Qazaqstan – jahandyq saýdanyń syn-qaterlerin jeńip kele jatqan el

Byltyr men Dúnıejúzilik saýda uıymynyń (DSU) Jenevadaǵy shtab-páterinde Qazaqstannyń DSU-ǵa músheligi týraly kezdesýlerdiń tarıhı aıaqtalýyn atap ótý jóninde Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń aldynda sóz sóılegen edim. Qazir DSU-nyń 162-shi múshesi retinde Qazaqstan kópjaqty saýda júıesiniń belsendi qatysýshysyna aınaldy. El kúrdeli jahandyq ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa qaramastan, óziniń saýda áleýetin tolyǵymen iske asyrýǵa umtylýda. Men eldiń osy baǵytta jumsaıtyn kúsh-jigerin talqylaý, sondaı-aq, onyń aldaǵy ýaqyttaǵy syrtqy taýar aınalymyna oń yqpal etý múmkindigin qarastyrý maqsatynda Astanaǵa arnaıy saparmen kelgeli otyrmyn. Mol tabıǵı resýrstarǵa ıe Qazaqstan sońǵy jyldary óziniń shıkizat baılyǵynan aıtarlyqtaı paıda taba bildi. Búginde munaı baǵasynyń tómendep, Reseıdiń ekonomıkalyq qıyndyqtardy basynan ótkerip otyrǵan, al Qytaıdyń ósý qarqyny baıaý­laǵan kezde Qazaqstan ózine osy faktorlardyń keri áser etke­nin sezinýde, ol, sonymen qatar, eksporttyń da, ımporttyń da tómendeýinen aıqyn ańǵarylýda. Kóptegen elder osyǵan uqsas problemalarǵa kez bolyp otyrsa, shyndyǵynda, DSU taǵy bir jyl, 2016 jyly álemdik saýdanyń ósýi baıaýlaıdy degen boljam jasaýda, al bizder ony nazarǵa alatyn bolamyz. Qazaqstan qazirdiń ózinde bir­qatar oń sharalar, onyń ishinde ótken jyl­ǵy tamyzda Ulttyq bank qabyldaǵan teń­geni erkin aınalymǵa jiberý týra­ly, son­daı-aq, Úkimet­tiń jýyrdaǵy shetel­dik ınves­tı­sııalar aǵynyn ulǵaıtý jáne jeke sektordyń esebinen onyń ósýi­n­e járdemdesý týraly durys sheshim qa­byl­dady. Qazaqstan, sonymen birge, Dúnıejúzi­lik banktiń sońǵy jyl saıynǵy esebinde bıznesti júrgizý sharttarynyń qolaı­ly­lyǵy boıynsha óz reıtıngin jaqsartsa, onda ótken jyl boıy elde bıznesti qoldaýǵa baǵdarlanǵan kóptegen refor­malar qabyl­danǵany atalyp ótti. Qazaqstan iskerlik ortany jaqsartý úshin qabyldaı ala­tyn taǵy bir mańyzdy qadam DSU-nyń Saýda-sat­tyq rásim­derin jeńildetý boıynsha jańa kelisim (SRJK) engizýi bolyp taby­lady. Meniń al­daǵy saparym kezinde el­diń kelisimdi ratıfıkasııalaǵany týra­ly qujattyń maǵan tap­syrylatynyna óte qýa­nysh­tymyn. Jahandyq deńgeıde SRJK eksport kólemin jyly­na 1 trln. AQSh dollary­na ulǵaıta alsa, bul óz keze­ginde búkil dúnıejúzi boıynsha qal­ǵan barlyq kedendik baj salyǵyn alyp tas­taýǵa úlken septigin tıgizetin bolady. Al kelisim Qazaqstannyń ózine de úlken tıimdilik ákele­di. Bizdiń baǵalaýlarymyz boıynsha, SRJK-ni tolyqtaı júzege asyrý Qazaqstannyń saýda shyǵyndaryn shamamen 15 paıyzǵa azaıta alady. Bul eldiń saýda-sattyq pers­pek­tıvalary úshin úlken mań­yzǵa ıe, óıtkeni, kompanııa­larǵa saý­da-sattyqtaryn bastaý úshin keder­gilerdi tómendetedi. Atalǵan kelisim, ásirese, «Jańa Jibek joly»  ult jos­paryna ıntegrasııalaný turǵysynan alǵanda erekshe mańyzdy bolyp tabylady. Sebebi, Qazaqstan ózin Shyǵys pen Batys arasyndaǵy logıs­tıkalyq hab retinde kórsetýge umtylys