Úrkinshilik

1914 jyly birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵannan keıingi eki jyl ishinde patsha úkimeti ekonomıkalyq jáne tehnıkalyq salada artta qalǵan el ekenin túsindi.Urys kezindegi Reseıdiń keıbir jeńisteri jalpy jaǵdaıyn jaqsarta almady.1915-1916 jyldary bul el óziniń batys jaqtaǵy biraz ıelikterinen aıyrylyp qaldy.Soǵystaǵy sátsizdikterdiń ornyn toltyrý úshin armııaǵa jáne tyldaǵy qara jumysqa adam kúshi men materıaldyq resýrs­tar qajet boldy. Áskerlerdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý qıyndaı tústi. Osyndaı jaǵdaıdan shyǵý úshin halyqqa salynatyn salyq túrleri kóbeıdi.Soǵys bastalǵannan keıingi eki jylda qazaq dalasynan jınalǵan alymda esep bolmady. Onyń ishinde Jetisý óńirindegi 16 bolys alban eli turatyn bir ǵana aımaq turǵyndarynan salyq jınaý­­shylar 3 myń bas iri qara,80 myń bas qoı, 2 myń tańdaýly at,144 kıiz úı,80 myń jup baıpaq,500 kesek kıiz jáne 16 myń patsha rýblin aldy. Osyndaı qıynshylyq kezinde  pat­shanyń áıgili «ııýn jarlyǵy» shyǵady. Bul 1916 jylǵy 25 maýsym edi. Sol jyldyń 2 shildesinde atalmysh pármendi oryndaý úshin Kegen, Narynqol óńirine jaýapty prıstav Aleksandr Podvorkov Qar­qaraǵa keledi. Osynda ótip jatqan jármeńkedegi barlyq bolystardy jınap,úsh kúnniń ishinde armııadaǵy qara jumysqa baratyn 19 ben 43 jas aralyǵyndaǵy er-azamattardyń tizimin ákelýge buıryq beredi. Jaǵdaı eldiń bas qosyp, aqyl­dasýyn qajet etedi. El azamattary Qabanqaraǵaı dep atalatyn qurman bolysynyń yqpaldy adamy Uzaq Saýryquly aýylynda keńes qurady. Jazýshy Muhtar Áýezov óziniń «Qıly zaman» povesinde ony: «Kishileý dóńgelek deneli, býryl saqaldy er Uzaq qajymas qaırat ıesi, erjúrek batyr ıesi bolatyn», dep kórsetken edi. Shynynda, Uzaq boıyna quldyq minezdi darytpaǵan er bolatyn. 1884 jylǵy Reseı patshasynyń salyq tóleıtin jarlyǵyna qarsy shyqqany úshin 1896 jyly 12 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan. Túrmeden bosaǵan soń Uzaq patshaǵa qarsy ashyq túrde úgit júrgizgen. Sol sebepti ony qaıta qamamaq bolǵan polısııa ókili Prýsakov pen Bedelbaı degen bolysty sabaǵany úshin 1899 jyly 27 qańtarda ekinshi ret túrmege jabylǵan. 1902 jyly ǵana bostandyqqa shyqqan. Ǵalym-jazýshy Tursyn Jurtbaı «Beıýaq» kitabynda: «Otarshyldyq jáne ákimshilik qanaýǵa ǵumyr boıy kúresken Uzaq Saýryqulynyń tarıh arenasyna shyǵýy – tarıhı qajettilik. Halyq ony sol ójet qımyly, ótkir minezi, el úshin kórsetken qaıraty úshin batyr atady. Qaısarlyǵy úshin qamaýda bolyp, túrmede otyrǵan bolatyn. Sonyń eshqaısysyna moıymaǵan. Aqyry el úshin qurban bolǵan Uzaq shynynda batyr ataǵyna saı, solaı