Teledıdar dıdary qandaı?

Búginde kez kelgen qa­­lanyń ár­bir turǵyny der­lik «ka­bel­di teledıdar» dep ata­la­tyn tele­dı­dar­lardy tamashalaıdy. Týra maǵynasynda aıtar bolsaq, ol aqyly teledıdar degendi bildiredi. Olaı bolatyn sebebi, telehabarlar taratýdyń bul túri burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda sapaly bolýy tıis. Áıteýir, osy bıznesti kásip qylǵan kompanııalardyń úılerińizge kabeldi teledıdar tartyńyzdar dep halyqty úgittegen kezde solaı dep ılan­dyrǵandary ras. Biraq, bir qy­zyǵy, is júzinde ahýal dál olar maqtaǵandaı bolyp shyǵa qoıǵan joq. Aıtalyq, teledıdar qarap otyrǵan kezińizde belgili bir ar­nadaǵy beınekórinisterdiń ne bir orynda turmaı, selkildep ketetin nemese kerisinshe, qımyl­syz qatyp qalatyn kezderi jıi oryn alyp turady. Ondaıda ekranda «net sıgnala» degen jazý shyǵa keledi. Sonda biz aqysyn tólep qoıǵan ol «sıgnaldy» kimder «ur­lap» alyp ketedi? Qazaqstandyq tele­arnalar­dyń ózderi jasaǵan qyzǵylyqty habarlarynyń az bolýynan, efır ýaqytyn toltyrý úshin erteden qara keshke deıin shetelderdiń jaqsy deýge kele bermeıtin fılm­derin kórsetetindigi týraly buryn da, búginde de aıtylyp júr. Al endi bir arnalar ánshilerdiń, kompozıtorlar men kúıshilerdiń ótkizgen shyǵarmashylyq keshterin dúrkin-dúrkin qaıtalap kórsetýdi daǵdyǵa aınaldyrǵan. Bul da kórermen múddesi úshin emes, efır ýaqytyn toltyrý úshin jasalǵan amal. Taǵy bir telearnalar bastan-aıaq biryńǵaı jarnama kórsetýge kóshipti. Máselen, «TV Azııa» men ataýy túsiniksizdeý taǵy bir telearna saqına, bilezik, syrǵa, alqa sııaqty áıelderdiń áshekeı buıymdaryn kórsetýden ári asa almaıdy. Aıtqandaı, saǵattap kórsetetin «juldyz joramaly» taǵy bar. Osy oraıda, bul jerde áńgimeniń túrli telehabarlar men kınofılmderdiń arasynda berilip turatyn jarnamalar jóninde emes ekendigin de eskerte ketken lázim. Áńgime búkil efır ýaqytyn tek jarnamalarǵa ǵana arnaıtyn, basqa eshteńe kórsetpeıtin telearnalar týraly bolyp otyr. Al eger jańaǵy júrip jatqan habardy úzip tastap kórsetetin jarnamalarǵa kelsek, olarǵa da belgili bir shekteý bolýy tıis. Máselen, órkenıetti elderde jarnama berý úshin júrip jatqan habardy 30 sekýnd, ári ketse 1 mınýttan artyq ýaqytqa úzýge tyıym salynady eken. Baıaǵyda bir shal úıde bir qyzym bar, ol budan da soraqy depti ǵoı. Sol aıtqandaı, jańaǵy kisiniń júıkesin tozdyratyn, adam balasyna tıgizer paıdasy joq, kirjýǵysh untaqtar men sýsabyndar sııaqty kákirbaı-shúkirbaıdan quralǵan jarnamalary bite bergende kóripkelder, ıaǵnı ekstrasenster shyǵady ekranǵa nebir qııalı áńgimelerin oıqasta­typ. Aıt­qandaı, kórip­kel­der týraly habarlar bas­qa arnalarda da bar. Olar «Eks­tra­sen­s­ter shaı­qa­sy» dep atalady. Bul qalaı sonda? Ondaı aldaý men arbaýdan turatyn sáýegeılikke kim­der zárý bolyp otyr eken bizdiń elimizde? Jetkinshek ur­paq úshin ondaı habarlardyń ta­nymdyq, ónegelilik sıpaty qandaı? Álde, olardy kór­se­­týshiler qazaqstandyqtar tek kó­ripkelderdiń aıtqandarymen ǵana ómir súrýleri kerek dep oılaı ma? Ol az deseńiz, «Illızıon» dep atalatyn telearna sózjumbaq ja­syrýdy oılap taýypty. Tor kózderdiń ishine kádimgi áripterdi toltyrady da, osy áripterdi paı­dalanyp bir sóz qurastyryp shy­ǵaryńdar deıdi álgi habardy júrgizýshi. Sonda sen 5 myń nemese 10 myń Reseı rýblin utyp alatyn