Keıde aınalamyzdaǵy kóp nársege mán berip, zeıin sala qoımaıtyndyǵymyzdan opyq jeıtinimiz ras. О́kinishke qaraı, qaıyrymdylyqtyń ornyna qatygezdikti, adaldyqtyń ornyna aılakerlik men alaıaqtyqty, dostyqtyń ornyna dórekilikti, baýyrmaldyqtyń ornyna jeke bastyń qamyn jeýshilikti, elgezektiktiń ornyna esepke qurylǵan ekijúzdilikti kórgende, halqymyzdyń baıyrǵy salt-dástúrinen, ulttyq tamyrynan alystap, asyl qasıetterimizdiń búginde kózden bulbul ushyp bara jatqanyn moıyndamasqa lajyń qalmaıdy... Máselen, adamdy qasaqana elemeý, eskermeý, kózge ilmeý, bir qaraǵanda, sonshalyq bir áńgimege arqaý etetindeı mańyzdy nárse bolyp kórinbeýi múmkin, al biraq ekinshi jaǵynan oılap qarasańyz, kisiniń túbine jetýge osynyń bir ózi-aq jetip jatyr. Jahandanýmen jaǵalasatyn sebebimiz sondyqtan... Qalada ekiniń biri ózimen kórshi turatyn qońsy-qolańynyń túr-túsin, aty-jónin tolyq biledi dep aıta almaısyz. Temir esikterden adam túgili, jel ótpesteı. «Kórshi aqysy – Táńir haqysy» degen qaǵıdasy bar keshegi qazaqtyń beınesi búgin basqasha ózgerýine zamany, qoǵamy kináli deýshiler tabylar, alaıda ásiresaqtyq pen ózimshildik, ońasha oqshaýlaný men júrekke barar joldaǵy «qorǵanys bekinisin» qataıtý túbi adamı qarym-qatynastaǵy kıeli izgi dástúrlerdi túbimen jutyp jiberetinin áste esten shyǵarmaǵan abzal. Sol sebepten de biz halqymyz qashannan qurmettep, qadir tutqan, ult mádenıeti men urpaq tárbıesiniń úlgileri uıalaǵan – kórshilik tatýlyq pen qońsylyq paryz týraly áńgimege erekshe toqtalýdy jón dep taptyq.
...Sonymen, qońsy-qolańyńyz qandaı adamdar? Aralarynan qyl ótpesteı tatý-tátti kórshiler bar ma ózi? Kórshińizdi áldenege renjitip, kóńiline qaıaý túsirip alǵan joqsyz ba? ...Qysqasy, ortaǵa salsaq, oıy men oıpańy kóp dúnıe eken bul shirkinińiz.
Islam ıirimi
Balalyqtyń baldaı tátti shyrynyn meldektete quıyp, alańsyz da armansyz, áke-shesheniń aldynda quldyrańdaı erkelep, adam balasynyń basyna neshe túrli tirliktiń taýqymeti túsedi-aý degen seziktiń mıyńa dáni sebile qoımaǵan qamsyz shaqta áke-sheshelerimiz: «Adamnan o dúnıege barǵanda aldymen ata-anańa qalaı qaradyń, ekinshi, ustazyńdy qurmet tuttyń ba, úshinshiden, kórshińe ne istediń, tatý-tátti turdyń ba?» degen suraqtar kóldeneńnen tartylady, sondyqtan ata-anany renjitpeı, ustazdaryńdy barynsha syılańdar, kórshi-qolańmen tatý-tátti turýdy úırenińder, olardyń shamasy jetpeı jatqan jumysyna júgirip baryp kómektese salyńdar, sonda barlyǵynyń óteýine máńgi baqı Alla taǵala senderdi rahymyna bóleıdi», degen naqyldaryn úzbeıtin. Qarap otyrsaq, osy qarapaıym ǵana úsh qaǵıdatpen-aq jetkinshektiń durys adamı kelbetiniń qalyptasýyna úlkender asa mán bergen eken. Bir-birimen kóńilderi sýyspaı, qatar qonǵan kórshiler bara-bara týystaı bolyp, tilegi de, tirligi de bir bolyp bite qaınasyp ketedi emes pe?!