atalýǵa tıisti tulǵa», – dep jazdy. Joǵarydaǵy aıtqan Qaban­qaraǵaıda bolǵan keńesti Jámeńke Mámbetov bas­qarǵan. Onda: «Úki­mettiń qatań shara kórýi múmkin ekendigin jasyrmaı elge jetkizý, el basyna qandaı kún týsa da birligin ydyratpaı, qolda bar múmkindikti paıdalaný, des bermeý kerek», – desken. Jınalystyń sheshimi boıynsha Jámeńke Mámbetuly, Uzaq Saýryquly, Serikbaı Qanaıuly, Qazybek Shormanuly sııaqty el aǵalary patsha jarlyǵyn oryndamaý isine jaýapty bolady.1916 jylǵy 11 shilde kúni Jámeńke, Uzaq, Jańabaı, Serik­baı, Qazybek, Áýbákir, taǵy basqa bas kóterer el azamattary Aıttóbege kelip jınalady.Osy úlken jıynǵa Prejevalsk, Vernyı jáne Qapal ýezderi qazaqtarynyń ýákilderi, sondaı-aq uıǵyrdyń Ketpen, Aqsý-Sharyn bolystarynan adamdar qatysqany tergeý materıaldarynda atap aıtylady. Sol jıynda: «Sońǵy kesimdi jaýapty ulyqqa kim aıtady?», – degen másele boıynsha ekiushty pikir jazylyp júr. Birinde Jámeńke: «Atasy Tazabek kazak-orysqa baǵynbaımyn dep janjal shyǵarǵan, sonyń balasy Áýbákir ǵoı, Áýbákir bersin», – deıdi. Sonda Áýbákir turyp: «Joq, Jáke, jaýapty Uzaq batyr bersin, buǵan, jurt, ne deısińder?» dep kópke qaraǵanda jurt: «Durys, Uzaq batyr bersin!» – depti. Muhtar Áýezovtiń «Qıly zaman» kita­bynda bul bylaısha baıan­dalady. «...Erteń orysqa jaýap beretin bolystar. Myna qarııa sózderinen soń bolys ataýly ne aıtady, sony estilik? ...Nege aıtpaıdy, nege uılyǵady?!» – dep Turlyqoja bolystarǵa qadaldy. «...Aıaǵynda, erteń ulyqqa jaýap berý úshin, qarııalardyń boıyn kórsetpeı, jasyraq basshylaryn jibermek bolyp, Serikbaı, Turlyqoja, Aıtbaı úsheýin saılady. Eń aqyrynda, Jámeńke albannyń Raıymbek batyr jáne Saýryq bastatqan qadirli uly árýaqtarynyń bárin atap turyp: «Solardyń oń saparyn ber!» dep moınyna burshaǵyn salyp turyp tilek qylyp, bir ákeniń balasyndaı bir nıetke tas-túıin bolyp, jıylǵan elge aq batasyn berdi. Qalyń jurt kúńirene qostap: «Iá, qudaı, Iá, Raıymbek ata, jar bola gór!» – dep aq tilek tilep, uıyǵan pishinmen betterin sıpady. Kóterilistiń tas irgesi ornyǵyp, alǵashqy bir býyn, bir satysy osydan bastalyp edi». Jetisýdaǵy osyndaı jaǵdaıdy bi­lip otyrǵan patsha ókilderi aldyn ala Jarkent qalasyna polkovnık Vetlıseın basqarǵan 6-atqyshtar polkin ornalas­tyrady. Artynan Qarqara jármeńkesin qorshaýǵa alyp, tórt jaǵynan 12 pýlemet, 4 zeńbirekpen atqylaıdy. Osy kezde qazaqtyń eki top jasaǵy prıstav Podvorkovtyń keńsesine basyp kirmek bolǵan kezde olardy eki pýlemetpen atqylap, 40 qazaq jigiti ajal qushady. Jendetter jaǵynan 15 adam óledi. Ertesi qaza bolǵan qazaq jasaǵynyń sany odan kóp bolǵany anyqtalǵan. Bul