Keshegi ata qazaqtan búgingi bala qazaqqa qalǵan mura molynan. Ata qazaq urpaǵyna kerektiń bárin ádemi úlgimen jipke tizgen marjandaı etip, shashyp-tókpeı, kitap jazbasa da kitapqa bergisiz oı-sanada tııanaqtap qaldyrǵan. Sol úlgidegi tartymdy sóz,ulttyq ádet-ǵuryp, daǵdy-dástúr qalybyn buzbaı halyqtyq jolmen sabaqtastyrýdy saltqa aınaldyrǵan. Oǵan taspadaı tilip, tasqa túsirmese de kókeıge toqyp keıingige qaldyrǵan baǵa jetpes jaýharlar: babalar sózi, maqal-mátel, tyıymdar, tálimi jetip-artylatyn ádet-ǵuryptar, úlgi-ónegeler. Áke men bala, ana men qyz, baýyrlar arasyndaǵy baýyrmaldyq – bári de sol halyqtyq qasıetke dáıek bolady. Bir maqal, bir máteldi, bolmasa, bir tyıym sózdi – taratyp jiberseń talaı eńbekke altyn arqaýly júk bolyp shyǵa keledi. Sondaı asyldarymyzdy tanym-túsinigimizden óshirý, órisin taryltý úshin jantalasqandar «paıdasyzyn» joıyp jiberip otyrý sekildi Ý.O.Dýglastyń jymysqy jumysy – táleıimizge qaraı, táýelsizdik alyp oryndalmaı qalǵanyn eske sala ketsek deımiz.
Qazaqta aldyńǵy tolqynnan úzilmeı kele jatqan úlgi kóp dedik. Sonyń biri jón-josyǵy bólek, kádeli taǵamdar qatarynan oryn alatyn – et der edik. Árıne, álemde et jemeıtin adam kem de kem shyǵar. Biraq qazaqtyń aq dastarqanynda as atasy nannan keıin qadirlisi et desek, qatelespeımiz. Ettiń qasıetin babalarymyz baıaǵyda-aq bilgen. Ulttyq taǵamnyń ulysyna aınaldyra alǵan. Adam aǵzasyna, úlken-kishige qaramaı tórt túliktiń eti paıdaly degendi medısınalyq bilimi bolmasa da zerdelilikpen tap basyp tanı alǵan.
Iá, qazaq qazy-qartany, jal-jaıany qııasynan kesip jep, qııandy qystap, kók jaılaýdy jaılap, qozysyn kógendep, qulynyn baılap, buzaýyn arqandap júre bergen jurt emes. Tereń oqýy bolmaǵanmen, sý túbinen aqyq tergendeı kóńilge toqyp, kókeıge túıgen toqýymen tórt qubylasyn túgendep, barynyń baǵasyn bilip, joǵyna joqshy bolyp otyrǵan. Máselen, ultymyzdyń maldy bata jasap soıǵannan bastap, et jeýdiń ózindik úrdisi saltyna sińgen, turmysynda ornyqqan. Ony keıingiler úırenip alyp, buljytpaı oryndaıtyn dástúr jalǵasyn tapqan. Qazynaly qarttar men el jaqsylarynyń aldyna bastan bastap, onyń qasyna qosylatyn kádeli músheler, odan keıingi orta býynǵa tartylatyn, aradaǵy ózge de tolqynǵa tıesili, tipti, ıilip turǵan kúıeý balaǵa da, aqyr sońynda shybyqty at qylyp minip shapqylap júretin balaǵa ustatatyn sıraqqa deıin ózindik joly bolǵan. Ol, ásirese, syıly jerde buzylsa, kúlki bolý óz aldyna, qonaq kútkenderge túrpi bolyp tıgen. Ondaıǵa jol bergender «jazasyz» qalmaǵan. Anaý zamandardan qaımaǵy buzyla qoımaǵan sol salt-sana bul kúnderi jón biletinderdiń «qolyna tússe» ádemi atqarylyp, halyqtyq qalypqa nemquraıdy qaraıtyn bákene tirlik keshkenderdiń «enshisine» ótse, jambas pen jilik, tipti kádeli bas pen sheke de ornyn tappaı, qoıqańdaǵan jastardyń úlesine tıip, úlkender jaǵyna shabylǵan moıyn men soraıǵan qara qabyrǵa tartylatyn jaılar da az kezdespeıdi. Bilgender bul qalaı dep tiksinedi, uqpaıtyndarǵa báribir. «Et etke, sorpa betke» dep tarta beredi. Bul arada, báribir emes pe deıtinder tabylar. Biraq qazaqtyń dastarqan basyndaǵy peıili men yqylasy usynǵan tamaǵynyń joralǵysynan, dám tatýynan kórinedi. Otbasynyń berekesi, otaǵasy men otanasynyń pıǵyly, kisi syılaı alatyny, salt-dástúrdi berik ustaıtyny tabaǵynan da, tamaǵynan da bilinedi. «Qyryqtyń biri – qydyr», dep arǵy-bergini boljaǵan keńpeıil jandardy zerdeliler jaǵy, «Tegi bar eken, ata jolyn umytpapty» dese, bas jibi joq tanadaı tapyraqtaǵandardy kórgende «Tamyryna nár tımegen jan boldy ǵoı. Kórgensiz, teksiz degen sóz osyndaılarǵa aıtylǵan-aý!» dep ishteı túıilip ketetinder de bolady.
Iá, qazaqtyń súısinip jeıtin súıikti asynyń bastysy jylqy eti. Jylqyny qalaı qadir tutsa, soıǵanda da úlken mán beredi. Joldy biletin úlkender jany qınalmasyn dep qasapshylar shaqyrady. Baýyzdar sátte kózin kólegeıleıdi, «kózine kóziń túspesin» deıdi. Jan shyqpaı julyndatpaıdy. Osynyń arǵy jaǵynda kóbimiz bile bermeıtin qupııanyń bary anyq. Súıekti shyǵarǵanda baltany jolatpaǵan, pyshaqpen buzǵan. Kereǵarys qabyrǵany sókkende qarymdy pyshaqty qaıys beldigine janyp alyp, osyp-osyp jiberip, omyrtqanyń eki jaǵyna jaıǵan dastarqandaı túsiretin istiń yǵyn biletin qasapshylar az bolmaǵan. Kórgeni kóp ondaı kisiler jylqynyń ishin jaryp jiberip, shor-shor bolyp baılanǵan qabyrǵa etegindegi qazyny baıqaǵanda «bárekeldi!» dep, taspadaı etip tilip alyp, qyrandaı shalqalap turyp qylǵytyp jiberedi. Júrek maıynan balalardyń da aýzyna salyp: «Qasıetti, qyryq jylǵy keseldi kesedi», deıtinin qaıtersiń. Bylbyrap pisken qýyrdaqqa tis tısin deıtini jáne bar. Mundaı úlgini úıreter úlkender aýylda ómir keship jatqandardyń arasynda, el ishinde osy kúni de kezdesedi. San men qoldy jilikteýde, omyrtqany opyrýda, beldemsheni bólýde, qazyny tile bilý de – óner. Kádeli súıekti etsiz qaldyrmaý, qazy aınaldyrýdyń da ózindik qalyby jetip-artylady. Burynǵylar babyna keltirip, ár jylqydan qabyrǵasymen kelistirip otyryp ári ketse 12 qazy aınaldyratyn bolǵan. Qazir jylt etken maıy men qazy sanyn kóbeıtý ádeti qalyptasa bastady. Úımetabaq jylqy eti aldyńa kelgende muny qalaı taýsylar ekenbiz degen oı qaýmalaıdy, artynan surpy et pen qazy-qarta, jal-jaıany aralastyryp týrap jiberip kiriskende – sálden keıin tabaq túbi kórinip qalatynyn qaıtersiń. Bul jylqy etiniń baldaı sińimdiligin dáleldeıdi.
