanmen kórshi elderdiń kompanııalaryna jerdi jalǵa bermeý kerek dep sanaıdy. «Jerdi ınventarızasııadan ótkizip, túgendep almaıynsha, jerdi jalǵa da, jekemenshikke de berýge bolmaıdy. Biraq biz otandastarymyzǵa jerdi berýdi qoldaımyz. Ol úshin aldymen nemen jumys istep otyrmyz, sonyń barlyǵyn jónge keltirgen jón», dedi depýtat.
«Ult taǵdyry» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Dos Kóshim jerdi satý men jalǵa berýdiń arasynda sonshalyqty aıyrmashylyq joq bolyp otyrǵandyǵyna nazar aýdartty.
«Jerge qatysty úsh másele bar: birinshi – ekonomıkalyq tıimdilik, ekinshi – qazaq halqynyń mentalıteti men psıhologııasy, úshinshi – burynǵy jer reformasynyń nátıjesi. Biz qazir Qapshaǵaıdyń jaǵasyna baryp sýǵa túse almaı, balyq aýlaı almaı qaldyq. Alakólde, Balqashta da jaǵdaı solaı. Qabanbaı, Bógenbaılar tirilip kelse de ózderi qorǵaǵan jerde emin-erkin júre almaıtyn edi. Bul 2003 jyly jerge menshik engeniniń saldarynan bolyp otyr», dedi Dos Kóshim. Sonymen qatar, komıssııa múshesi jerdi satý men ony jalǵa berý arasyndaǵy aıyrmashylyqty túsine almaı otyrǵanyn jetkizdi. «Eshkim jerdi menshiktep alyp kete almaıdy. Bılik te tartyp ala almaıdy. 49 jylǵa jalǵa berilse, sosyn taǵy 49 jylǵa alýǵa bolady. Meniń oıymsha, osynyń ózi bir ǵana termın sekildi «satý» jáne «jalǵa alý» degen. Asyp bara jatqan aıyrmashylyq ta joq», dedi D.Kóshim.
Al «Jeltoqsan» halyqtyq-patrıottyq qozǵalysynyń jetekshisi Nurlybek Qýanbaev jerdiń satylýyna túpkilikti qarsy ekendigin bildirdi. «Men jalpy jerdiń satylýyna túpkilikti qarsymyn jáne jerdi satý máselesiniń kóterilýin múldem túsine almaımyn. Sebebi, qazir el azamattarynyń basym bóligi jerdi qalaı óńdeý, qaıtip ıgerý týraly jan-jaqty ári tereń ilim-bilim, tájirıbesi bolmasa da jerdiń satylýyna qarsy bolyp otyr. Al endi biz erteń jerdi satý týraly sheshim qabyldaıtyn bolsaq, eldiń ishi ne bolady. Sondyqtan da, jerdi múldem satpaý kerek», dedi N.Qýanbaev.
Qoǵam qaıratkeri Murat Ábenov áleýmettik teńdik máselesine nazar aýdaryp, aýyl sharýashylyǵymen aınalysýǵa nıet bildirgen azamattarǵa 10 gektar jerdi tegin úlestirýdi usyndy. Áńgime áleýmettik teńdik jaıynda. Mysalǵa, jerdi úlestirý kezinde kóptegen áleýmettik toptar, muǵalimder, dárigerler jersiz qalyp otyr degen pikir aıtylýda. Qazir kezekti jer reformasy bastaldy, bul joly da áleýmettik toptardyń jersiz qalyp otyrǵanyn eshkim eskerip otyrǵan joq. Biz qalada turamyz, eger jer berse, aýylǵa qaıtýǵa qarsy emespiz. Osyny bizde nege engizbeske? Reseıde mundaı tájirıbe bar», dedi M.Ábenov. Onyń aıtýynsha, qoǵamdy dúrliktirmeı, ishki mıgrasııany ońtaılandyrýǵa múmkindik týdyratyn jaǵdaılardy qarastyrý kerek. Sóziniń sońynda ol «Jerdi satý jaǵdaıyna keletin bolsaq, munda ekijaqty pikir bar. Biri – jalǵa berý, ekinshisi – satý. Osy oraıda jerdi belgili bir merzimge jalǵa berý nemese satý kerek dep esepteımin», dedi.