qandy qyrǵyndy estigen Narynqol, Kegen, Jarkent, Shonjy, Shelek, Esik, Almaty, sonymen qatar, Qyrǵyzstandaǵy Qaraqol, Ystyq­kóldiń shyǵysyndaǵy eldi mekenderdegi halyq ereýilge shyǵady. Dál osy kúnderde kóterilisshilerdiń basshylary Jámeńke, Uzaq, Áýbákir, Serikbaı, taǵy basqalary aldaǵy ýaqyttaǵy shabýyldaý josparyn jasap, nysanalaryn belgileıdi.Patsha armııasy qazaqtardy qansha qyryp jatsa da olardyń qaıtpasyna kózderi jetip, áskerleriniń sanyn kóbeıtedi. Patsha úkimeti qazaqtardyń kóterilisin basýǵa 8750 naızaly 35 rota, 3900 qylyshty 24 júzdik, 16 zeńbirek pen 24 pýlemet, 21 jaıaý ásker rotasy, 22 júzdik, taǵy 43 zeńbirek pen 17 pýlemet jiberedi (OMM, 39-tom, 1-tizbe, 1120-is, 30-bet). 17 shildede ókimet 126 adamnan turatyn kazak-orys júzdigi, jasy 40-45 arasyndaǵy kazaktardan qosymsha 1106 adam júzdik qurady. Kóterilistiń aýmaǵynyń keńeıip bara jatqandyǵynan ses­kengen gýbernator 19 shildede qazaq kóterilisshileriniń basshylaryn ustaýǵa buıryq beredi. Bul pármendi alysymen prıstav Podvorkov ózine baǵynyshty bolystarynyń ishindegi kúdikti dep tanylǵan Jámeńkeni – Aqbeıitten, Uzaqty – Tańbalytastan «shuǵyl áńgime bar, keńesemiz» degen syltaýmen Qarqaraǵa shaqyrtady. 20 shilde kúni gýbernatordyń buıryǵymen «ereýil jasaýshylarǵa tez arada shara kórmegeni úshin» Podvorkovty ornynan alyp, qyzmetin kishi­reıtedi. Onyń ornyna sol kúni Folbaýmnyń jeke buıryǵymen Jarkent ýezindegi jazalaýshy kúsh komandıri Kravchenkony taǵaıyndaıdy. Qarqaraǵa 22 shilde kúni Podvorkovtyń shaqyrýymen «keńesýge» kelgen Jámeńke Mámbetov, Uzaq Saýryqov jáne Áýbákir Sultanbekov dereý qamaýǵa alynady. Olardy sol kúni ýaqyt ozǵyzbaı 10 soldat túndeletip aıdap, 23 shildede Prejevalsk túrmesine qamaıdy. Bu­dan arǵy jaǵdaı jurtqa belgili. Ony T.Ilııasuly men J.Qarabaıuly «Qarqara kóterilisi» kitabynda jan-jaqty aıtqan. Kóp kún ótpeı kóterilisshilerdiń 13 basshy adamdary qolǵa túsip, olar­dy da Qara­qol túrmesine qa­maıdy. Bular: «Estibaıuly Núke, Qudııarbek, Janpeıis, Shor­man­uly Qazybek, Qańtaruly Káriboz, Janserkeuly Turlyqoja, Qudaı­bergenuly Jańabaı, Sultan­qululy Bekaıdar, Arǵyn­uly Sy­banqul, Ádilbekuly Qur­man, Razaqov Bilál, Bektenuly Jaıshybek jáne Tóbeuly Saza» (I.Jansúgirov, 4-tom,.145-bet).Olardyń ustalǵan kúni tamyzdyń 4-i bolatyn dep kórsetedi qyrǵynnan tiri qalǵan Bilál Razaquly. Ustalǵan­dardy tergeýdi Jarkent ýezi pro­kýrorynyń járdemshisi Bolotnıkov pen 3-shi bólimshe sotynyń bastyǵy Konoshenko qatar júrgizgen. Jaýap alý kezinde Jámeńke de, Uzaq ta taısalmaı jaýap bergen. Suraq kezinde birge bolǵan Áýbákirdiń esteliginde Jámeńke: «...Biz­diń