Osydan júz jyl buryn

San ǵasyrlyq tarıhy bar elimizdiń ótkenin oımen saralap, sózben túıinder bolsaq, eliniń tynyshtyǵy jolynda qolyna bórili baıraq ustaǵan babalarymyz «ulymyz – qul, qyzymyz – kúń» bolmasyn dep talaı taýqymetti bastan ótkergen. Tarıh sahnasynan birjola jutylyp ketpes úshin bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara bilip, ulan-baıtaq jerimizdi bizge amanat etip qaldyryp ketken. Atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan ulttyq qundylyq­tarymyzdy saqtap qalý maqsatynda da qanshama ret alyp kúshterge qarsy bas kótergen. Tarıhshylarymyzdyń zertteýi boıynsha, elimizde azattyq pen teń­dik jolynda bir ǵana Reseı ım­perııasyna qarsy 300-ge tar­ta kóterilis bolypty. Biraq, sonyń bárin patsha ókimeti orys-kazak otrıadtarynan quralǵan áskerimen aıaýsyz basyp-janshyp otyrǵan. Alǵashynda syrtqy jaýǵa pana bolamyz degen aq patshanyń oıy keıin buzylyp, keń-baıtaq qazaq dalasyn basyp qalýǵa nıettendi. Jerimiz bekinister salý, qonysty bólshekteý, ózindik bılik júıesin engizý sol HVIII ǵasyrlarda-aq júzege asa bastaǵan. Mysaly, Re­seıdegi E.Pýgachev bastaǵan sharýalar kóterilisi basylǵannan keıin patsha ókimeti oǵan qatysqan Kishi júz qazaqtaryna otarshyldyq ezgini burynǵydan da kúsheıtip jibergen. Bul otarshyldarǵa qarsy Syrym Datuly bastaǵan ult-azat­tyq qozǵalysynyń lap ete túsýine sebep boldy. Sondaı-aq, Reseı ım­perııasynyń qazaq dalasyndaǵy handyq bılikti joıýy, shekaralyq aımaqtarda jańa bekinister salyp, jerdi kúshtep tartyp alýdy odan ári jalǵastyra berý qazaq qoǵamynda áleýmettik qatynastardy shıele­nistire túsken. Ol Kenesary Qa­sym­uly bastaǵan ult-azattyq kó­terilistiń (1838-1848) shy­ǵýyna se­bep bolǵan. Isataı Taımanuly jetekshilik etken ult-azattyq qozǵalystyń (1836-1838) lap ete túsýine de Reseı ımperııasy men onyń so­ıylyn soǵýshy jergilikti el bıleýshilerdiń ádiletsizdigi yqpal etkeni belgili. Onyń ústine HVIII-HIH ǵasyrlarda Túrkistan ól­kesin patsha ókimetimen qatar, Hıýa, Qoqan handyqtarynyń ezýi de osy aımaqtaǵy ult-azattyq kóte­rilisterdiń tutanýyna sebepshi boldy. Oǵan Syr boıyndaǵy Jan­qoja batyrdyń, Tashkenttegi Molda Qoshyq datqanyń, Ońtústiktegi Mu­sabek batyrdyń, t.t. kóteri­listeri dálel dep oılaımyz. HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda Reseıde órshigen jumysshylar qozǵalysy alyp ımperııanyń shańyraǵyn shaıqalta tústi. Sonymen qatar, 1914 jyly patshalyq Reseı dú­nıejúzilik soǵysqa aralasty. Oǵan qosa sheneýnikter men jergilikti ákimderdiń, baılardyń zorlyq-zombylyǵy kúsheıip, Qazaqstandy otarlaý saıasaty artty. Jergilikti halyqtan alynatyn salyq 3-4 ese kóbeıdi. Sharýa­lar­dyń malyn soǵys qajetine dep alý bastaldy. Áskerı salyq retinde árbir otbasy 1 som 84 tıyn tóleýge mindetti boldy. Patshalyq ezgi men soǵys aýyrtpalyǵy Qazaqstanda ju­mys­­shylar men sharýalar qozǵa­lysynyń órshýine ákeldi. 