Parlament Májilisiniń depýtaty Bekbolat Tileýhannyń oıynsha, aýylsharýashylyq jerleri jergilikti jerdegi qoǵamdyq keńester arqyly taratylýy qajet. «Jerdiń taratylýy jergilikti qoǵamdyq keńes arqyly iske asýy qajet. Bul – meniń usynysym. Ol úshin «Qoǵamdyq keńester týraly» Zańǵa ózgeris engizý kerek. Ol júıe qalaı iske asady? Ákim jerdi taratý máselesin jalǵyz ózi sheshpeıdi. Meniń oıymsha, qoǵamdyq keńestiń quramynda 7-9 adam bolýy qajet. Olardyń ishinde jer máselesin biletin mamandar, sol eldiń aqsaqaldary, aýyl bıleri, sosyn jergilikti sheneýnikter bolǵany durys. Sosyn olardyń jumysy ashyq bolýy shart. Aıta keter taǵy bir mańyzdy másele, jalpy, jer máselesine qatysty jemqorlyqqa salynǵan adamnyń áreketi «Otanyn satqan» babymen jazalansa, durys bolar edi», dedi B.Tileýhan.
Saıasattanýshy Marat Shıbutov iri jer paıdalanýshylarǵa qarjylyq eseptiligin kópshilikke jarııa etýdi mindetteýdi usyndy. Sondaı-aq, shaǵyn sharýa qojalyqtaryna jerdi tegin berý týraly oıymen bólisti. Elimizde jerdi jalǵa alyp otyrǵan 180-ge jýyq sharýa qojalyǵy bar eken. Solardyń 120 myńǵa jýyǵy shaǵyn sharýa qojalyqtary. Bularǵa jer tegin berilse, áleýmettik másele sheshiledi dep esepteıdi. «50 gektarǵa jetpeıtin jerdi jaldap otyrǵan azamattarymyzǵa osy jerdi tegin bereıik. Bul shamamen 120 myńǵa jýyq sharýa qojalyǵy. Biz birden áleýmettik máseleni sheshemiz. Bul jerdi satyp alýǵa kóp qarajat kerek emes. Iаǵnı, kóp paıda túse qoımaıdy», degen usynys aıtty Marat Shıbutov.
Komıssııa múshesiniń bul usynysyn Muhtar Taıjan da qoldady. Ol da shaǵyn sharýashylyqtarǵa jer tegin berilýi kerek dep esepteıdi. «Qazaqstan azamattaryna jerdi jekemenshikke alýǵa ruqsat berýimiz kerek dep oılaımyn. Jasyratyny joq, bul – bizdiń sharýalardyń armany. Árıne, oǵan naqty sharttar bolýy kerek. Jańa bir usynys aıtyldy. Jerdi jekemenshikke almas buryn, ol jermen bes jyl jaqsylap aınalysýy kerek. Sosyn komıssııa quptaǵannan keıin oǵan jekemenshikke berýge bolady», dedi M.Taıjan.
Saıasattanýshy Aıdos Sarymnyń paıymdaýynsha, búginde qoǵamda týyndaǵan bar másele zańnyń oryndalýyna kelip tirelip otyr. «Búkil másele zańnan, Konstıtýsııadan týyndaǵan joq, másele onyń atqarylýynda bolyp otyr. Basty másele – zańnyń oryndalýy, halyq pen bıliktiń mádenıeti. Aınalyp kelgende, bári osyǵan tirelip otyr. О́ıtkeni, zańdy aınalyp ótetin joldar kóp», dedi ol.
«Osyndaı máselelerdi ózimiz úshin túsinip alǵanymyz jón. Naryqtyq vektor desek, osy baǵytta bárimiz qozǵalaıyq. Iаǵnı, jemqorlyqpen kúresemiz deımiz de, sosyn jol saqshysyna para berip jatamyz ǵoı. Osyndaı bolmaýy qajet. Naqty jumysqa kirisken kezde, komıssııanyń jumysyna basqasha kózqarastar kerek sııaqty», dedi A.Sarym. Sondaı-aq, ol Qazaqstan boıynsha jer alý kezeginde turǵandardyń qatary kóptigine nazar aýdardy.
«Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń bizge usynǵan málimetterine kóz júgirtsek, qazirgi kezde respýblıka boıynsha 1 mln. 100 myń adam zań sheńberinde tegin beriletin 10 sotyq jer alý kezeginde tur eken. Sonyń ishinde Almaty qalasynyń ózinde bul kórsetkish 150 myńnan asady. Demek, jer máselesinde halyqtyń alańdaıtyn jóni bar. Eldiń bári de 10 sotyq jerge ıe bolǵysy keledi. Al endi jer satylatyn bolsa, ondaı múmkindik bolmaı qala ma degen qaýip bar el ishinde. Máselen, jeke óz basym jalpy jerdiń satylýyna qarsy bolmasam da, búgingi turmys-tirshiligimiz ben jaǵdaıymyzǵa qarap, bul oıymnan qaýiptenemin. Jerdi satý-satpaý máselesine keletin bolsaq, lıberaldyq turǵydaǵy adam retinde men jerdiń satylǵanyn qalaımyn. Biraq men kóp nárseden qaýiptenip, qorqa bastaımyn», degen ol jalpy, bizdiń qazirgi jaǵdaıymyzda bul máseleni talqylaý tıimsiz ekenin, jalpy, qoǵamdyq psıhologııamyzdy ózgertpeı, jer satý jaıly oı qozǵaý qajetsiz dep sanaıtynyn aıtty.