de erkegimiz erkek, urǵashy emes. Qara jumysqa bala bermeımiz. Qolymyzǵa qarý ber, soǵysqa baramyz. Eger qazaq halqyn adam qataryna sanaıdy ekensińder, onda eldiń adal tilegine, ádil talabyna qulaq asyńdar» dese, Uzaq 10 shilde kúni óziniń aýylynda halyqtyń jınalǵanyn rastaıdy, «Qara jumysqa bala bermeımiz. О́lsek el úshin ólemiz. El-jurtty kim jylatsa, soǵan qarsymyz», – degen. Bul derek S.Tánekeev kitabynda kórsetilgen. Jergilikti halyqty «buratana» dep eseptegen patsha úkimetiniń sodyrlary oılaryna kelgenin istep úırengen ǵoı. Olar qazaqtardy suraýy joq, izdeýi joq tobyr dep sanaǵan. Onyq anyq mysaly Qaraqol túrmesinde 12 shildeden 13-ine qaraǵan túni boldy. Onda bolǵan Áýbákirdiń esteliginde: «Tún ortasynda qaraýyl syǵalaıtyn tesiktiń shıqyldap ashylǵanynan oıanyp kettik. Sol sátte dereý myltyq atylyp, túrme gúrsilge tolyp ketti. Qazaqtar qa­mal­­ǵan kameranyń eki terezesinen tórt soldat kelip, narda jatqandarǵa besatardan oq jaýdyrdy. Ústi-ústine eselegen atystyń demi basylmady. Nardyń terezege tirelgen jerinde jotasy qan-qan Qudııar­bek etpetinen sulap jatyr», – deıdi. «Túrmeniń ortasynda, – delingen ekinshi kýáger Razaqov, – shalqasynan qulaǵan betterin qan japqan Kárboz, Janpeıis, Qurman, Qaǵazbek qaz-qatar jatyr». Osy kezde Uzaq: «Aqyr óletin boldyq, eń bolmasa jastyǵymyzdy ala jataıyq», dep Qazybek pen Bekaıdar úsheýi jáne tiri qalǵan basqalary kómektesip nardyń qalyń taqtaıyn julyp alyp, kameranyń esigin qoıǵylap, uryp qulatady. Ashylǵan esikten Uzaq, Qazybek, Sybanqul, Bekaıdar, Jańabaı, Áýbákir, Turlyqoja jáne Jaıshybek syrtqa shyǵady da, myltyq atqan tórt soldatty uryp jyǵady. Tórt besatarǵa Qazybek, Bekaıdar, Sybanqul jáne Jańabaı ıe bolyp, kele jatqan soldattarmen atysady. Sóıtip, túrmeden qashyp shyqqandardy Uzaq bastap, dýal­dan sekire bastaıdy. Sol kezde Uzaq ba­tyrǵa oq tıip, jaraqattanady. Qazybek atysyp jatqan Turlyqoja, Jaıshybek, Áýbákir úsheýine jaraly bolǵan Uzaqty elge jetkizýge mindetteıdi. Alaıda álsire­gen Uzaq dýaldan asa bere jan tapsy­ra­dy. Qashyp shyqqandardan Áýbá­kir Sultan­bekov, Turlyqoja Jan­serkın, Jáıshibek Bektenov pen Bilál Razaqov qana aman qalady. Basqalary ózderiniń qazaǵynyń bolashaǵy úshin Qaraqolda patsha úkimetiniń ozbyrlyq saıa­sat kesirinen opat bolady. Keıin túrme bastyǵy Hromyh oblys prokýroryna: «Túrmede jatqandar búlik shyǵardy. Sol sebepti qaraýyldar amalsyzdan qarý jumsaýǵa májbúr boldy», dep ótirik baıandaǵan. Tergeý kezinde Hromyhtyń oıdan shyǵarylǵan jaýaby áshkere bolǵan. Jalpy Qarqara óńirinen úki­metke qaýipti qylmyskerler degen atpen 67 adam ustalǵan. Olardyń