kórinesiń. Sol sııaqty, sirińkeniń talyn qoldana otyryp kórsetetin taǵy bir qupııa jumbaqtary bar. Ol baıaǵy bala kezimizde oınaıtyn oıyn. Qarapaıym tilmen aıtqanda, belgili bir sıfrlar retinde qoıylǵan sirińke taldarynyń bireýin ózgertý nemese múlde alyp tastaý arqyly jasyrylǵan esepti shyǵarý kerek. Sóıtsek mundaı habarlardyń arǵy jaǵynda kádimgi alaıaqtyq, ıaǵnı halyqty aldaý amaly jatyr eken. Qalaı deısizder ǵoı. Ol bylaı. Siz telehabardy júrgizýshiniń suraǵyna jaýap berý úshin ekrannyń tómengi jaǵynda kórsetilgen telefon nómirlerine qońyraý shalýyńyz kerek. Jaýabyńyz durys bolsa, utysqa shyǵasyz. Biraq, odan aqsha utady ekenmin dep dá­melenbeı-aq qoıyńyz. О́ıtkeni, bári de ánsheıin kóz aldaý. Sizdiń shalǵan qońyraýyńyzǵa eshkim de jaýap bermeıdi, onyń ornyna «kúte turyńyz, jeli bos emes» degen tárizdi sózdi estısiz. Aqsha utamyn dep úmittengen adam árıne, kútedi. Ańqaý aǵaıyndardyń aılakerge jem bolatyny da dál osy tus. Siz telefon qulaǵyn ustap kútip turǵan kezińizde ol bolsa halyqaralyq baılanys tarıfi boıynsha sizdiń aqshańyzdy «jep» jatady. Jańaǵy oıyndy uıymdastyrýshylarǵa da keregi osy – kórermenniń ashyq aýyzdyǵyn, sengishtigin paıdalanyp paıda tabý. Keıbir telearnalardyń bú­ginde halyqqa kórsetip otyr­ǵan sapaly qyzmetteriniń sıqy mine, osyndaı. Tipti, keń tanymal degen telearnalardyń ózi bir kórsetken habarlary men kınolaryn aılar boıyna qaıtalap kórsetýmen bolady. Bul da kórermen quqyǵyna qıǵash keletin kórinister. Nege deısizder ǵoı? Máseleniń má­ni­si mynada. Kabeldi teledıdar degenimizdiń aqyly teledı­dar ekenin joǵaryda aıttyq. Olaı bolsa, «klıenttiń aıtqany árkezde de durys» degen naryqtyń jazylmaǵan zańyna sáıkes aqysyn tólegen adamnyń durys, ózi úshin de, otbasy úshin de paıdaly habarlardy talap etýge tolyq quqyǵy bar. Al jańa aıtyp ketkendeı, eshqandaı mán-maǵynasy joq, odan qaldy, ózimizdi aldaıtyn nemese sheksiz qaıtalana beretin telehabarlar úshin biz nelikten aqsha tóleýimiz kerek? Kabeldi teledıdar operatorlary kelisimshart jasasqan kezde 69 arna kórsetetin bolady dep ýáde etken-di. О́kinishke qaraı, joǵaryda aıtylǵan sebepterden jańaǵy 69 arnanyń 4-5-eýi kórermen kóńilinen shyqpaıtyn dúdámal dúnıelerge aınalyp, sany bar da, sapasy joq arnalar bolyp tur. Bul jerde biz tipti, keıbir jas­tar úshin qajet shyǵar degen oımen, tańnyń atysy, kúnniń batysy mádenıettilikke janasa qoımaıtyn klıpteri bar, jelókpe mýzyka oınap jatatyn «RU TV», «Mýzyka», «MTV» sııaqty telearnalardy, «juldyz» degen attary bar, shyndyǵynda ánnen de, mýzykadan da esh habary joq jas jigitter men qyzdardyń syńsyǵan daýystarymen tal­ǵamy joǵary kórermenniń nara­zylyǵyn týǵyzyp, teleekran­nan túspeıtindikteri týraly aı­typ ta jatqan joqpyz. Álgi án­shisymaqtardyń talandaryna qa­raı bizdiń aǵaıyndardyń da talaby men talǵamy onsha joǵary emes. Sondyqtan, olar teledıdardan estilgen «álaýlaılardyń» bárin shaınamastan «juta» beredi. Sondyqtan usynys ta suranysqa laıyq. Jaraıdy, másele onda emes. Másele bizdiń aqysyn tóleı oty­­ryp, teledıdardan óz tań­da­ǵa­nymyzdy emes, qalta qamyn oı­laǵan paıdakúnemder aldymyzǵa tosqan túkke turǵysyz beı­ne­kórinisterdi qaraýǵa májbúr bolýymyzda. Sonda deımiz aý, olar kórermenderdi qashanǵa deıin basyna bermekshi?.. Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»