Qazir jylqy óniminiń, onyń ishinde súti men etiniń adam aǵzasyna paıdasyn ózimizden buryn ózgeler tamsanyp aıta bastady. Osydan on alty jyl buryn nemis ǵalymdary jylqy etiniń júrek, qan-tamyr aýrýlaryna shıpa ekenin dáıektegen. Verder qalasynda jylqy eti men súti arqyly em qoldanatyn shıpajaı ashqan. Al taıaýda ǵana amerıkalyqtar da qazaqtyń ulttyq taǵamyna den qoıyp, Greıs Garet degen azamatsha «amerıkalyqty etpen syıla» degen aksııa ótkizipti. Aqıqatyna kelsek, qazaqtyń tabıǵı taǵamyna tórtkúl dúnıe kóz tigip qana otyrǵan joq, kúndelikti tirlikterine qoldana bastady. Baıqasańyz, ultty tanytý jolynda qazaqqa qazaq taǵamynyń da jón-josyǵyn tereń bilý, bul meniń halqymnyń qasıeti taǵamy deıtin ýaqyt taıap kele jatqandaı. Biz osyny qazirden bastap menshiktep almasaq, erteń basqanyń qanjyǵasynda keteri haq. Bul arada oǵan mysal izdep álek bolmaıyq, ketse kelýi ekitalaı. Ondaıda aıaqastynan keń qoltyq bolyp, ózińdi óziń jubatyp qalǵanynyń berekesi dep otyryp qalasyń. Ne bolmasa, ulttyq dúnıeń «besbarmaqtyń», «beshbarmaqtyń» kebin kıip, qoıyrtpaqtanyp shyǵa kelýi de ǵajap emes.
Shyndyǵyna kelgende, atam qazaq jylqynyń eti men sútin as dep qana bilmegen, syrqatyna em, tirligine tynys degen. О́niminiń dárýmendigin erte tanyp, bilgen. Otashylar aıqasyp bitken synyqty jylqy maıymen ajyratyp alyp, artynan qaıta ornyna keltirgen. Zaman jańaryp, ǵylym damyǵanda jylqy etinde mıneraldy zattardyń, temirdiń moldyǵy, A1, V1, V12 sekildi dárýmenderge baı ekeni de dáleldengen. Jylqynyń júregi mı jasýshalaryn jaqsartyp, este saqtaý qabiletin arttyratyny, júrek talmasy (ınfarkt) aýrýyna dýshar etetin holesterın mólsherin kemitetin, súıek pen býyndy bekitetini anyqtalyp otyr. Halqymyz búgingideı sýytqyshy bolmasa da, jylqy etin ebin taýyp jyl boıy jegen. Túrli jolmen súrlep saqtaǵan. Súr qazyny kertip-kertip bir kún buryn saýmalǵa salyp kelistirip pisseń, maıy erip kelesi kúni qymyz bal tatyp turady. Ony halqymyz maı, ne bal qyzym dep ataǵan. Bul búırek jumysyn ońaltýǵa kóp septigin tıgizedi eken. Zamanaýı dári-dármekten de jaqsy áser etetinin ǵalymdar aıtyp júr. Sol sekildi súr ettiń adam aǵzasyna erekshe jasar jaqsylyǵyn zertteýshiler sońǵy kezderi jıi tilge tıek ete bastady. Budan ańǵarylatyny, babalarymyzdyń jylqy etin súrleı saqtap jeý arqyly da densaýlyqty túzeýge bolatynyn atam zamanda zerdesinde túıindegenin ańǵarý qıyn bolmasa kerek.
Jylqy eti men sútin zerttep júrgen oqymystylarmen oı bóliskenimizde, olar bul taǵam adamnyń este saqtaý qabiletin jaqsartatynyn alǵa tartady. Aqylmandarymyz muny tasqa baspaı-aq, ákeden balaǵa, baladan nemerege jalǵap, til marjanymen aýyzsha tarıh qalyptastyrǵanyn kóremiz. Sonyń jemisin búgin olar emes, biz kórip jatyrmyz. Ulttyq úlgini alystan izdeýdiń qajeti joq. Ol jyraýlardyń jyrynda taıǵa tańba basqandaı sýrettelgen. Solardyń sarqytyndaı sanalatyn aramyzda júrgen, sırep bara jatqan, kóne kóz qarııalardyń zerdesinde jazylǵan hat dersiń. Sóıletip, sózin tyńdasań kórgeni men kóńilge túıgenin, babalar ósıetin, ónegesin, halyq shejiresin aınadaǵydaı anyq aıtady. Olardyń jady jazǵan kitaptan da tunyq. Umytshaqtyq olarǵa jat. Qazirgilerdiń jady jińishke jipteı bolyp bara jatyr ma, qalaı? Kóbimizdi umytshaqtyq «ılep» alǵanyn nesin búgip qalamyz. Bul da jurt bolyp oılanatyn jaı sekildi.
Jylqy etiniń qyzýyn jylqyshylardan estýge bolady. «Et jep, qurt qatqan sorpa iship, qaqaǵan qysta, uıytqyǵan aq boranda kúzetke shyqsań, tońǵandy qoıyp tership júresiń. Keıde deneń qyz-qyz qaınaǵanda keýdeńdi ashyp qoıýǵa týra keledi», deıdi olar. Úlkender ańyz etip eske alatyn bir áńgimeni ortaǵa sala ketsek deımiz. Hantáńirdiń baýraıyn meken etken Ersary baıǵa 3 myń jylqy bitken kórinedi. Qysta mal kózdep syrtqa shyqqanda keýdesin ashyp júretin bolǵan. Munyńyz qalaı degenderge: «Denem ottaı órtenedi. Ol keselden emes, jylqynyń eti men sorpasynyń qudiretinen ǵoı», deıdi eken. Osy qasıetti el bolyp es kirgende uǵyp jatyrmyz. Tabıǵı tamaqtyń qudireti qashan da bólek qoı. Qanyń da, janyń da taza bolady. Bul jaǵynan kelgende halqymyz, ásirese, aýyl jurty burynǵydaı bolmasa da kóp jaǵdaıda taza tabıǵı taǵam tutynyp keledi. Alys-jaqyn shetelden kelgenderdiń qazaq dastarqanyna suǵyna ketetini sodan shyǵar. Sońǵy kezde sony jete bilgen kórshimiz Qytaı eli jasandy astyń ońaltpaıtynyn uǵyp, jerimizge qaraı tabıǵı taza taǵamymyzǵa, óndirgen ónimimizge, óristegi malymyzǵa suranystaryn arttyra bastaıtyndaryn aıtýda. Tek olarǵa aldaǵy ýaqytta ózimiz óńdegen ónimdi bersek, juqa qaltamyz qalyńdap, daǵdarystan daǵdarǵan tirligimiz ońalar edi.