tanytyp otyr. 2014 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaev taýarlardy kedendik resimdeý ýaqytyn qysqartý, shekaralyq baqylaý-ótkizý beketteriniń tıimdiligin art­tyrý, sondaı-aq, eksport pen ım­porttyń resim­derin jeńildetý qajettigin moıyndaı otyryp, atalǵan mindetterdi 2050 jylǵa qaraı júzege asyrýdy tapsyrdy. SRJK osy maqsattarǵa qol jetkizýge múmkindik beretin mazmunǵa ıe jáne Qazaqstanǵa aldyna qoıǵan mindetterin júzege asyrýda aıtarlyqtaı kómek kórsete alady. Budan bólek, SRJK Qazaq­stannyń aldyna artyq júk bolatyndaı talaptar qoımaıtynyn atap ótken abzal. Basqa da damýshy elderdegi sekildi Qazaqstan SRJK-niń qaı erejesin qashan júzege asyrǵan tıimdi ekenin jáne ony qashan oryndaýǵa daıyn bolatynyn ózi aıqyndaýǵa quqyly. SRJK-ge qosymsha aıtatyn bolsaq, DSU-ǵa múshe elder jaqynda ózderiniń saý­da-sat­tyq­taryn yntalandyrý úshin birqatar ýaǵ­dalastyqtarǵa qol jetkizdi. Máselen, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda uıymǵa múshe elder aýyl sharýashylyǵy ónim­derine eksporttyq sýbsıdııalardy alyp tastaýǵa kelisti jáne ózge de tıim­di­lik ákeletin eksporttyq sharalardyń ere­je­lerin bekitti. Bul sońǵy 20 jyl bederinde aýyl sharýa­shylyǵy ónimderiniń  jahandyq saý­da­synda eń úlken reforma bolyp tabyldy. Eksporttyq sýbsıdııalardy alyp tastaý jónindegi mindet­temelerin Qazaqstan DSU-ǵa múshelikke ótý qarsańyndaǵy kelissózder kezinde-aq oryndaǵan edi, son­dyq­­tan jańa tártipter qazaqstandyq fer­mer­lerdi mundaı sýbsıdııalardy eshkimniń de paıdalanbaıtynyna kepildik bere otyryp, DSU-ǵa múshe ózge elder fermer­lerimen teńdeı jaǵdaıǵa qoıady. Endi bizge saýda-sattyqqa keri áserin tıgizetin sýb­sıdııalardy qosa alǵanda, basqa da qıǵash­tyqtarmen baılanysty máselelerdi sheshý boıynsha jumystardy jalǵastyrý qajet. DSU-nyń jaqyndaǵy taǵy bir kelisimi týraly da aıta ketken oryndy.  Ony uıymǵa múshe bir top el bekitken edi. Onda olar saýda-sattyqty sońǵy úlgidegi tele­kommýnıkasııalyq Jer serikterin, medı­sınalyq qural-jabdyqtar men beıne­oıyndardy qosa alǵanda, aq­parattyq-teh­nologııalyq taýar­lardyń keń kólemi boıynsha tolyqtaı ashýǵa kelisim jasas­qan bolatyn. Atalǵan kelisim mundaı ónimderdiń baǵasyn barshanyń paıdasy úshin tómendetýge kómektesedi. Sońǵy ýaqyttarda qol jet­kizilgen osyndaı serpindi jetistikter Qazaqstanǵa óziniń ekonomıkalyq maqsattaryn júze­ge asyrýǵa járdemdesýi tıis. Olar uıym­­dy saýda-sat­tyqtyń ári qaraıǵy mańyz­d­y reformalaryn qamtamasyz etýge jigerlendiretinine meniń eshqandaı da kúmánim joq. Qazirgi kezde DSU-da kelis­­sózder júrgizý boıynsha bola­shaq ju­mys­tardyń egjeı-tegjeıli qury­lym­daryn talqylaý júrip jatyr. Qazaqstan úshin talqylaýlarda óziniń basym baǵyttary týraly málimdeıtin kez keldi. Al bul – DSU sheńberindegi kelissózder elge jaqyn jyldary paıda ákelýin jalǵastyrady degen sóz. Men osy máselelerdiń barlyǵyn osy aptadaǵy Astanaǵa saparym barysynda Qazaqstan basshylyǵymen talqylaıtyn ýaqyttardy asyǵa kútýdemin. Roberto AZEVEDO, DSU-nyń Bas dırektory