«Jaman kórshiń asyńdy baǵalar, jaqsy kórshiń basyńdy baǵalar», deıtin qazaq balasy tipti, «kórshiń úshin namazyńdy buz» dep te aıtady. Kórshiniń úıine kelgen meımandy ilip alyp ketip, qonaqasy berip, er-azamat kórshisi soǵym soıarda qolynan qasapshylyq kelmegen kúnde sonyń basy-qasynda bolsa, áıelder jaǵy óz úıiniń jumysyn ysyryp tastap, soıylyp jatqan maldyń ishek-qaryny túsken zamat bilekterin túrip jiberip, aıazdy kúnge qaramastan jumysty áp-sátte birlesip atqaryp shyǵatyny kórshi haqysynyń joǵary ekenin bilgendiktiń arqasy. Bala kezden ana sútimen berilip, áke-shesheniń atqarǵan isimen artyndaǵy urpaqqa ulasatyn halyqtyq tárbıeden qońsy qonǵan shańyraqtyń kórshilik haqyna qandaı mán berilgeni kórinedi. Ǵasyrlardyń uzaq-sonar kóshinde atadan balaǵa ulasyp, kórshini qadirleýdiń syry: «Týys – atadan, kórshi – Alladan», deıtin ulttyq dilde jatqandaı. Sonymen, qazaq «qudaıy kórshim» dep qasterleıtin uǵym jaıly ıslam dininde ne deıdi? Osy rette belgili ıslamtanýshy Ershat Aǵybaıulyn sózge tarttyq.
– Asyl dinimiz ıslamda kórshi haqysyna úlken mańyz beriledi. Bul jaıynda qasıetti aıattar men hadısterde kóp ósıetter aıtylǵan. Quran Kárimniń «án-Nısa» súresiniń 36-aıatynda:
«Allaǵa qulshylyq qylyńdar. Oǵan eshqandaı da serik qospańdar. Ata-analaryń men jaqyndaryńa, jetimder men miskinderge, týysqan kórshilerge, týys emes kórshilerge, janashyr dostaryńa jáne jolaýshyǵa... jaqsylyq jasańdar», delingen.
Árbir musylman balasy úshin kórshiniń tórt túri bolady. Mysaly, siz týysyńyzben qatar qonystandyńyz deıik. Olaı bolsa ol kisiniń sizde, sizdiń ol týysyńyzda úsh túrli, birinshi, týystyq, ekinshi, musylman baýyr retinde, úshinshi, kórshilik haqyńyz bar. Endi bir kórshińiz týys emes, biraq dindes, onyń eki haqysy, al kelesi bir kórshi musylman emes, biraq týys kórshińiz, onyń da eki haqysy bolady. Tórtinshi, tek kórshilik qana haqysy bar, biraq ózge dindegi, týys emes, tek qatar qonys tepken kórshiler kezdesedi. Bul adamnyń sizde, sizdiń onda kórshilik haqyńyz bar. Kórip otyrǵandaı, dinimiz kórshi haqysyna aıryqsha mán berip, onyń qýanysh-qaıǵysyna ortaqtasýdy, qatelikterine keshirimdi bolyp, isher asyńmen de bólisýdi ýaǵyzdaıdy. Kórshiń ash otyrǵanda, toıyp as iship, oǵan qaraspaýyń kúná bolyp sanalady. Ánás ıbn Málik (Alla oǵan razy bolsyn) jetkizgen rıýaıatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Janyndaǵy kórshisiniń ash ekenin bile tura ózi toq bolyp jatqan adam maǵan naq ıman keltirgen emes», – deıdi (Ál-Bazzar).