Qazir aýrý túri kóbeımese, azaımaı tur. Oǵan jasyq, jasandy tamaq ta óz «úlesin» az qosyp otyrǵan joq. Sonaý ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy alasapyrandaǵy bir jıyn eske túsedi. Devıatko degen Densaýlyq saqtaý mınıstri boldy. Ol baspasóz máslıhatyn ótkizip, qalyń jýrnalıst suraqty jańbyrsha jaýdyrdy. Sondaǵy aıtatyndary: «Balalar arasynda syrqat kóbeıip ketti. Buǵan ne sebep?» deıdi jarysa. Mınıstr de yǵa qoımaıdy: «Buryn bizdiń balalar tabıǵı tamaq ishetin, onyń ózi qatań qadaǵalanyp otyratyn. Qazir koladan bastap, kózge ádemi kóringenmen qýaty shamaly túrli-tústi sýsyndar kóbeıdi. Ony ishken balalardyń qarny qampıǵanmen artynan ózegi qaraıady. Buǵan bizdiń búldirshinderdiń aǵzasy úırenbegen. Bul balalar arasyndaǵy syrqatty kóbeıtýde. Muny halyqqa jetkizýleriń kerek», dedi. Ol tusta sheneýniktiń sózi qulaqqa kire qoımaǵan. Tabıǵı taǵamnyń qundylyǵyn endi bilip, qazir kózdi aldaǵan sol sýly-sýannan qutyla almaı jatyrmyz.
«Qolda barda altynnyń qadiri joq» dep biz keıde jylqy óniminiń qasıetin birde bilip, birde bilmesek syrttaǵylardyń, alda aıtqanymyzdaı keremet baǵalaı bastaǵanyna kóz jetkizip kelemiz. Oǵan bir mysal keltire ketelik. «Qazaqta ne bolsa, bizde sonyń bári bar. Qazaqtarda jylqy áli de óte kóp, bizde azaıyp ketti», degen ataqty túrkolog ǵalym, túbimiz bir dep Eýropada qazaq rýhyn jańǵyrtqan, ómirden ozǵanda máńgilik jaıyn qazaq topyraǵynan tapqan Ishtvan Qońyr Mondokı Majarstandaǵy (Vengrııa) úıiniń bir bólmesine erturmany túgel aǵash at jasatyp, qazaq elinen aldyrǵan jylqy etiniń bir keskenin asyp, sony aǵash attyń ústinde jep, sorpasynyń bir tamshysyn qaldyrmaı iship: «Meniń babalarym osyndaı attyń ústinde júrip jerin qorǵaǵan, elin el etken», deıdi eken. Bul derekti bizge osydan on jyldaı buryn Astanaǵa uly Atlandy alyp kelgen, tek tamyryn qadirlegen arys azamattyń jary, qazaq qyzy Ońǵaısha aıtqan edi.
Jurt túliktiń tóresi, esti delinetin jylqy týraly aqıqat áńgimeler, yrymdar men tyıymdar kóp. Ásirese, baıtaǵymyzda sýdyń tunyǵyn iship, shóptiń shúıginin jegen jylqy ónimine ne jeter deısiz. Qazir jylqy semirtýdiń alýan joldary bar kórinedi. Shirkin, jerimizdiń jartysynda alaly jylqy ósire alsaq, taza taǵam óndirip, tórtkúl dúnıege taratsaq – esemiz ketpes edi. Osy arqyly qazaq ettiń de abyroıyn asyryp, onyń ıesi de, kıesi de ózimiz ekenin tanytar edi. Jylqynyń basynan bastap, qara tuıaǵyna deıingi ónimderine patent alsaq, ult baılyǵyna ár jyly emes, ár kúni tasty tesken tamshydaı tabys tamyp, qorjyndaǵy qorymyz molaıa beretinine de ımanymyz kámil.
«Qoıdyń eti qorǵasyn» degen qoı etiniń de qasıetin, qýatyn aıqyndaǵandardyń biri bizdiń babalarymyz. Ony da olardan qalǵan qazaq sózi dáıektep bere alady. Jeńil-jelpi jel-ǵuzyńdy qoıdyń sorpasymen, quıryq maıymen emdep alatyn tásil de ótkennen qalǵan sabaq. Qımyl-qozǵalys barda, taza aýa, taza sý qýatty tamaqty sińirip jiberip otyrǵan. Sondyqtan da qoı etine burynǵylar erekshe kóńil bólgen. Osy kúnderi ǵoı, qoı etiniń aýyrlyǵy sezilip júrgeni. Degenmen, sońǵy ýaqytta halyq qoı etine qaıta bet bura bastady. Sorpasynyń súıkimdi ekenin tamsana aıtady. Tek jas kúıinde, belgili mólsherde jeseń zııanynan paıdasy mol deıdi kónekózder. «Qysqy soǵym ýaqytynda bolmasa, úsh maýsymdaǵy qoregimiz qoı men eshkiniń eti ǵoı» deıdi úlkender jaǵy. Amal qansha, ulttyq úlgini aqsha tabýǵa buryp alǵandar, aqshaǵa qunyqqandar «besbarmaq» dep berekesin ketirip júr. Kónbispiz ǵoı. Bereke-birlik bizge ǵana kerekteı, erkindikti erkelik dep uqqandarǵa táıt deýge jaramaı, tyıyp tastaý qoldan kelmeı – buralqy sózge de úırenip baramyz.
On úsh múshege bólinetin qoı etiniń de ózindik jol joralǵysy jetip-artylady. Qoıdyń basyn buryn ezýinen bastap kesetin bolǵan. «Ezýińdi tileıin be?» degen tirkes sodan qalsa kerek. «Qoıdyń qulaǵynda bereke bar», dep qulaqty balaǵa bergen. Munyń astarynda bereke balaǵa qonsyn degen nıettiń jatqany anyq. Osy jerde myna bir nárseni aıta ketsek deımiz. Mal etinde bez túıinderi bolady. Oǵan halqymyz qatań mán bergen. Buryn kádeli súıekten bez shyqsa, ıesine at-shapan aıyp salǵan. Sebebi, bezde adam ýlanatyn toksın bolatynyn ult jaqsylary baıaǵy zamannan bilgen.