Ádilet mınıstriniń orynbasary Záýresh Baımoldına respýblıkada azamattardyń jerge jekemenshik quqyǵyn saqtaý qajet dep esepteıtinin jetkizdi. «Jekemenshik faktisi bar. Men jekemenshik ıeleri iri jer ıelenýshiler týraly aıtyp otyrǵan joqpyn. Bizdiń azamattar jekemenshik ıeleri bolyp tabylatyn sonaý 25 jyl buryn alynǵan shartty jer úlesteri sóz bolyp otyr. Qalaısha jekemenshikti alyp tastaý týraly máseleni qozǵaı alamyz?», dedi Z.Baımoldına. «Bul degenimiz, sol jerde turyp, jumys istep jatqan sharýalardan jekemenshigin tartyp alamyz degen sóz. Olar úshin bul kúnkóris kózi bolǵan jekemenshiktiń eń úlken nysany. Bul jaǵyn da oılaý qajet. Biz azamattarǵa tıesilini tartyp ala almaımyz. Mundaı esh jerde bolmaǵan da shyǵar», dedi ol. Ádilet mınıstrligi basshysynyń orynbasary túsindirgendeı, Konstıtýsııada, sáıkesinshe, Jer kodeksinde jekemenshikke ruqsat etilgen. Sonymen qatar, ol Jer kodeksi jer telimderi qandaı jaǵdaıda jekemenshikte bola almaıtyny týraly negizder tizimin qarastyratynyna nazar aýdardy. «Otyrys barysynda jaıylymdyq jáne shabyndyq jerlerge nazar aýdaryldy. Jer kodeksiniń 26-babynda halyqtyń qajettiligine arnalǵan jaıylymdyq, shabyndyq jerler azamattar men memlekettik zańdy tulǵalarǵa jekemenshikke berilmeıtindigi týraly jazylǵan», dep málimdedi Ádilet mınıstriniń orynbasary.
Otyrysty komıssııa tóraǵasy, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary B.Saǵyntaev qorytyndylady.
«Alǵashqy otyryspen salystyrǵanda, búgingi ekinshi otyrysta júıeli túrde jumysty bastadyq. О́ıtkeni, ótken joly negizinen árbir komıssııa múshesi óziniń pikirin aıtqysy keldi jáne osy múmkindik barshasyna berildi. Búgin de pikirler kóp boldy, 38 adam oıymen bólisti. Eki máselege mán berildi: birinshisi – jer tipten satylmasyn, al ekinshisi – jer qandaı tártippen satylady. Osy rette engiziletin shekteýler, shekaranyń tóńiregindegi jáne aýyl-aımaqtyń mańyndaǵy jerler, aldynda berilgen jerler máselesi, beriletin jerdiń kólemi, jerdi tegin berý jáne basqa da baǵyttarda túrli usynystar aıtyldy. Munyń barlyǵyn bir júıege keltirý úshin búgin 4 jumys toby quryldy. Onda komıssııa músheleri arasynan usynylǵan azamattar jetekshi bolyp bekitildi», dedi B.Saǵyntaev. Bul turǵyda Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary atalǵan jumys toptary kelesi senbige deıin bir júıege keltirip, aıtylǵan usynystardyń barlyǵyn talqyǵa shyǵaratynyn málim etti.
«Kelesi otyrysta biz «Jerdi sheteldikterge jalǵa beremiz be, bermeımiz be, sony talqylaıtyn bolamyz. Sodan keıin, osy úlken eki taqyryp aıtylyp, talqylanyp bitkennen soń, halyq aldyna shyǵatyn shyǵarmyz, ol úshin de ózimizdiń pozısııamyz, usynysymyz bolýy kerek. Ondaı usynys bolmasa, jaı halyqqa barý qısynsyz, olar da bizdiń usynysymyzdy kútip otyr», dedi B.Saǵyntaev. Sonymen, kelesi otyrys aldaǵy senbige, ıaǵnı 28 mamyrǵa belgilendi.
Joldybaı BAZAR,
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV.