ishinde Jámeńkeniń týǵan inisi Shoıbek pen úlken balasy Sadyq ta bolǵan. Ustalǵandar Reseı zańy boıynsha úsh topqa bólingen. Olardyń 15-i asa qaýipti qylmysker retinde sol kezdegi kodekstiń 263-babynyń 1-bólimine jatqyzylyp atý jazasyna,ekinshi toptaǵy 13 adam 15 jyldan 25 jylǵa, al úshinshi toptaǵy 38 adam 15 jylǵa túrmege qamalýy tıisti qylmys jasaǵandar dep paıymdalǵan. Túrmede aıýandyqpen atylǵandardyń ishindegi Sadyq 34 jasta bolsa , Qurman Ádilbekov nebári 29 jastaǵy jigit edi. Arhıvtegi qujattarǵa qarap otyrsaq Qarqara óńirinde patsha sodyrlary ja­zyqsyz adamdardy túrmede de, dalada da suraýsyz ata bergen. Bul kezdeısoq jaǵdaı emes. Ony arnaıy oryndardyń tikeleı bergen tapsyrmasy ekenin aıqyn baıqaýǵa bolady.Onyń bir mysaly, Qara­qol túrmesiniń bastyǵy, qamaýdaǵy adamdardy sebepsiz atqan Hromyhtyń isine baılanysty kodekstiń 309-babymen qozǵalǵan is sozylyp aqyry aıaqsyz qalǵan. Qarqara qazaqtarynyń patsha armııa­symen jaı ǵana shekisý emes, naǵyz soıqan soǵysy Jetisýdan asyp Áýlıeataǵa deıin, Ile men Shý ózeni alabyndaǵy halyqty túgel sharpydy. Bul kóterilis kórshiles jatqan Alataýdyń arǵy betindegi Ystyqkól, Talas ańǵaryndaǵy qyrǵyz aǵaıyndyrǵa deıin bardy. Jaǵdaıdyń baqylaýdan shyǵyp ketkenin bilgen patsha úkimeti 1916 jyldyń 14 tamyzynda Jetisý oblysynda, al 24 tamyzda búkil Túrkistan ólkesi boıynsha tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa májbúr boldy. Qarqara kóterilisiniń keń etek alyp bara jatqanyn kórgen Jetisý general-gýbernatory Folbaým 13 qyrkúıek kúni Lepsi ýeziniń bastyǵyna bergen jedelhatynda: «Barlyq áskerler men krestıandarǵa jetkizińiz: Búlikti jyldam basyp, basbuzarlardy táýbesine keltirý tek bir jolmen ǵana iske asady. Ol úshin tájirıbe retinde eń búlikshil bolystyń tas-talqanyn shyǵaryp, birneshe júz adamyn qyryp salý arqyly ózgelerge sabaq berý kerek». Mine, jendetteriniń qylyǵy. Ortalyq memlekettik muraǵat­tyń 46-qor, 1-shi tizbesinde sol kezdegi ishki ister mınıstrliginiń ólke basshylaryna jibergen jedelhatynda: «Kóterilisshilerge baılanys­ty isti tezdetip qaraý úshin ýaqyt­sha erekshe quqyly áskerı sot uıym­dasty­rylsyn. Jaýapty adamdar sotqa berilip,tergeýdiń aıaqtalýyn kútpesten dereý sottaý tártibi ornatylsyn.Eger ólke­de soǵys jaǵdaıy jarııalana qalsa, erekshe sot tek saptaǵy ofıserlerden jasaq­talatyn bolsyn... Shývaev», dep kórsetilgen. Osy  jedelhatty basshylyqqa alǵan Folbaým Jetisý oblysynyń ásker basshylaryna jibergen buıryǵynda: «Barlyq ýezderde, jazalaýshy otrıadtarda dereý dala sotyn qurý týraly, olardyń sheshimine qarsy kassasııalyq aryz qabyldamaı, úkimdi dereý