Álekeńniń anketasy

Tań  atqan, kún batqan. О́tkinshi jaýyndaı ótip bara jatqan ómir-aı! Osydan seksen jyldaı buryn Máskeýdegi NKVD-nyń Býtyrka túrmesinde Alashy úshin azap shekken Álıhan atamyz tutqyn anketasyn óz qolymen toltyrypty. Mamandyǵyn jýrnalıst, aýdarmashy dep kórsetken. Týǵan jeri – Qarqaraly ýeziniń Toqyraýyn bolysyndaǵy 7-aýyl. Áleýmettik tegin qazaqtyń ulymyn, ákem 1900 jyly, anam 1918 jyly qaıtys bolǵan depti. Revolıýsııadan keıin qazaqtyń Alashorda Úkimetiniń tóraǵasymyn dep taıǵa tańba basqandaı jazyp ketipti. Tizesin búkpegen, eshkimnen aıylyn jımaǵan, eshkimnen qaımyqpaǵan. Qazaqtyń talaı arysy japon shpıony degen jalany azapqa shydamaı moıyndaǵanda, jalǵyz Álekeń ǵana synbapty. Rýhy tasty da tilip, qaq bóletin aldaspandaı bolǵany ǵoı. Shyńǵys hannan, Joshydan tamyr tartatyn asyl qany búlkildep soǵyp turǵany ǵoı. Men biletin saıasatkerlerden SSSR degen alyp derjavanyń irgetasyn qalap ketken Lenın mamandyǵyn anketasynda «jýrnalıst» dep jazǵan. Stalın «marksıst» dep jazypty. Bul ekeýi de negizgi mamandyqtary basqa bola tura, jýrnalıst bolǵan. Lenın «Iskra» gazetin shyǵaryp, ózi redaktor bolsa, Stalın búkil maqalalary men sóıleıtin sózderin óz qolymen jazǵan. Osy eki tulǵamen de Álıhan atamyz kezdesken. Sóılesken. Olardyń aldynda óziniń tegin adam emes ekenin dáleldegen. Álekeńdi Býtyrkaǵa qamap tastaǵanda eski marksıst, Stalınge sózi ótetin qart bolshevık, Karl Markstiń ózin kórgen V.Shelgýnov: «Áı, Koba, kimdi tutqynda ustap otyrsyń?» –  dep bosattyrypty. Álıhan atamyzdyń úıqamaqta bolýy sodan. Biraq, aqyrynda NKVD Nyǵymet Nurmaqov ekeýin qosaqtap, bir kúnde atyp tastaǵan. Álıhan Bókeıhanovtyń Lenın­niń de, Stalınniń de aldynda kishi^­reımegenine taǵy bir dálel bar. Lenın Alashordany aqtap, keshirim jasaǵannan keıin Qazaq eliniń atynan Reseımen kelissóz ústeline Alashorda Úkimeti otyrady. Álekeńniń ózi baratyn jóni bar ǵoı. Barmaıdy. Alash arystarynyń ishindegi eń jasy Álimhan Ermekovti jiberedi. Lenınmen tórt saǵat yrǵasqan Á.Ermekov Qazaqstannyń osy búgingi shekarasyn alyp, basqa da kóp sharýany tyndyryp shyǵady. Sonda Ahmet Baıtursynov aıtty degen sóz bar. «Saqaý Lenıniń bizdiń Álimhanmen tórt saǵatqa sóılesýge jarady. Osal emes eken», dep. Biz ýnıversıtette oqyǵanda mark­sızm-lenınızm klassıkteriniń talaı eńbekterin mújidik. Sonda Lenın alty til biledi dep oqytqan ustazdarymyz –  ǵylym doktorlary. Bizdiń Álıhan Bókeıhanov atamyz toǵyz tilde erkin sóılep, kósilip jazǵan. Fransııanyń kúni búginge deıin shyǵyp kele jatqan «Fıgaro» gazetine fransýz tilinde 1930 jyly eki maqalasy jarııalanǵan deıdi. Shirkin, taýyp ákelse ǵoı. Amal neshik, bári NKVD-nyń qy­zyl qasabynda qurban boldy. Ne deımiz? О́tkenge – salaýat, búginge – baraqat. Qazirgi urpaq osy Alash arys­taryndaı bolsa eken dep armandaımyz. Uly Abaı: «Bolmasań da uqsap baq», degen sózdi beker aıtpaǵan ǵoı. Maǵaýııa SEMBAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,  «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory QARAǴANDY