1915 jyl­ǵy maýsym aıynda Ekibastuz, Baıqońyr kómir kenderinde, Spassk mys óndirisinde, Orynbor-Tashkent temirjoly boıynda jumysshylar boı kóterdi. Qazaq jastaryn maıdandaǵy tyl jumysyna alý jónindegi patshanyń 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy jarlyǵy men «Buratana halyqty memlekettik qorǵanys jumystaryna paıdalaný tártibi týraly erejeniń» qabyldanýy áleýmettik jaǵdaıy múshkil toptyń narazylyǵyna ushyrady. Jarlyq boıynsha Túrkistan men Dala ólkesinen maıdanǵa okop qazýǵa 400 myń, sonyń ishinde Qazaqstannyń dalalyq oblystarynan – 100 myń, Jetisýdan 87 myń adam jiberý kózdeldi. Qazaqtardyń týýy týraly kýáliginiń joqtyǵyn paıdalanyp, bolystar, basqarmalar men aýyl starshyndary jas mólsheriniń asyp ketkendigine qaramastan kedeı jigitterdi maıdanǵa ju­mysqa alynatyndardyń «qara tizimine qosty». Al feodaldar balalarynyń jasyn óz betinshe úlkeıtip nemese kishireıtip kórsetip, áskerge jibermeýdiń amalyn tapty. Osyndaı ádiletsizdikterdiń kórinisi kedeılerdiń jappaı kóterilip, bolystyq basqarmalardy talqandaýyna, aýyl starshyndaryn, qatygez baılardy qaraýylǵa alýyna, iri feodaldardyń ıelikterine shabýyl jasaýyna, jer satý jónindegi qujat­tardy, alym-salyq qaǵazdaryn jo­ıyp jiberýge deıin ákeldi. Soıyl, ketpen, shalǵy, myltyq, qylysh sekildi qarýlarmen qarýlanǵan ashynǵan top baı-bolystardyń oıranyn shyǵarǵan. Bul týraly kórnekti qazaq jazýshysy S.Muqanovtyń «Botagóz» romanynda ádemi kórsetedi. Uly dala tósindegi stıhııaly qozǵalys birte-birte uıymdasqan sıpatpen qarýly kóteriliske ulasyp, Jetisý men Torǵaı óńiri onyń ortalyqtaryna aınaldy. Artynan búkil Qazaqstandy da qamtydy. Onyń negizgi kúshi ulttyq sharýalardyń qalyń toby, sondaı-aq, sol kezde týyp kele jatqan jergilikti jumysshy tabynyń ókilderi, qolónershiler boldy. Sonymen birge, kóterilistiń ult-azattyq sıpatta bolýy sebepti qozǵalysqa qazaq halqynyń barlyq toptarynyń ókilderi qatysty. Kóterilisshilerdi Jetisýda Bekbolat Áshekeev, Uzaq Saýryqov, Jámeńke Mám­betov, Toqash Bokın, Áýbákir Júnisov, Serikbaı Qanaev, Monaı jáne Muqan Uzaqbaev basqarsa, Torǵaıda Amangeldi Imanov, Ábdiǵappar Janbosynov, Álibı Jangeldın uıymdastyrdy. Shilde aıynyń bas kezinde-aq tolqýlar Vernyı ýeziniń batys jáne ońtústik bólikterin qamtyp, kóterilisshilerge Bekbolat Áshekeev, Toqash Bokın, Aqqozy Qosanuly jáne basqalar basshylyq etti. Halyq narazylyǵy údep ketýine oraı, patsha úkimeti endigi tusta kóterilis qımyldaryn basý úshin is-sharalar qoldanýdy uıǵardy. 