Kórshige jıi bas suǵyp, hal-jaǵdaıyn bilý, qıynshylyǵy bolsa kómegińdi aıamaý paryz sanalady. Tipti, áldebir sharýashylyq jaıyńyzdy, mysaly, monsha, qora-qopsy salý bolsyn kórshińizdiń kelisimin alǵan jaǵdaıda salý – musylmandyq, al eger kórshi tarapynan oǵan qarsylyq tabylsa, óz degenim durys dep belden basý jaramaıdy. Jalpy, qazaq halqynyń tárbıelik máni bar maqal-mátelderine úńilsek te ıslam dinimen astasyp jatyr. Máselen, halqymyzda: «Jaman atqa jal bitse, janyna torsyq baılatpas, jaman adamǵa mal bitse, janyna qońsy qondyrmas», dep sheneıdi. Al sharıǵatta musylman balasy qońsysy kápirdiń balasy, tipti, dinsiz jan bolsyn kórshisimen tatý bolýy tıis. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) (Buharı men Múslim rıýaıat etken) bir hadısinde: «Senderdiń bireýleriń óziniń japsarlas qabyrǵasyna kórshisiniń bórenesin tireýine tyıym salmasyn», – degen. Iаǵnı eger bir zııan kelmeıtin bolsa, kórshiniń qurylysy úshin óziniń úıiniń, ne saraıynyń qabyrǵasyn nemese dýalyn tirek etýge ruqsat berýi tıis. Hadıste kórshińdi ata-anany qadirlegendeı qurmette degen bar.
Muhammed paıǵambar (Oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) tipti, úıdi, jerdi satarda áýeli qabyrǵalas kórshisimen aqyldasýǵa buıyrady. Buny sharıǵatta «ásh-shýfǵa» basymdyq berý dep ataıdy. Iаǵnı, eger siz úıińizdi nemese basqa da jyljymaıtyn múlkińizdi satatyn bolsańyz, birinshi kezekte kórshińizge habarlaýyńyz kerek. О́ıtkeni, kórshińizdiń aqysy basqalarǵa qaraǵanda basymyraq.
Kórshi aqysyn berý jaıly Alla elshisi Muhammed (Oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) ózi úlken ónege kórsetken. Paıǵambarymyzdyń ústine terezeden kúnde qoqys tógip jábir kórsetetin kórshisi bolǵan. Bir kúnderi álgi kisi qoqys tókpeı qoıady. Sol kezde ardaqty paıǵambarymyz aýyryp qalǵan joq pa eken dep, onyń hal-jaǵdaıyn surap barady. Sondaı keremet jaqsy qarym-qatynasty kórgen kórshisi kálıma aıtyp, ıman keltirgen eken. Sondyqtan, ıslam dininde kórshi haqysy óte joǵary qoıylǵan, – deıdi dintanýshy.
Keste, kepter jáne kóńilden óshpeıtin áser
Halqymyzda: «Jaqsy kórshi – tóriń, jaman kórshi – kóriń», «Jaqsy bolsań kórshińmen, Kem qalmaısyń enshińnen», «Otty shuqysań, óshedi, kórshini shuqysań, kóshedi», al tatarlarda: «Kórshińe kilem syıla, bir shetinde óziń otyrasyń», degen támsilder bar. Osyndaıda, ıaǵnı kórshi-qolań jaıynda áńgime qozǵalǵanda, marqum anamyzdyń qazbaýyr bulttardyń qııal qııanyndaǵy balalyq bazaryna alyp usha jóneletin áserli estelikteri qandaı ǵajap edi degen oıǵa berilesiń...