Soǵymnan sybaǵa saqtaýdyń ózindik salty áli kúnge deıin joq emes, bar. Biraq onyń ózi sıreksip barady. Bul buryn syıly aǵaıyn, qımas quda arasyn jalǵaıtyn dáneker kópir ispettes eken. Eń bastysy, bul dástúrdiń astarynda telqozydaı teń júreıik degen syılastyq jatqany aqıqat. Jurtymyzda bir atym nasybaıdan kóńil qalatyn, joqtan bar jasap, baqytyn tabatyn minezder bolǵanmen, ekeýiniń at baılar qazyǵy – bereke-birlikke uıýǵa tireledi.
Mal etinen jasaıtyn taǵam túrlerin tizsek óte kóp. Jas qoıdyń etinen sirne, basynan mıpalaý, qudalyqty bekitetin quıryq-baýyr, et qosyp ókpe-baýyrdan pisiretin qýyrdaq, tóstik qaqtaý – osylaı kete beredi. Aldyna kelgen etti tap basyp taný jóninen de qazaq aldyna jan sala qoımaǵan. Muny aıtasyz, durys baýyzdalmaǵan, aram qany tolyq ketpegen mal etin dáminen biletin zerekter de bolǵan eken. Halqymyz aram etke jolamaǵan. Bul da tektiligin kórsetse kerek. Etti qoıyp, súıek sorpasy men súıek maıynyń paıdasyn jaqsy ajyratqan halqymyzdyń qadirli jandary qandaı zerdeli deseńizshi. Mal eti óz aldyna, buǵy, maral, bóken, qaraquıryq sekildi ań, qyrǵaýyl, úırek, qaz, ular tárizdi qus etteriniń de sińimdiligin bilýmen qatar, ony qaı kezde aýlaý kerektigin analyǵyn saqtap qalýdy aldymen oılaǵanyn qaıtersiń. Oǵan oq atyp jaıratqandar men jaralaǵandardyń túbi ońbaıtynyn eskertip otyrǵan. Qazaqtyń ózindik zańǵa bergisiz qaǵıdalaryn berik ustasań, joldan taımaısyń. Teris pıǵyldan, jat qylyqtan alys júresiń. Qazaq jeriniń keńdigine qaraı ár óńirdiń ózindik ǵurpy, ataýly tamaǵy bolady. Máselen, túıe etiniń dárilik, qodas etiniń qýatty bolatyny anyqtalǵan. Keshegi kelmeske ketken KSRO zamanynda Qazaq elinde 1 mıllıon 200 myńnan astam túıe bolǵan kórinedi. Shirkin, túıe ósirýden sondaı bıikke jetsek, etten taý turmasa da halyqtyń qajeti biraz óteler edi. Sútten teńiz aǵyzbasaq ta, emdik qasıeti bar taǵam bastaý sýyndaı tunyp turar edi.
Shekshek ata túligine degen suranys qazir jyl sanap artyp keledi. О́ıtkeni, eshki ósimtal. О́tken ǵasyrdyń basynda eshki qazaq dalasynda 19 mıllıonnan asqan eken. Otyzynshy jyldardyń oıranynan keıin eshki sharýashylyǵy qatty damypty. 1950 jyldary qazynaǵa 20 myń tonna et, 200 tonna jún, 70 tonna túbit ótkizýge qol jetipti. Jerdiń shóbin aıtpaǵanda, taý-tastaǵy buta gúlderin, ózge de ósimdikterdi qosqanda 500-ge jýyq shóp túrin terip jeıtin bul janýar etiniń quramynda holesterın kórsetkishi qus etinen de tómen eken. Qazir jurtshylyq eshki eti men sútine erekshe mán berýde. Qııa jerlerdi qııa basyp semirgen eshkiniń qabyrǵasynan atam qazaq qazy aınaldyrǵan. Semiz laqtyń etinen bylbyratyp pisirgen qýyrdaqtyń adam aǵzasyna tıgizer paıdasyn bul arada aıtyp taýysa alarmysyń? Burynǵylar eshkiniń etine sýyq kúzdiń jeli kirgen soń soımaıtyn bolǵan. Biz bir azamatty bilemiz. Jaz ótip kúz ortasynan aýǵanda qysta, kóktemde jeıtin eshki etin erte qamdap, sýytqyshyna toltyryp qoıady. Ol bul tirligin jyl boıy paıdalanatyn meniń dárýmenim ǵoı deıtini bar. Irgeles kórshimiz Qytaı memleketi tastaq keletin kúngeıli jerlerge eshki ósirýdi ádetke aınaldyrypty. Munyń ózi jer paıdalanýdyń ádemi úlgisi desek bolar.
Qazaqtyń baıtaq dalasy – astyndaǵy kenimen ǵana emes, ústindegi baılyǵymen de qasıetti. Sol baılyqtyń bir parasy balyq der edik. Balyqtyń etin babyna keltirip pisirse keremet! Sorpasynyń da dámi bólek. Balyq etindegi amın qyshqyldary adam aǵzasyna óte paıdaly. Baýyr aýrýlarynyń aldyn alady. Balyq belogynda boı ósirýge yqpal etetin qyshqyl da barshylyq. Balyq taǵamdary júrektiń qan aınalysyn jaqsartýǵa septigi bar ekeni dáıektelgen. Sóz túıinine kelsek, et taǵamdary týraly taratyp aıta berýge bolar edi. Biraq bir maqalada onyń bárin qamtý múmkin emes. Eń bastysy nıet, Otanymyzda taza tabıǵı ettiń bar ekenin eske salý. Osynyń qadirine jetsek, aldaǵy ýaqytta qundylyǵyn joǵaltyp almaı, qasterlesek qana. Jasandy tamaqtyń zııanynan álem halqy qashyp jatqanda, biz barymyzdy baǵalasaq utylmaımyz. Bir qýanarlyǵy, anaý jyldardaǵydaı emes, halqymyz óz ónimderimizge umtyla bastady. «О́ziń óndirmeı ózegiń jalǵanbaıdy» degen uǵymdy túsinip, túısinip keledi. Dúkenderge barsań satyp alýshylar qyzmet kórsetýshilerden ónim qaı jerdiki degendi suraıtyn halge jetti. Bul bardyń qasıetin tanyp-bilý dep oılaımyz. Táńirim ultymyz qınalmasyn, qysylmasyn, ózgege alaqan jaımasyn, kiriptar bolmasyn dep barlyq jaqsylyqty jasaǵan. Jaratýshymyzdyń sol jaqsylyǵyn ózimiz ǵana kórip qoımaı, keıingi urpaǵymyzǵa enshilep bersek, esesi ketpes edi.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
Keshegi ata qazaqtan búgingi bala qazaqqa qalǵan mura molynan. Ata qazaq urpaǵyna kerektiń bárin ádemi úlgimen jipke tizgen marjandaı etip, shashyp-tókpeı, kitap jazbasa da kitapqa bergisiz oı-sanada tııanaqtap qaldyrǵan. Sol úlgidegi tartymdy sóz,ulttyq ádet-ǵuryp, daǵdy-dástúr qalybyn buzbaı halyqtyq jolmen sabaqtastyrýdy saltqa aınaldyrǵan. Oǵan taspadaı tilip, tasqa túsirmese de kókeıge toqyp keıingige qaldyrǵan baǵa jetpes jaýharlar: babalar sózi, maqal-mátel, tyıymdar, tálimi jetip-artylatyn ádet-ǵuryptar, úlgi-ónegeler. Áke men bala, ana men qyz, baýyrlar arasyndaǵy baýyrmaldyq – bári de sol halyqtyq qasıetke dáıek bolady. Bir maqal, bir máteldi, bolmasa, bir tyıym sózdi – taratyp jiberseń talaı eńbekke altyn arqaýly júk bolyp shyǵa keledi. Sondaı asyldarymyzdy tanym-túsinigimizden óshirý, órisin taryltý úshin jantalasqandar «paıdasyzyn» joıyp jiberip otyrý sekildi Ý.O.Dýglastyń jymysqy jumysy – táleıimizge qaraı, táýelsizdik alyp oryndalmaı qalǵanyn eske sala ketsek deımiz.