17 shildede Jetisýda jáne Túrkistan ólkesinde «soǵys jaǵdaıy» jarııalanyp, patsha úkimeti munda iri áskerı kúshterin alyp keldi. Áskerı garnızondardy nyǵaıtyp, Jetisýǵa qonys aýdarǵan orystardan kóterilisshilerdi jazalaý úshin qarýly otrıadtar jasaqtady. Jetisý oblysynyń Jarkent ýezi kóterilisshileriniń Asy jaılaýynda, Qarqaranyń taýly alabynda, Samsy, Qastek, Narynqol, Sharyn, Jalańash, Qoram eldi mekenderi aýdandarynda, Lepsi ýeziniń Sadyr-Mataı bolysynda jáne basqa jerlerde patsha jazalaýshylarymen iri-iri qaqtyǵystar boldy. Osyndaı jaǵdaıda B.Áshekeev Jetisý­dyń bytyrańqy kóterilisshiler toptaryn biriktirý úshin 1916 jylǵy 13 tamyzda Oshaqty degen jerde ártúrli bolystar ókilderiniń sezin shaqyrdy. Sezde olar «tyl jumystaryna adamdar alý týraly jarlyq shyǵarǵan úkimet oryndaryna qarýly qarsylyq kórsetemiz, oǵan ba­ǵyn­baımyz» degen sheshim shyǵardy. О́z jaqtastarymen Úshqońyr taýyna ornyǵyp alǵan B.Áshekeev qarýly qarsylyqqa daıyndala bastaıdy. Sonymen birge, kóte­rilisshilerdiń qataryn jańa kúshtermen tolyqtyrý jóninde sharalar qoldanady. Alaıda, qarý-jaraqpen muzdaı qarýlanǵan jazalaýshy otrıadtar Jetisýdaǵy ult-azattyq kóterilisti basyp-janshyp, 7 qyrkúıekte Vernyı áskerı garnızonynyń soty ótedi. Onda kóterilis basshylarynyń biri B.Áshekeevti ólim jazasyna kesip, ony darǵa asý týraly úkim shyǵarady. Sottyń úkimin oblystyń gýbernatory Folbaým naq sol kúni bekitip, úkim bir kúnnen soń, ıaǵnı 1916 jylǵy 9 qyrkúıekte Vernyıdyń janyndaǵy Boraldaı degen jerde oryndalady. Sotsyz jáne tergeýsiz atylǵandardy eseptemegende, sot úkimimen Túrkistan ólkesinde 1917 jyldyń 1 aqpanyna deıin 347 adam ólim jazasyna, 168 adam katorgalyq jumystarǵa, 129 adam túrmege jabylýǵa kesiledi. Sonyń sal­darynan patshanyń ókimet oryndary qýdalaǵan 300 myń qazaqtar men qyr­ǵyzdar nemese Jetisýdyń baıyrǵy turǵyndarynyń tórtten biri Qytaıǵa qashýǵa májbúr boldy. О́z dáýiriniń belgili aqyny Isa Dáýke­baevtyń «Bekbolat» atty poemasynda ha­lyq batyry Bekbolattyń beınesi shyna­ıy sýretteldi. Osy poemada Bekbolat ba­tyr­­­dyń: «– Ras, men soǵysýǵa shyqpaq boldym, Basyńdy jer astyna tyqpaq boldym. Ras deseń, ras sóz men aıtaıyn, Aq patshanyń tuqymyn qurtpaq boldym», – dep ashyq aıtýy ashynǵan halyqtyń azattyq jolyndaǵy kúreske shyndap den qoıǵanyn ańǵartsa kerek. Qazaqstandaǵy ult-azattyq kóterilisiniń eń aýqymdy aımaǵy Torǵaı óńiri boldy. Munda patshaǵa qarsy kóterilgender sany 50 myńǵa jetedi. Bul kezde Torǵaı ýezi negizinen 13 bolystyqtan turatyn. Kóterilistiń bastapqy kezeńinde tolqýlar Qaıdaýyl, Aqqum, Qaratoǵaı, Sarytoǵaı, Qaraqopa bolystaryn, sondaı-aq, Tosyn, Saryqopa, Naýryzym, ekinshi Naýryzym bolystaryn qamtıdy. 