... Bizdiń bala kúnimizde aýylǵa tili de, dini de qazaqqa uqsamaıtyn bóten ult ókilderin májbúrlep qonystandyrdy. Úlkenderdiń áńgimesinen boljaýymyzsha, moldavan otbasy bolýlary kerek. Salqyn saıasattyń zardaby áli tolyq joıyla qoımaǵan kez-tin. Kavkazdan, Qyrymnan, basqa da túrli óńirlerden qanshama adamdardyń erkinen tys kóshirilgeni bizge tarıhtan jaqsy málim. Álgi jańa kórshimiz kishkentaı sábıin syrtynan qamap, al ózderi tań alageýimnen ymyrt jabylǵansha jumys isteıtin. Ata-anasyz úıinde jalǵyz ózi qalǵan beıshara sábıdiń shyryldap jylaǵan únine qulaq túrgen bizderdiń myna sumdyqqa janymyz túrshigip, tar bólmeden tunshyǵyp shyqqan óksikti estı-estı ózimiz zoryǵatynbyz. Taǵdyr-talaıdyń ashy demin erte sezingen beıbaqty jubata almaı, terezeden ishke tesireıe úńilýden basqa amal tabylmaıtyn. Balapannyń úni áýelgide denesin áldene osyp jibergendeı tym ashy, zor óksikpen bastalyp, álden ýaqyttan soń birte-birte baıaýlap, qıyndyqqa moıynsunǵan tıtimdeı júrektiń kóz jasy solqyldaı damyl tabatyn. Bizdiń tózimimizdi beımálim kúsh syrttan synap turǵan tárizdi, saı súıegimiz syrqyraıdy. Shat kúlki men qýanysh bazaryna toly ómirimiz álgi sábıdiń shyrqyraǵan shybyn janynyń janynda ertegi álemimen teń edi. Shattyqtan góri janarǵa jas úıirilip, muńǵa toryqqan kezdiń este kóbirek saqtalatyny nesi eken osy?!
Sábıiniń baqyty úshin et júregi ezilmeıtin ata-ana bar ma? Qoldarynan basqa túk kelmeıtin bolǵandyqtan baıǵustar ne isteıdi endi. Otansyz kelimsekterdi elep-esirkegen aýyl adamdarynyń sondaǵy mazasyz sátin bala da bolsaq umytpaýymyzǵa ne sebep eken? Bálkim, aýyldan alysqa uzap shyqpaǵan bizderdiń syrttaǵy beımálim tirshilikti bilip, kórmekke qushtar balań sezimimizdiń áserinen be, álde qııal-armanǵa tym berilip kettik pe, álgi kisilerdiń muńly keskinine músirkeı kóz tigemiz. Surapyl soǵystyń sońǵy qasiretin shekken osy taǵdyrlar arqyly biz de ómirdiń kún men túnnen, jaryq pen qarańǵylyqtan, beıbitshilik pen qasiretten quralatynyn sanaǵa sabaqtaı bastaǵandaımyz... Qashyp-pysyp júrgen beısharalar qaıbir jetiskennen bozdatyp balasyn qamaıdy deısiń... Mynadaı soıqanǵa jany shydaı almaǵan anamyz birde kórshiniń úıine ózi baryp, bas suǵýyna týra keldi.
– Aınalaıyndar-aý, beıbaq balany sonshama shyryldatyp sýyq bólmege qamap qoıǵansha, maǵan-aq berińder. О́zimiz de shıetteı bala-shaǵaly úımiz. Qoly bostyqtan, jumysy joqtyqtan aıtyp otyrǵanym emes, úıdegi sharýa bastan asyp jatyr. Biraq, myna jaǵdaıdy kórip otyryp, munan ári qaraı shydaýǵa tózimim taýsylyp barady. Sorly sábıdiń ne kinási bar edi osynshama qorlyqty bastan keshetindeı. Qazaqta: «Kórshi aqysy – Qudaı haqysy», degen sóz bar, mynansha bala syıǵan keýdeme bir túıir dánge oryn joq deımisińder. Álgi sorasy tyıylmaı jylaı beretin bala mynaý ma, alyp ketkeli keldim, – deıdi.