Qazaqta aldyńǵy tolqynnan úzilmeı kele jatqan úlgi kóp dedik. Sonyń biri jón-josyǵy bólek, kádeli taǵamdar qatarynan oryn alatyn – et der edik. Árıne, álemde et jemeıtin adam kem de kem shyǵar. Biraq qazaqtyń aq dastarqanynda as atasy nannan keıin qadirlisi et desek, qatelespeımiz. Ettiń qasıetin babalarymyz baıaǵyda-aq bilgen. Ulttyq taǵamnyń ulysyna aınaldyra alǵan. Adam aǵzasyna, úlken-kishige qaramaı tórt túliktiń eti paıdaly degendi medısınalyq bilimi bolmasa da zerdelilikpen tap basyp tanı alǵan.
Iá, qazaq qazy-qartany, jal-jaıany qııasynan kesip jep, qııandy qystap, kók jaılaýdy jaılap, qozysyn kógendep, qulynyn baılap, buzaýyn arqandap júre bergen jurt emes. Tereń oqýy bolmaǵanmen, sý túbinen aqyq tergendeı kóńilge toqyp, kókeıge túıgen toqýymen tórt qubylasyn túgendep, barynyń baǵasyn bilip, joǵyna joqshy bolyp otyrǵan. Máselen, ultymyzdyń maldy bata jasap soıǵannan bastap, et jeýdiń ózindik úrdisi saltyna sińgen, turmysynda ornyqqan. Ony keıingiler úırenip alyp, buljytpaı oryndaıtyn dástúr jalǵasyn tapqan. Qazynaly qarttar men el jaqsylarynyń aldyna bastan bastap, onyń qasyna qosylatyn kádeli músheler, odan keıingi orta býynǵa tartylatyn, aradaǵy ózge de tolqynǵa tıesili, tipti, ıilip turǵan kúıeý balaǵa da, aqyr sońynda shybyqty at qylyp minip shapqylap júretin balaǵa ustatatyn sıraqqa deıin ózindik joly bolǵan. Ol, ásirese, syıly jerde buzylsa, kúlki bolý óz aldyna, qonaq kútkenderge túrpi bolyp tıgen. Ondaıǵa jol bergender «jazasyz» qalmaǵan. Anaý zamandardan qaımaǵy buzyla qoımaǵan sol salt-sana bul kúnderi jón biletinderdiń «qolyna tússe» ádemi atqarylyp, halyqtyq qalypqa nemquraıdy qaraıtyn bákene tirlik keshkenderdiń «enshisine» ótse, jambas pen jilik, tipti kádeli bas pen sheke de ornyn tappaı, qoıqańdaǵan jastardyń úlesine tıip, úlkender jaǵyna shabylǵan moıyn men soraıǵan qara qabyrǵa tartylatyn jaılar da az kezdespeıdi. Bilgender bul qalaı dep tiksinedi, uqpaıtyndarǵa báribir. «Et etke, sorpa betke» dep tarta beredi. Bul arada, báribir emes pe deıtinder tabylar. Biraq qazaqtyń dastarqan basyndaǵy peıili men yqylasy usynǵan tamaǵynyń joralǵysynan, dám tatýynan kórinedi. Otbasynyń berekesi, otaǵasy men otanasynyń pıǵyly, kisi syılaı alatyny, salt-dástúrdi berik ustaıtyny tabaǵynan da, tamaǵynan da bilinedi. «Qyryqtyń biri – qydyr», dep arǵy-bergini boljaǵan keńpeıil jandardy zerdeliler jaǵy, «Tegi bar eken, ata jolyn umytpapty» dese, bas jibi joq tanadaı tapyraqtaǵandardy kórgende «Tamyryna nár tımegen jan boldy ǵoı. Kórgensiz, teksiz degen sóz osyndaılarǵa aıtylǵan-aý!» dep ishteı túıilip ketetinder de bolady.
Iá, qazaqtyń súısinip jeıtin súıikti asynyń bastysy jylqy eti. Jylqyny qalaı qadir tutsa, soıǵanda da úlken mán beredi. Joldy biletin úlkender jany qınalmasyn dep qasapshylar shaqyrady. Baýyzdar sátte kózin kólegeıleıdi, «kózine kóziń túspesin» deıdi. Jan shyqpaı julyndatpaıdy. Osynyń arǵy jaǵynda kóbimiz bile bermeıtin qupııanyń bary anyq. Súıekti shyǵarǵanda baltany jolatpaǵan, pyshaqpen buzǵan. Kereǵarys qabyrǵany sókkende qarymdy pyshaqty qaıys beldigine janyp alyp, osyp-osyp jiberip, omyrtqanyń eki jaǵyna jaıǵan dastarqandaı túsiretin istiń yǵyn biletin qasapshylar az bolmaǵan. Kórgeni kóp ondaı kisiler jylqynyń ishin jaryp jiberip, shor-shor bolyp baılanǵan qabyrǵa etegindegi qazyny baıqaǵanda «bárekeldi!» dep, taspadaı etip tilip alyp, qyrandaı shalqalap turyp qylǵytyp jiberedi. Júrek maıynan balalardyń da aýzyna salyp: «Qasıetti, qyryq jylǵy keseldi kesedi», deıtinin qaıtersiń. Bylbyrap pisken qýyrdaqqa tis tısin deıtini jáne bar. Mundaı úlgini úıreter úlkender aýylda ómir keship jatqandardyń arasynda, el ishinde osy kúni de kezdesedi. San men qoldy jilikteýde, omyrtqany opyrýda, beldemsheni bólýde, qazyny tile bilý de – óner. Kádeli súıekti etsiz qaldyrmaý, qazy aınaldyrýdyń da ózindik qalyby jetip-artylady. Burynǵylar babyna keltirip, ár jylqydan qabyrǵasymen kelistirip otyryp ári ketse 12 qazy aınaldyratyn bolǵan. Qazir jylt etken maıy men qazy sanyn kóbeıtý ádeti qalyptasa bastady. Úımetabaq jylqy eti aldyńa kelgende muny qalaı taýsylar ekenbiz degen oı qaýmalaıdy, artynan surpy et pen qazy-qarta, jal-jaıany aralastyryp týrap jiberip kiriskende – sálden keıin tabaq túbi kórinip qalatynyn qaıtersiń. Bul jylqy etiniń baldaı sińimdiligin dáleldeıdi.