1916 jyly 21 qarashada 13 bolys ókilderiniń quryltaıynda halyq arasyndaǵy ataq­ty Nııaz bıdiń urpaǵy Ábdiǵappar Jan­bosynov kóteriliske shyqqan Torǵaı ýezi­niń hany bolyp saılanady. Quryltaıǵa qatysýshylardyń kelisimimen Kenesary Qasymovtyń serigi, ataqty Iman batyrdyń nemeresi Amangeldi Úderbaıuly Imanov kóterilisshilerdiń sardarbegi bolyp taǵa­ıyndalady. Ortalyq Reseıden kelgen jáne kóp keshikpeı kóterilisshilerge qosylǵan, osy óńirde týyp-ósken Álibı Jangeldın kóterilisshilerdiń rýhanı kósemi bolady. Á.Janbosynov pen A.Imanov kóte­ri­lis­­shilerdi ondyqtarǵa, júzdikterge jáne myńdyqtarǵa bólip, arnaıy jasaq qurady. Árbir qoldy basqarýǵa tıisinshe onbasy, elýbasy, júzbasy, myńbasy taǵaıyndalady. 22 qazanda A.Imanov bastaǵan 15 myń qol Torǵaı qalasyn qorshaıdy. Muny kórgen general-leıtenant A.Lavrentevtiń jazalaýshy korpýsy qalaǵa qaraı úsh baǵytta bet alady. 16 qarashada A.Imanov bastaǵan 12 myń adamǵa jýyq sarbazdar Túpqoıma poshta stansasyna shabýyl jasaıdy. Kóterilisshilerdiń basym kópshiligi, adam kúshin saqtaý úshin, qarashanyń ekinshi jartysynda Torǵaıdan 150 shaqyrym jerge jetip, Batpaqqara aýdanyna shoǵyrlanady. Osy jerden 1916 jylǵy qarashanyń ekinshi jartysynan 1917 jylǵy aqpannyń ortasyna deıin jazalaýshylarǵa qarsy partızandyq is-qımyldar uıymdastyrylady. Kóte­rilisshiler men jazalaýshylar arasynda Tatyrda, Aqshyǵanaqta, Doǵal-Úrpekte, Kúıikte qııan-keski shaıqastar bolady. Shaıqas 1917 jylǵy aqpanda bolǵan tóń­keriske deıin sozylady. Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilistiń kór­nekti basshysy ári kósemi Amangeldi Imanov beınesi qazaq aqyndary shyǵarma­la­rynda shynshyldyqpen somdalyp, kórkem ádebıet tarıhynan tıisti oryn aldy. Halyq aqyny Omar Shıpınniń «Amangeldi batyr» poe­masynda batyrdyń mynadaı monology bar: «Patsha tur soldat ber dep qylyp ókim, Jasymnan,– dedi batyr,– boldym jetim. Qaladan gýbernatordy alyp shyǵyp, Jiberdim bir qaıyryp onyń betin». Osy bir shýmaq óleńniń ózinen Amangeldi ba­tyr­­dyń órshil beınesin baıqaý qıyn emes. Qazaq halqynyń 1916 jylǵy ult-azat­tyq kóterilisi Torǵaıdan ózge barlyq aımaqtarda qatań basyp-janshyldy. Semeı jáne Aqmola oblystarynda kóte­rilisshilerge qarsy patsha úkimetiniń 12 atty ásker júzdigi, 11 kúsheıtilgen qarýly jaıaý ásker rotasy qımyl jasady. Al Torǵaı kóterilisshilerine qarsy patshalyq ókimet oryndary 17 atqyshtar rotasyn, 18 kazak júzdigin, 4 atty ásker eskadronyn, 18 zeńbirek, 10 pýlemet jáne basqa da kúshterin ákep tókken. Osyǵan qaramastan Torǵaı oblysynda kóterilis patsha úkimeti qulatylǵannan keıin ǵana toqtaıdy. «Ádebıet – ómir aınasy, zamana sheji­reshisi» deıtin