Mundaı tosyn jaıtty kútpegen erli-zaıypty baıǵustyń záre-quty qalmaı, sálden soń esterin jıyp, til qatypty:
– Balamyzdy baǵyp-qaqqanyńyz úshin tóleıtin sizge dánememiz joq. Aqysyna ne suraısyz ? – degen qos muńlyq kózderine jas alypty.
Anamyz sonda: «Senderdiń ústerińnen paıda kóreıin dep kelip otyr deısińder me meni, túge. Maǵan bir tıyndaryńnyń da qajeti joq. Eń aldymen, qaraqtarym, balanyń jaǵdaıyn oılaý kerek emes pe? «Baıtal túgil bas qaıǵy» myna zamanda bala-shaǵanyń jaǵdaıyn oılaıtyn shamalaryńnyń joq ekenin árıne, kórip-bilip otyrmyn. Sondyqtan, esh alańsyz jumystaryńdy isteı berińder. Al biraq óz balalarymnyń aýzyna ne tossam, mynaǵan da sony beremin. Ashtan qatyrmaımyn, otqa, sýǵa túsirmeımin. Botadaı bozdatpaımyn», dep kórshiniń balasyn analyq meıirimmen aıalap, balapandaı baǵyp-kútedi.
Álsin-álsin ýatyp, án salady. Ásem án sábı júregine mahabbat uıalatyp, bıikterge odan beter samǵatady... Birde tún jarymynda kórshiler esik qaǵyp tur.
«Beımezgil ýaqytta mazalaryńyzdy alyp jatqanymyzǵa ǵafý ótinemiz. Aýyldaryńyzdan kóship bara jatqanymyzdy bılik adamdary bilmeıdi. Tek ózderińizge ǵana aıtyp otyrmyz. О́ıtkeni, biz úshin týystan artyq adamsyzdar. Sondyqtan, ádeıilep qoshtasyp ketkeli keldik... Týysqanǵa jasaıtyn jaqsylyqtaryńyzdy aıamaǵandaryńyz úshin qımaıtynymyz taǵy ras. Biraq amal qansha, jatsaq-tursaq atamekenimiz, ishken qudyǵymyz oıymyzdan esh shyǵar emes. Bizdi sizderge syımaı ketip barady demeńizder, kókiregimiz óksikke tolyp, qımaı ketip baramyz. Bizge kórsetken kómekterińizdi, dos kóńilderińizdi eshqashan umytpaımyz. ...Al, týǵandar, qosh bolyńdar», dep az kúnde aǵaıynǵa aınalǵan beıtanys kórshilerdiń egilgen kóz jasyna biz de qosylyp jylap, qımaı qoshtastyq.
Osylaı dep turyp, kelinshek: «Sizder sııaqty meıirimdi, qaıyrymdy jandar kóp bolsyn. Tatýlyq pen beıbitshilik jer betinde máńgi ústemdik qura bersin degen oımen myna kógershinderdi óz qolymmen bederlegen súlgini sizderge tartý etýge ruqsat etińizder. О́zderińizge degen súıispenshiligimizdiń úlken belgisi bolsyn, qabyl alyńyzdar», dep qanatyn jaıǵan qos kepterdiń beınesi kestelengen appaq súlgini syıǵa tartty.
... Bala kúngi tunyq bastaýlar jadyńnyń japyraǵyna oralady.
Arshyn tós aq kepter – anasyn ańsap ańyraǵan sábıdiń aq tańdarǵa ilingen kirpigin eske túsiredi. Oǵan áli kúnge deıin únsiz úńilesiń... Kesteli oramal tórgi bólmedegi jastyqtyń betine ásemdik úshin jabyldy. Birde saǵynysh, birde qımas sezimge aınalǵan bir kesteniń qysqasha tarıhy osy. Shyn nıetpen syılanǵan sol qundy syılyq tozǵan joq. Júrek jylýy qosylyp toqylǵandyqtan shyǵar... Kórshilerińdi saǵyný, izdeý, eske alý kisige bir ǵanıbet eken-aý!