Qazir jylqy óniminiń, onyń ishinde súti men etiniń adam aǵzasyna paıdasyn ózimizden buryn ózgeler tamsanyp aıta bastady. Osydan on alty jyl buryn nemis ǵalymdary jylqy etiniń júrek, qan-tamyr aýrýlaryna shıpa ekenin dáıektegen. Verder qalasynda jylqy eti men súti arqyly em qoldanatyn shıpajaı ashqan. Al taıaýda ǵana amerıkalyqtar da qazaqtyń ulttyq taǵamyna den qoıyp, Greıs Garet degen azamatsha «amerıkalyqty etpen syıla» degen aksııa ótkizipti. Aqıqatyna kelsek, qazaqtyń tabıǵı taǵamyna tórtkúl dúnıe kóz tigip qana otyrǵan joq, kúndelikti tirlikterine qoldana bastady. Baıqasańyz, ultty tanytý jolynda qazaqqa qazaq taǵamynyń da jón-josyǵyn tereń bilý, bul meniń halqymnyń qasıeti taǵamy deıtin ýaqyt taıap kele jatqandaı. Biz osyny qazirden bastap menshiktep almasaq, erteń basqanyń qanjyǵasynda keteri haq. Bul arada oǵan mysal izdep álek bolmaıyq, ketse kelýi ekitalaı. Ondaıda aıaqastynan keń qoltyq bolyp, ózińdi óziń jubatyp qalǵanynyń berekesi dep otyryp qalasyń. Ne bolmasa, ulttyq dúnıeń «besbarmaqtyń», «beshbarmaqtyń» kebin kıip, qoıyrtpaqtanyp shyǵa kelýi de ǵajap emes.
Shyndyǵyna kelgende, atam qazaq jylqynyń eti men sútin as dep qana bilmegen, syrqatyna em, tirligine tynys degen. О́niminiń dárýmendigin erte tanyp, bilgen. Otashylar aıqasyp bitken synyqty jylqy maıymen ajyratyp alyp, artynan qaıta ornyna keltirgen. Zaman jańaryp, ǵylym damyǵanda jylqy etinde mıneraldy zattardyń, temirdiń moldyǵy, A1, V1, V12 sekildi dárýmenderge baı ekeni de dáleldengen. Jylqynyń júregi mı jasýshalaryn jaqsartyp, este saqtaý qabiletin arttyratyny, júrek talmasy (ınfarkt) aýrýyna dýshar etetin holesterın mólsherin kemitetin, súıek pen býyndy bekitetini anyqtalyp otyr. Halqymyz búgingideı sýytqyshy bolmasa da, jylqy etin ebin taýyp jyl boıy jegen. Túrli jolmen súrlep saqtaǵan. Súr qazyny kertip-kertip bir kún buryn saýmalǵa salyp kelistirip pisseń, maıy erip kelesi kúni qymyz bal tatyp turady. Ony halqymyz maı, ne bal qyzym dep ataǵan. Bul búırek jumysyn ońaltýǵa kóp septigin tıgizedi eken. Zamanaýı dári-dármekten de jaqsy áser etetinin ǵalymdar aıtyp júr. Sol sekildi súr ettiń adam aǵzasyna erekshe jasar jaqsylyǵyn zertteýshiler sońǵy kezderi jıi tilge tıek ete bastady. Budan ańǵarylatyny, babalarymyzdyń jylqy etin súrleı saqtap jeý arqyly da densaýlyqty túzeýge bolatynyn atam zamanda zerdesinde túıindegenin ańǵarý qıyn bolmasa kerek.
Jylqy eti men sútin zerttep júrgen oqymystylarmen oı bóliskenimizde, olar bul taǵam adamnyń este saqtaý qabiletin jaqsartatynyn alǵa tartady. Aqylmandarymyz muny tasqa baspaı-aq, ákeden balaǵa, baladan nemerege jalǵap, til marjanymen aýyzsha tarıh qalyptastyrǵanyn kóremiz. Sonyń jemisin búgin olar emes, biz kórip jatyrmyz. Ulttyq úlgini alystan izdeýdiń qajeti joq. Ol jyraýlardyń jyrynda taıǵa tańba basqandaı sýrettelgen. Solardyń sarqytyndaı sanalatyn aramyzda júrgen, sırep bara jatqan, kóne kóz qarııalardyń zerdesinde jazylǵan hat dersiń. Sóıletip, sózin tyńdasań kórgeni men kóńilge túıgenin, babalar ósıetin, ónegesin, halyq shejiresin aınadaǵydaı anyq aıtady. Olardyń jady jazǵan kitaptan da tunyq. Umytshaqtyq olarǵa jat. Qazirgilerdiń jady jińishke jipteı bolyp bara jatyr ma, qalaı? Kóbimizdi umytshaqtyq «ılep» alǵanyn nesin búgip qalamyz. Bul da jurt bolyp oılanatyn jaı sekildi.
Jylqy etiniń qyzýyn jylqyshylardan estýge bolady. «Et jep, qurt qatqan sorpa iship, qaqaǵan qysta, uıytqyǵan aq boranda kúzetke shyqsań, tońǵandy qoıyp tership júresiń. Keıde deneń qyz-qyz qaınaǵanda keýdeńdi ashyp qoıýǵa týra keledi», deıdi olar. Úlkender ańyz etip eske alatyn bir áńgimeni ortaǵa sala ketsek deımiz. Hantáńirdiń baýraıyn meken etken Ersary baıǵa 3 myń jylqy bitken kórinedi. Qysta mal kózdep syrtqa shyqqanda keýdesin ashyp júretin bolǵan. Munyńyz qalaı degenderge: «Denem ottaı órtenedi. Ol keselden emes, jylqynyń eti men sorpasynyń qudiretinen ǵoı», deıdi eken. Osy qasıetti el bolyp es kirgende uǵyp jatyrmyz. Tabıǵı tamaqtyń qudireti qashan da bólek qoı. Qanyń da, janyń da taza bolady. Bul jaǵynan kelgende halqymyz, ásirese, aýyl jurty burynǵydaı bolmasa da kóp jaǵdaıda taza tabıǵı taǵam tutynyp keledi. Alys-jaqyn shetelden kelgenderdiń qazaq dastarqanyna suǵyna ketetini sodan shyǵar. Sońǵy kezde sony jete bilgen kórshimiz Qytaı eli jasandy astyń ońaltpaıtynyn uǵyp, jerimizge qaraı tabıǵı taza taǵamymyzǵa, óndirgen ónimimizge, óristegi malymyzǵa suranystaryn arttyra bastaıtyndaryn aıtýda. Tek olarǵa aldaǵy ýaqytta ózimiz óńdegen ónimdi bersek, juqa qaltamyz qalyńdap, daǵdarystan daǵdarǵan tirligimiz ońalar edi.