bolsaq, 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalystyń halyq aqyndarynyń shyǵarmalarynan berik te laıyqty oryn alǵanyn atap ótýimiz kerek. Mysaly, qazaq­tan maıdannyń qara jumysyna alý týraly patsha úkimetiniń 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy jarlyǵy sharýa baqqan momyn Qazaq eliniń tóbesinen jaı túsirgendeı etti. El tolqydy, halyq qaıǵyrdy, kúńirendi. Osy kórinistiń kýási bolǵan aqyn Sát Esenbaev «Iıýn jar­lyǵy» atty óleńinde: «Eńbekshi qazaq balasy, Zamanamyz taryldy. Patshadan zorlyq, qysym bop, Basqa noqta salyndy... Qutyrǵan patsha qýlanyp, Kóringenmen urysty. Quıryǵyn basyp jylannyń, Saldy naıza, qylyshty...», – dep sýretteıdi. Al jyr alyby Jambyl aqyn bolsa qyr­shyndaı qazaq jigitterin maıdannyń qara jumysyna alyp jatqan patshanyń is-áreketine narazylyq kóńilmen: «Kógen kózdi qosaqtap, Qalaı qıyp beremiz? Kózdiń jasyn monshaqtap, Kóńil sher bop ólermiz! Kók jaılaýdy qaldyryp, Qaıda kóship ketermiz? Kókirekti zar qylyp, Qorlyqpen qaıtip ótermiz?... Bı, bolysty Táńir atty, El qorǵaýǵa jaramaı. Aǵaıyndy ańyratty, Kóz jasyna qaramaı. Endi oılasaq, ne qaldy, Atajurttan ketý bar. Jalǵa tigip ne jandy, Táýekelge beký bar», dep tolǵaıdy «Patsha ámiri taryldy» atalatyn jyrynda. Dúldúl aqynnyń «Zildi buıryq», «Ádil­dik kerek halyqqa» atty óleńderi de osy taqyrypty sóz etedi. Al Buzaýbaq aqyn «Quty qashqan pat­shanyń» atty tolǵaýynda: «El bolmas buǵan soldat bergenmenen, Patshanyń degenine júrgenmenen, Jaqsylyq jaýyzdardan qazaq tappas, Soǵysqa bosqa baryp ólgenmenen. Bozbala – eldiń kórki mańdaıdaǵy, Qımylda, shaǵyń keldi jaý jaıdaǵy. Eriksiz qaıran erler, qor bolǵansha, Atqa min, jaraq asyn, naıza al-daǵy», dep patshanyń zulymdyǵyn áshkereleı kele, halyqty oǵan qarsy qarý alýǵa shaqyrady. Aqyn Tóleý Kóbdikov te kóterilis týraly jyrynda patshanyń ııýn jarlyǵynyń zobalańyn, patsha úkimetiniń buratana halyqtarǵa jasap otyrǵan qııa­natyn aıaýsyz áshkereleıdi: «Qarshyǵa, turym­taılar jem qylardaı, Biz qalaı osylarǵa japalaqpyz», dep ol eliniń namysyna qozǵaý salady. 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysyn kózben kórgen Bóltirik, Buzaýbaq, Qusaıyn, Battal, Sartaı, Esqaıyr, Bolman, Kúderi, Sát, Súleımen, Kenen, Esdáýlet aqyndar da óz jyrlarynda halyqtyń basyna túsken aýyr zulmatty shynaıy sýrettep, patsha ókimetiniń ozbyr saıasatyn ótkir synaýmen birge, eldi otarshyldarǵa qarsy bas kóterýge úndeıdi. Osy shyǵarmalardyń ishinde Isa Dáýkebaevtyń «Bekbolat», Omar Shıpınniń «Amangeldi batyr», Birjan Berdenovtiń «Prıem» poemalarynyń, Sát Esenbaevtyń «Iıýn jarlyǵy», Jambyl Jabaevtyń «Zildi buıryq», «Patsha ámiri taryldy», Kúderi aqynnyń «Amangeldiniń Torǵaıdy alýy», Tóleý Kóbdikovtiń «Sary­arqanyń saryny», Buzaýbaq aqynnyń «Quty qashqan patshanyń» dep atalatyn jyr-tolǵaýlarynyń shoqtyǵy bıik. Bul shyǵarmalar ult-azattyq kóterilistiń shynaıy shejiresi, ólmes tarıhy ispetti boldy. M.