Qońsynyń qoqysy
Salyqbek aqsaqaldyń aqyl-keńesin, ósıetin tyńdaý bizge qaıtalap oqı bergiń keletin qyzyq kitap sııaqty óte bir ǵanıbetti sát... Aǵamyz Almatydan elordaǵa atbasyn tiregen saıyn redaksııaǵa arnaıy bas suǵyp turady. Janǵa jaıly jańalyǵymen bóliserde darııadaı tasyp ala jóneletin ádeti. Jaqynda jańa páterge qonys aýdarypty. Qýanyshynda shek joq.
– Tańerteń erte turǵan adamnyń oıy da, boıy da sergek bolady, qaraqtarym, sondyqtan árdaıym erte turýǵa daǵdylanyńdar, – dep órbitti áńgimesin seksenniń seńgirindegi aqsaqal. – Meniń kúndelikti jumysym tańerteń úıdegi qoqys shelekti syrtqa shyǵarýdan bastalady. Jo-joq, bala-shaǵasy kún kórsetpeı júr eken myna kisige dep oılap qalmańdar. Qarttyq jeńip, taıaqtyń kómegine súıenip qalmaý úshin solaı isteımin. Denem soǵan ájeptáýir sergip qalady. Osydan artyq qandaı sport kerek jasy úlken adamǵa... Osy arqyly men kórshilerime taǵy bir qyzyq tájirıbe júrgizip kórdim, – dep qarııa tyń áńgimeniń tóbesin qyltıtyp, qyzyqtyryp qoıdy.
– Qandaı tájirıbe ol? – deımiz áńgime aıta alýdyń ózin zor óner sanaıtyn qarııanyń oıyn sabaqtastyrǵymyz kelip.
– Bul tájirıbeni árkim jasyna qaramaı qoldana berýlerine bolady, – dep qýaqylandy áńgime ıesi.
– Kórshilerimnen bastadym alǵashqy tájirıbemdi, – dedi ol.
– Jas otbasy bolǵandyqtan kóp nársege úlgere almaı jata ma, áıteýir kúnde tańerteń bir sómke qoqys álgi kórshimniń esiginiń aldynda býylyp-túıilip daıyn turady. О́z úıimniń qoqysyn tógerde álgi kórshimizdiń qaldyǵyn da bilegime ile ketip júrdim. Bir kún, eki kún, úsh kún... sanaǵan joqpyn, osy is maǵan kúndelikti ádetke aınala bastady. Ol sabazdar syrtqa shyǵaryp qoıýlarynan tanbaıdy, al men tańerteń qoqysty tasýdy toqtatpaımyn. Arada biraz kún ótti. Birde olarmen betpe-bet jolyǵyp qaldym.