Qazir aýrý túri kóbeımese, azaımaı tur. Oǵan jasyq, jasandy tamaq ta óz «úlesin» az qosyp otyrǵan joq. Sonaý ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy alasapyrandaǵy bir jıyn eske túsedi. Devıatko degen Densaýlyq saqtaý mınıstri boldy. Ol baspasóz máslıhatyn ótkizip, qalyń jýrnalıst suraqty jańbyrsha jaýdyrdy. Sondaǵy aıtatyndary: «Balalar arasynda syrqat kóbeıip ketti. Buǵan ne sebep?» deıdi jarysa. Mınıstr de yǵa qoımaıdy: «Buryn bizdiń balalar tabıǵı tamaq ishetin, onyń ózi qatań qadaǵalanyp otyratyn. Qazir koladan bastap, kózge ádemi kóringenmen qýaty shamaly túrli-tústi sýsyndar kóbeıdi. Ony ishken balalardyń qarny qampıǵanmen artynan ózegi qaraıady. Buǵan bizdiń búldirshinderdiń aǵzasy úırenbegen. Bul balalar arasyndaǵy syrqatty kóbeıtýde. Muny halyqqa jetkizýleriń kerek», dedi. Ol tusta sheneýniktiń sózi qulaqqa kire qoımaǵan. Tabıǵı taǵamnyń qundylyǵyn endi bilip, qazir kózdi aldaǵan sol sýly-sýannan qutyla almaı jatyrmyz.
«Qolda barda altynnyń qadiri joq» dep biz keıde jylqy óniminiń qasıetin birde bilip, birde bilmesek syrttaǵylardyń, alda aıtqanymyzdaı keremet baǵalaı bastaǵanyna kóz jetkizip kelemiz. Oǵan bir mysal keltire ketelik. «Qazaqta ne bolsa, bizde sonyń bári bar. Qazaqtarda jylqy áli de óte kóp, bizde azaıyp ketti», degen ataqty túrkolog ǵalym, túbimiz bir dep Eýropada qazaq rýhyn jańǵyrtqan, ómirden ozǵanda máńgilik jaıyn qazaq topyraǵynan tapqan Ishtvan Qońyr Mondokı Majarstandaǵy (Vengrııa) úıiniń bir bólmesine erturmany túgel aǵash at jasatyp, qazaq elinen aldyrǵan jylqy etiniń bir keskenin asyp, sony aǵash attyń ústinde jep, sorpasynyń bir tamshysyn qaldyrmaı iship: «Meniń babalarym osyndaı attyń ústinde júrip jerin qorǵaǵan, elin el etken», deıdi eken. Bul derekti bizge osydan on jyldaı buryn Astanaǵa uly Atlandy alyp kelgen, tek tamyryn qadirlegen arys azamattyń jary, qazaq qyzy Ońǵaısha aıtqan edi.
Jurt túliktiń tóresi, esti delinetin jylqy týraly aqıqat áńgimeler, yrymdar men tyıymdar kóp. Ásirese, baıtaǵymyzda sýdyń tunyǵyn iship, shóptiń shúıginin jegen jylqy ónimine ne jeter deısiz. Qazir jylqy semirtýdiń alýan joldary bar kórinedi. Shirkin, jerimizdiń jartysynda alaly jylqy ósire alsaq, taza taǵam óndirip, tórtkúl dúnıege taratsaq – esemiz ketpes edi. Osy arqyly qazaq ettiń de abyroıyn asyryp, onyń ıesi de, kıesi de ózimiz ekenin tanytar edi. Jylqynyń basynan bastap, qara tuıaǵyna deıingi ónimderine patent alsaq, ult baılyǵyna ár jyly emes, ár kúni tasty tesken tamshydaı tabys tamyp, qorjyndaǵy qorymyz molaıa beretinine de ımanymyz kámil.
«Qoıdyń eti qorǵasyn» degen qoı etiniń de qasıetin, qýatyn aıqyndaǵandardyń biri bizdiń babalarymyz. Ony da olardan qalǵan qazaq sózi dáıektep bere alady. Jeńil-jelpi jel-ǵuzyńdy qoıdyń sorpasymen, quıryq maıymen emdep alatyn tásil de ótkennen qalǵan sabaq. Qımyl-qozǵalys barda, taza aýa, taza sý qýatty tamaqty sińirip jiberip otyrǵan. Sondyqtan da qoı etine burynǵylar erekshe kóńil bólgen. Osy kúnderi ǵoı, qoı etiniń aýyrlyǵy sezilip júrgeni. Degenmen, sońǵy ýaqytta halyq qoı etine qaıta bet bura bastady. Sorpasynyń súıkimdi ekenin tamsana aıtady. Tek jas kúıinde, belgili mólsherde jeseń zııanynan paıdasy mol deıdi kónekózder. «Qysqy soǵym ýaqytynda bolmasa, úsh maýsymdaǵy qoregimiz qoı men eshkiniń eti ǵoı» deıdi úlkender jaǵy. Amal qansha, ulttyq úlgini aqsha tabýǵa buryp alǵandar, aqshaǵa qunyqqandar «besbarmaq» dep berekesin ketirip júr. Kónbispiz ǵoı. Bereke-birlik bizge ǵana kerekteı, erkindikti erkelik dep uqqandarǵa táıt deýge jaramaı, tyıyp tastaý qoldan kelmeı – buralqy sózge de úırenip baramyz.
On úsh múshege bólinetin qoı etiniń de ózindik jol joralǵysy jetip-artylady. Qoıdyń basyn buryn ezýinen bastap kesetin bolǵan. «Ezýińdi tileıin be?» degen tirkes sodan qalsa kerek. «Qoıdyń qulaǵynda bereke bar», dep qulaqty balaǵa bergen. Munyń astarynda bereke balaǵa qonsyn degen nıettiń jatqany anyq. Osy jerde myna bir nárseni aıta ketsek deımiz. Mal etinde bez túıinderi bolady. Oǵan halqymyz qatań mán bergen. Buryn kádeli súıekten bez shyqsa, ıesine at-shapan aıyp salǵan. Sebebi, bezde adam ýlanatyn toksın bolatynyn ult jaqsylary baıaǵy zamannan bilgen.
Soǵymnan sybaǵa saqtaýdyń ózindik salty áli kúnge deıin joq emes, bar. Biraq onyń ózi sıreksip barady. Bul buryn syıly aǵaıyn, qımas quda arasyn jalǵaıtyn dáneker kópir ispettes eken. Eń bastysy, bul dástúrdiń astarynda telqozydaı teń júreıik degen syılastyq jatqany aqıqat. Jurtymyzda bir atym nasybaıdan kóńil qalatyn, joqtan bar jasap, baqytyn tabatyn minezder bolǵanmen, ekeýiniń at baılar qazyǵy – bereke-birlikke uıýǵa tireledi.