oryndaý» tapsyryldy. Qazaqtyń keń-baıtaq beıbit dalasy osy «Dala sotynyń» aıýandyq qantógisiniń talaı kýási boldy. Túrkistan ólkesiniń gýbernatory Kýropatkın kóterilisti basý úshin júzege asyrǵan sharalarynyń biri retinde «1917 jyldyń 1 aqpanyna deıin ólke boıynsha 347 adam atý jazasyna, 168 adam katorgalyq jumysqa, 129 adam túrmege otyrýǵa kesildi», dep kórsetken (QROMM, 46-qor, 1-tizbe, 385-is). Bul «Dala sotynyń» istegen jat áreketi. Jazalaýshy otrıadtar kóteriliste sheginýge májbúr bolǵan kezde qolǵa túskenderdi qyra bergen. Al sotsyz atylǵan beıbit adamdardyń sany áli belgisiz. Patsha áskerleriniń taǵy bir aıýandyq isi – kóterilisshilerdi baspanadan jáne ishetin astan alastatyp, ashtan qańǵyp óletin halde qaldyrý edi. Ol úshin kóterilisshilerdi eń aldymen malynan aıyryp, úılerin órtedi. Bul óte qatygez shara edi. Onyń azabyn eń aldymen kári adamdar men úıdegi áıelder jáne balalar tartqan. Qarqara óńirinde osyndaı isti júzege asyrý sotnık Volkov pen Chadovtyń otrıadyna júktelgen. Olar Keńsaıǵa shabýyl jasaǵan kezde kóterilisshilerdi kezdestire almaı, úreıden qashqan 600 otbasy úıin órtep jibergen. Kóterilistiń qaýip týǵyzǵany sonshama, ólke gýbernatory Kýro­patkın Tashkenttiń túbine polkovnık Alatarsev bastaǵan taǵy bir jasaq uıymdastyrady da Jetisýǵa jiberedi. Sóıtip, qaýipti aımaq dep sanalǵan Qarqara óńirine onyń bir bóligin kúsheıtilgen kúsh retinde jiberedi. Ol polkovnık Geısıgtiń erekshe jasaǵy edi. Jalpy Qarqara-Qaraqol baǵytyna Almaty men Jarkentten burynǵy bar otrıadtan basqa 4500-den astam qarýly kúsh attandyrylǵan eken. Jetisýdaǵy ult-azattyq kóterilisti basý úshin uzyn sany 30 myńǵa jýyq qarýly kúsh jiberilip, Qapal, Jarkent, Qarqara, Vernyı, Qaraqol, Bishkek, Áýlıeataǵa deıin birtutas soǵys maıdany qurylǵan. Iá, qarýy joq qarapaıym halyq­tyń shaıqas tásilin jetik biletin, sol zamanǵy jetilgen qarý-jaraqpen qarýlanǵan kúshke tótep bererlik múmkindigi joq edi. Qazaqtar at ústinde júre soǵysyp, jer jaǵdaıyn jaqsy bilgendikten, saı-salalar men jyralardy panalap, bas saýǵalaýǵa májbúr bolǵan. Úkimettiń kóterilisti basýǵa arnaıy jiberilgen qarýly kúshteri qazaq jasaqtarymen soǵyspaı, olardy aınalyp ótip, qarapaıym otyrǵan aýyldarǵa soqtyǵyp, qarttar men balalarǵa jaýyzdyq jasaǵan. Oǵan general Efremovtyń: «Otrıady prejde vsego atakavalı ýshelıa, gde prıatalıs jenshıny ı detı», dep jazǵany mysal bolady. Qyrkúıektiń sońy men qazan aıynda kóterilisshilerdiń negizgi kúshteri jeńiliske ushyrady. Patsha jendetteri bas kótergenderdi ǵana emes, sonymen birge, halyqty da aıaý­syz jazalady. 