Erli-zaıypty jastar meni kórgende qatty sasyp, ne aıtarlaryn bilmeı ańtaryldy. О́mirleri jańadan bastalyp kele jatqan jastar bolǵanmen, betteriniń uıaty bar eken. Júzderi qyzardy. Hal-jaǵdaıymdy surap, ózderiniń jumystan túnniń bir ýaǵynda qaıtatyndyqtaryn aıtty. Soǵan qaraǵanda, qoldary bosaı bermeıtin kórinedi. Osy kómegime sheksiz rızashylyqtaryn jetkizip, jaqsylyqqa qoldarynan kelgenshe jaqsylyq qaıtarǵysy keletindikterin bildirýde. Men ózime eshqandaı kómektiń kerek emes ekendigin, kórshilerime degen shynaıy syılastyqtan, adamdarǵa azdap ta bolsa qolǵabysymdy tıgizý maqsatynda istep júrgenimdi aıttym. Baqytty otbasymyz dedim... Jalpy, nege osy adamdarǵa bir jaqsylyq jasaı qalsań, muny mindetti túrde qaıtarylýǵa tıisti qaryz dep oılaıdy? Jaqsylyqty qaryzǵa jasaıtyn bolsań, munyń onda nesi jaqsylyq? Bir biletinim, aınalasyna shýaq shashyp, kórshilerine árdaıym jaqsylyq, qýanysh syılap júretin kisiniń odan ataq-dárejesi kemip, abyroıy túsip qalady dep oılamaımyn, qaıta aralaryndaǵy syılastyq, qurmet sezimi nyǵaıady, – dep ónegeli oı órnektegen qarııanyń áńgimesinen biz de ózimizshe syr túıgimiz kelgen... «Arǵy dúnıede: «Kórshińmen destiń be, ystyq nan jestiń be?» dep suraıdy eken. Ásirese, qalalyq jerlerdegi kórshilerdiń biriniń úıine biri bas suqpaıtyny ras. Janyńyzdaǵy kórshińizdiń qıyndyǵyna birge kúızele almaý, qýanyshyn birge bólisip, toılamaý saldarynan, kóshede kezdese qalǵan jaǵdaıda bas ızeýden aryǵa aspaıtyn miz baqpas qalyptan júzimizdegi emosııa men sezim joǵalýda... Qońsynyń qoqysyn tógip júrgen Salyqbek aqsaqaldyń myna ónegesi shynymen bizdi tereń oıǵa batyryp ketti. Meniń osy kórshilerim kim edi...Aty-jónderin nege esimde saqtap qala almaǵanmyn?
Beren degenshe, bereke deseıshi
...Beren esimdi ájemizdi aýyl adamdarynyń áli kúnge deıin aýyzdarynan tastamaı aıtyp júrýiniń syryna taǵy bir márte úńilip kórýge týra keldi. Jaryqtyq, tabıǵaty taza, óte bir qyzyq adam edi. Ol kisige eshkim «anany iste, mynany iste» dep ádeıilep bir jumysty júktemegenmen, apamyz ózinen góri jurttyń qamyn kóbirek jeıtin naǵyz áýlıe jan bolatyn. О́risten mal qaıtatyn ýaqyt taıap qaldy-aý deı bastaǵannan ol kisi óziniń negizgi sharýasyn atqarýǵa kirisip ketedi. Mańaıda jaıylyp júrgen buzaýlardy aıdap ákelip, aýyldastarynyń sharbaǵyna kirgizetin. Mundaǵysy óristen oralǵan saýyn sıyrlardy tólderi emip, kórshileriniń bala-shaǵasy aǵarǵansyz qalyp qoımasyn degen janashyrlyǵynan. Burynǵynyń adamdarynyń bári netken áýlıe degen uǵym negizi osy kisiniń ómir ónegesi arqyly bala sanamyzǵa myqtap sińip ketse kerek. Onysyna ol ýaqytta eshkim kelemejdep kúlmeıtin, aýylda kóptiń jaǵdaıyn oılaıtyn sondaı bir adam júrýi kerek sııaqty, buzaýlardy keshkisin qoraǵa Beren apa ǵana ákelip baılaýǵa tıis sııaqty, aýyl tirshiliginiń kúndelikti kórinisi osylaı órilýi zańdy sııaqty kórinetin. «Mynaý meniki, mynaý seniki», dep ala qoıdy bóle qyrqýdy bilmeı ótken jaryqtyq Beren apa esiminiń kórshi týraly áńgime qozǵalǵanda aldymen atalyp jatýynyń sebebi sodan. Kóptiń ıgiligi úshin atqarǵan sharýasyna ol eshqashan aqy surap kórmepti. «Men senderdiń jumystaryńdy tegin istep júrmin», dep mindetsinip, sharshy topta bálsine sóıleýden múlde ada jaısań minezdi apamyzdy sol úshin de kópshilik qadirlep, syı-qurmet kórsetýden sarańdyq tanytqan joq. Áziz apanyń ónegeli ómirin keıingi jastarǵa ańyz ǵyp jyrlap, eldiń birligi men yntymaǵyna qyzmet etkizetin jaqsy dástúrge aınaldyrdy. Beren kórshi-qolańnyń berekesin kirgizip otyratyn beldi ana atandy. «Bereke, birliktiń ıesi shirkin, Beren-aı!», dep aldyńǵy tolqyn aǵa-apalarymyz tamsanyp, tabynatyn ǵajaıyp taǵdyr jaıynda eger ýaqyt jetip jatsa, keıin jeke kitap etip jazsaq ta artyq bolmas edi-aý dep oılaımyn.