Áýezovtiń «Qıly zaman», S.Mu­qanovtyń «Botagóz» romandary osy kezeńniń prozadaǵy ozyq úlgisinen sanalady. Elbasymyz, N.Á.Nazarbaev «Tarıh tolqynynda» atty eńbeginde Qazaqstandaǵy ult-azat­tyq kó­teriliske jan-jaqty toqtala kelip: «...Qazaqtardyń 1916 jylǵy ult-azat­tyq qozǵalysy Reseıdi qamtyǵan jal­py­ulttyq daǵdarystyń bir nyshany boldy. Buqaralylyǵy, qoǵamnyń bar tarabyn keńinen qamtýy, jalpyulttyq urandar usynýy, memlekettik bılik ınstıtýttaryn qurý jóninen bul qozǵalysty – ult-azat­tyq revolıýsııasy dep, patshalyq Reseı otaryndaǵy osy tektes revolıýsııalardyń tuńǵyshy dep baǵalaýǵa bolady», – degen baı­lam jasaıdy. Oryndy oı, ádil baǵa eken­diginde kúmán joq. (Nazarbaev N. Tarıh tol­qynynda. – Almaty: Atamura, 1999. – 170-bet.) Shyndyǵynda da bizdiń halqymyz qansha jýas, momyn, shydamdy degenmenen, jaqsy men jamannyń, aq pen qaranyń ara-jigin ajyrata alatynyn, dushpannyń shekten tys qorlyǵyna kónbeıtinin osy 1916 jyl­ǵy tolqý arqyly da kórsete aldy. Bul jyldardaǵy ult-azattyq kóterilister patsha ókimetine qaýip tóndirer úlken kúsh boldy desek, artyq aıtqandyq bolmas. Iá, rasynda da bizdiń halqymyz dush­pan qansha basynsa da óziniń ar-namysyn ólimnen bıik qoıatyn halyq. Munyń jarqyn dáleli – keshegi 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasy. Álemdi aýzyna qaratqan alyp ımperııa KSRO-nyń ydyraýyna da sebep bolǵan bizdiń batyrlarymyz. Biz KSRO-da birinshi bolyp teńdik úshin, ulttyń bolashaǵy úshin bas kótergen, sol úshin japa shekken halyqpyz. Bizdiń táýelsiz el bolýymyzǵa da osyndaı namysshyldyǵymyz jetelegeni anyq. Mine, bıyl sol zamandardaǵy ult-azattyq qozǵalysqa 100 jyl tolyp otyr. Ýaqyt qansha júırik desek te, bul bizdiń eldiń sanasynan eshqashan óshpeıdi. Aqıqatynda, bizdiń táýelsizdigimiz úlken kúrester men tolassyz talpynystardyń arqasynda qolymyzǵa qondy. Endigi jerde osyndaı baǵa jetpes baılyqty bizge qaldyrǵan ata-babalarymyzdyń erligin dáripteý, ony keleshek urpaqtyń boıyna sińirý bizdiń azamattyq boryshymyz. «Burynǵy erlikti dáriptep qurmettemeı, jańa erlik jasaý bos áýreshilik», deıdi dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshuly atamyz. Bizdiń maqsatymyz – osy ata-babalarymyzdyń teńdik jolynda qurban bolǵanyn, ar-namysty, adamgershilikti ataq-mansaptan, dúnıe-baılyqtan bıik ustaǵanyn keleshek urpaqqa jetkizý bolýy kerek. Baqtııar SMANOV, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Almaty