1917 jyly «Qazaq» gazetiniń 254-nómirinde jarııalanǵan Muhametjan Tynysh­baevtyń málimetteri boıynsha «alban taıpasynda 69440 jan bas kótergen, sonyń 35100 adamy qyrylǵan». Al esepke alynbaǵandardyń shyǵyny bir qudaıǵa ǵana málim. Jyr dúldúli Ilıas Jansúgirov: «Orystardyń qazaq-qyrǵyzdardy topyrlatyp ata beretini kópke sozyldy. Qaladan bir orys myltyqpen shyqsa, onymen jolyqqany: «Qaıda barasyń? – dese: «Eki aıaqty kıik atam» deıtindi», – dep jazǵan. Sonda qazaqtar olar úshin adam emes, ań esebinde bolǵan demeske sharań joq. Qarqara kóterilisiniń negizgi kúshteri jeńile bastaǵan shaqta qıyndyqqa tap bolǵan halyq Qytaıǵa ketýge májbúr boldy. Jaqýda Ospanov óziniń «Men ósken orta» atty kitabynda: «...Endi ne isteý kerek, halyq qaıda baryp kún kóredi, qalaı jan saqtaıdy, buǵan bir-aq amal bar. Sóıtip, 1916 jyldyń qyrkúıek, qazan aılarynda Kegen, Narynqoldyń halqy túp kóterile kóship, Qytaı jerine ótip ketti. Muny tarıhta alban úrkinshiligi deıdi», – dep jazady. Sol «shekara buzýdy» basynan ótkizgen Samsaly Qojabekovtiń 1991 jylǵy «Parasat» jýrnalynyń 6-nómirinde shyqqan esteligi­nen qysqasha úzindi keltireıik. «...Osy atysta Keńsý ózeniniń arǵy jaǵasyna ótkende Egimbaı degen kisige oq tıip qaza boldy... Burynǵydaı emes endi túnde kóshtik. Eki-úsh kún taý saǵasyna, ózen jaǵasyna kelip qonystandyq. Sóıtip, qazirgi Raıymbek aýdany, Súmbe aýylyna keldik. Qytaı men bizdiń jerimizdi Súmbe ózeni bólip turady eken. Endigi áńgime Qytaıǵa ótý edi. Ol da bir bas qatyrar sharýa boldy. О́ıtkeni, óz betimen ótken adamdardy qalmaqtar tonap jatyr degen qaýeset taraǵan. Muny estigen ákelerimiz Tekes boıyn­daǵy qalmaqtardyń basshysy Qarǵa degen bizdiń Dáýletbaıdyń inisi ekenin bilip, sony izdep taýyp aldy. Qarǵanyń aǵasy Dáýletbaı jas kezinde shapqynshylyqta qazaqtardyń qolyna túsip qalady. Ony bizdiń atamyz musylman jasap, úılendirip ózine bala etip alypty. Qarǵa 70-ke kelip qalǵan aǵasy Dáýletbaıdy birden tanyp, bizderdi aman-esen ótkizip, Attyń taýy degen jerge ornalastyrdy.» Shekara asyp ketkender sany kúnnen kúnge kóbeıe bastaıdy. Ortalyq Memlekettik muraǵattyń 76-qoryndaǵy 1-tizbedegi derekte Baıynqol bolysyndaǵy 863 tútinniń 863-i, Ivanov bolysyndaǵy – 787 tútinniń 787-i, Qurman bolysyndaǵy 927 tútinniń 847-i, Qojbanbet bolysyndaǵy 1189 tútinniń – 1139-y, aıt bolysyndaǵy 902 tútinniń 822-i, aljan bolysyndaǵy 903 tútinniń 803-i shekaradan ótip ketken eken. Jalpy, Jarkent ýezi men Vernyı ýezinen barlyǵy 15145 tútinniń 10740 tútini Qytaı asqany jóninde málimet bar. 1916 jylǵy Qarqaradaǵy alban kóterilisi qazaq halqynyń san ǵasyrlyq ult-azattyq qozǵalysynyń tarıhynda erekshe