Mal etinen jasaıtyn taǵam túrlerin tizsek óte kóp. Jas qoıdyń etinen sirne, basynan mıpalaý, qudalyqty bekitetin quıryq-baýyr, et qosyp ókpe-baýyrdan pisiretin qýyrdaq, tóstik qaqtaý – osylaı kete beredi. Aldyna kelgen etti tap basyp taný jóninen de qazaq aldyna jan sala qoımaǵan. Muny aıtasyz, durys baýyzdalmaǵan, aram qany tolyq ketpegen mal etin dáminen biletin zerekter de bolǵan eken. Halqymyz aram etke jolamaǵan. Bul da tektiligin kórsetse kerek. Etti qoıyp, súıek sorpasy men súıek maıynyń paıdasyn jaqsy ajyratqan halqymyzdyń qadirli jandary qandaı zerdeli deseńizshi. Mal eti óz aldyna, buǵy, maral, bóken, qaraquıryq sekildi ań, qyrǵaýyl, úırek, qaz, ular tárizdi qus etteriniń de sińimdiligin bilýmen qatar, ony qaı kezde aýlaý kerektigin analyǵyn saqtap qalýdy aldymen oılaǵanyn qaıtersiń. Oǵan oq atyp jaıratqandar men jaralaǵandardyń túbi ońbaıtynyn eskertip otyrǵan. Qazaqtyń ózindik zańǵa bergisiz qaǵıdalaryn berik ustasań, joldan taımaısyń. Teris pıǵyldan, jat qylyqtan alys júresiń. Qazaq jeriniń keńdigine qaraı ár óńirdiń ózindik ǵurpy, ataýly tamaǵy bolady. Máselen, túıe etiniń dárilik, qodas etiniń qýatty bolatyny anyqtalǵan. Keshegi kelmeske ketken KSRO zamanynda Qazaq elinde 1 mıllıon 200 myńnan astam túıe bolǵan kórinedi. Shirkin, túıe ósirýden sondaı bıikke jetsek, etten taý turmasa da halyqtyń qajeti biraz óteler edi. Sútten teńiz aǵyzbasaq ta, emdik qasıeti bar taǵam bastaý sýyndaı tunyp turar edi.
Shekshek ata túligine degen suranys qazir jyl sanap artyp keledi. О́ıtkeni, eshki ósimtal. О́tken ǵasyrdyń basynda eshki qazaq dalasynda 19 mıllıonnan asqan eken. Otyzynshy jyldardyń oıranynan keıin eshki sharýashylyǵy qatty damypty. 1950 jyldary qazynaǵa 20 myń tonna et, 200 tonna jún, 70 tonna túbit ótkizýge qol jetipti. Jerdiń shóbin aıtpaǵanda, taý-tastaǵy buta gúlderin, ózge de ósimdikterdi qosqanda 500-ge jýyq shóp túrin terip jeıtin bul janýar etiniń quramynda holesterın kórsetkishi qus etinen de tómen eken. Qazir jurtshylyq eshki eti men sútine erekshe mán berýde. Qııa jerlerdi qııa basyp semirgen eshkiniń qabyrǵasynan atam qazaq qazy aınaldyrǵan. Semiz laqtyń etinen bylbyratyp pisirgen qýyrdaqtyń adam aǵzasyna tıgizer paıdasyn bul arada aıtyp taýysa alarmysyń? Burynǵylar eshkiniń etine sýyq kúzdiń jeli kirgen soń soımaıtyn bolǵan. Biz bir azamatty bilemiz. Jaz ótip kúz ortasynan aýǵanda qysta, kóktemde jeıtin eshki etin erte qamdap, sýytqyshyna toltyryp qoıady. Ol bul tirligin jyl boıy paıdalanatyn meniń dárýmenim ǵoı deıtini bar. Irgeles kórshimiz Qytaı memleketi tastaq keletin kúngeıli jerlerge eshki ósirýdi ádetke aınaldyrypty. Munyń ózi jer paıdalanýdyń ádemi úlgisi desek bolar.
Qazaqtyń baıtaq dalasy – astyndaǵy kenimen ǵana emes, ústindegi baılyǵymen de qasıetti. Sol baılyqtyń bir parasy balyq der edik. Balyqtyń etin babyna keltirip pisirse keremet! Sorpasynyń da dámi bólek. Balyq etindegi amın qyshqyldary adam aǵzasyna óte paıdaly. Baýyr aýrýlarynyń aldyn alady. Balyq belogynda boı ósirýge yqpal etetin qyshqyl da barshylyq. Balyq taǵamdary júrektiń qan aınalysyn jaqsartýǵa septigi bar ekeni dáıektelgen. Sóz túıinine kelsek, et taǵamdary týraly taratyp aıta berýge bolar edi. Biraq bir maqalada onyń bárin qamtý múmkin emes. Eń bastysy nıet, Otanymyzda taza tabıǵı ettiń bar ekenin eske salý. Osynyń qadirine jetsek, aldaǵy ýaqytta qundylyǵyn joǵaltyp almaı, qasterlesek qana. Jasandy tamaqtyń zııanynan álem halqy qashyp jatqanda, biz barymyzdy baǵalasaq utylmaımyz. Bir qýanarlyǵy, anaý jyldardaǵydaı emes, halqymyz óz ónimderimizge umtyla bastady. «О́ziń óndirmeı ózegiń jalǵanbaıdy» degen uǵymdy túsinip, túısinip keledi. Dúkenderge barsań satyp alýshylar qyzmet kórsetýshilerden ónim qaı jerdiki degendi suraıtyn halge jetti. Bul bardyń qasıetin tanyp-bilý dep oılaımyz. Táńirim ultymyz qınalmasyn, qysylmasyn, ózgege alaqan jaımasyn, kiriptar bolmasyn dep barlyq jaqsylyqty jasaǵan. Jaratýshymyzdyń sol jaqsylyǵyn ózimiz ǵana kórip qoımaı, keıingi urpaǵymyzǵa enshilep bersek, esesi ketpes edi.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar
Almatyda jetkizý qyzmetterine talap kúsheıedi
Qoǵam • Búgin, 23:48
Qaraǵandydaǵy taý-ken kásipornyna 4 mln teńge aıyppul salyndy
Aımaqtar • Keshe
Aram aqshaǵa qunyqqan alaıaq alty jylǵa sottaldy
Qoǵam • Keshe
Elimizdiń úsh óńirinde aýa raıyna baılanysty joldar jabyldy
Aýa raıy • Keshe
Jańa Konstıtýsııa jáne ult saýlyǵy: sarapshy kózqarasy
Ata zań • Keshe
Bilim sapasyn arttyrýdyń jańa múmkindigi
Bilim • Keshe
Erteń Astanada birinshi aýysym oqýshylary qashyqtan oqıdy
Aýa raıy • Keshe
Astanada demalys kúnderi aýyl sharýashylyǵy jármeńkesi ótedi
Elorda • Keshe
Aldaǵy kúnderi el aýmaǵynda aıaz kúsheıedi
Aýa raıy • Keshe