oryn alady. Bas kóterý otarshyldyqqa jáne ımperıalızmge qarsy baǵytta boldy. Qarqara kóterilisi – úsh júz jylǵa sozylǵan patshalyq ımperııanyń otarlaý buǵaýyn tas-talqan etken, jazyqsyz jandardy, beıbit turǵyndardy qyryp joıý sharalaryn úzdiksiz júrgizgen patshalyq Reseı áreketiniń astaryn ashyp berdi. Halyq qahary ońaı emes ekenin kórsetti. Kóterilistiń barysyn baıqap qaraǵan adamǵa onyń negizgi tórt kezeńnen turaty­nyn kórýge bolady. Birinshi kezeń – jarlyqtyń shyǵýyna baılanysty jer-jerde ótkizilgen jıyndar. Sonymen qatar, bolǵan tolqýlar. Osyndaı jıyndar men tolqýlar eldi «qalyń uıqydan» oıatqan edi. Ekinshi kezeń – belsendi jetekshilerdiń tutqynǵa alynýy, olardy Qaraqol túrmesine qamap, eshbir tergeýsiz, sotsyz, ıaǵnı sebepsiz atyp bastaýy. Mundaı bassyzdyq halyqtyń ashý-yzasyn týǵyzyp, kóteriliske shyǵýdy tezdetti. Sondaı-aq, patsha jendetterimen eshqandaı da ymyraǵa kelýdiń múmkin emestigin bildirdi. Úshinshi kezeń – halyqtyń qarý­ly kóteriliske barýy. Kóterilis basshy­larynyń qarapaıym halyqtyń arasynan shyǵýy. Eldiń baı-kedeı demeı birigip, otarshyldyqqa qarsy sanaly túrde uıymdasýy.Olardyń halyq arasynan jigerli jasaqtardy shyǵaryp, el qorǵaý maqsatynda patshanyń jazalaýshy otrıadtarymen qarýly qaqtyǵystarǵa ashyq túrde shyǵýy boldy. Tórtinshi kezeń – jergilikti qazaqtardyń patsha úkimetiniń qoldan jasaǵan zorlyq-zombylyqtarynan kórgen qıyndyqtarynyń áserinen úrkin­shilikke ushyraýy. Bolashaq urpaqty aman saqtaý maqsatynda Qytaı asýlary. Osy tórtinshi kezeńge elde qalǵan qazaq jasaqtarynyń qazaq aýyldaryna shabýyl jasaǵan kazak-orys­tar men ózge de basqynshylardyń birikken kúshterine qarsy joıqyn shaıqastary jáne sol alapatta óz halqynyń azattyǵy úshin taısalmaı taban tiresýlerin qosýǵa bolady.. Iá, 1916 jylǵy Qarqaradaǵy alban kóterilisi jeńiliske ushy­raǵanymen, onyń ult-azattyq jolyndaǵy qozǵalysta alatyn tarıhı mańyzy zor. Qazaq ultynyń sana-sezimin oıatty. Patsha úkimetiniń otarshyldyq jáne basqynshylyq saıasattyń qupııa syry ashyldy. Qazaqtyń malyn, bar jaqsysyn talapaıǵa salý arqyly baıýdy oılaǵany da áshkere boldy. Oǵan general-gýbernator Folbaýmnyń óziniń baǵynyshty sheneýnigi Ivanovqa bergen myna jedelhaty dáleldeıdi. «Proshý peredat polkovnıký Bobrový chtoby on prıkazal Býrzı ı Kahanovskomý otbıtyı ımı skot ý mıatejnıkov prı pervoı vozmojnostı peredat ýezdnoı admınıstrasıı dlıa prodajı aýksıona...» (OMM,46-qor,1-shi tizimdeme,254-is) Qaıtalap aıtsaq, bul kóterilis buqaranyń saıası belsendiligin oıatýmen birge, olardyń qıyn-qystaý kezde uıymdasa biletinin de dáleldedi. Berkin ÁKEBAEV, ólketanýshy ALMATY