Balań sanamyzda sary maıdaı saqtalǵan kirshiksiz, móldir bastaýlar sol Beren sekildi iri tulǵalardyń ónegesi emes pe eken degen oı taǵy qylań beredi. Qazir kórshiniń buzaýyn baılamaq túgili, bireýdiń qorasyna basa-kóktep eshkim kirmeıdi. Kóptiń jumysyn aqysyz-pulsyz atqarǵan adamdy búginde esi aýysqan beıbaqqa balaıdy, aqymaq sanaıdy. О́ıtkeni, qazir naryq zamany, atqarǵan jumysyna qaraı ár adamǵa aqy tólenýi kerek dep esepteıdi jurt. Tipti, týǵan baýyrlardyń ózi bir-birine aqysyz kómek qolyn sozbaıtyn deńgeıge jetkenimiz taǵy shyndyq. Beren apamyzdy eske alǵannan keıin ómirden ozǵan keshegi kóptegen jaqsy adamdardyń jarqyn beınesi eriksiz kóz aldyńa keledi. Marqum týǵan áke-sheshemizdiń ózi meıirimge shóldep kelgen jandarǵa jan jylýyn aıamaı, qoldarynan kelgenshe qoldaý kórsetetin, muńyn shaǵyp jylap-syqtaǵan pendelermen qosylyp egiletin qaıyrymdy, jumsaq jandar edi. Biz de olardyń «anaǵan mynadaı jaqsylyq jasaǵanbyz, mynaǵan solaı kómek berip edik», dep aýyldastaryna, kórshilerine ótken-ketkenderin eseptep, eske alyp otyrǵanyn eshqashan kórgen emespiz. Qazaqy qalypqa, adamı qarym-qatynasqa negizdelgen qaǵıdalar qabyrǵasy sógilmeıtin. Sol taǵylymnan tarydaı iz taba almaıtynymyzǵa qazir qaradaı qamyǵamyz. Beren apalardyń kezindegi bereke qaıda ketken? Bireýdiń maly túgili janynda eshkimniń jumysy joq. Qazirginiń «qarııalarynan» aqyl surasań, aqsha suraıdy. Aýylǵa barǵanda Berenge uqsas beınelerdi izdeısiń. San túrli taǵdyrlar kezdesedi, óz sharýasyna tastaı myǵym, jeke esebine júırik jandar kóp. Biraq aldymen kórshisiniń, aýyl-aımaǵynyń jaǵdaıyna alańdaıtyn Beren úlgisindegi beıneler joqtyń qasy. Berender bolmaǵan soń, bereke qaıdan bolsyn?! Esesine kóre almaýshylyq, básekelestik, baqtalastyq, baqaı eseptik, balaqtan tartý tárizdi jaǵymsyz qasıetterge boı aldyrǵan jetesizdik pen jigersizdik údep bara jatqan joq pa degen kóńilde kúdik kúsheıedi. Qońsylarmen aradaǵy syılastyq týraly aıtqanda, mal soıylsa da, toı-tomalaq ótkizse de, tipti, monsha jaqsa da, aldymen kórshilerine syı-qurmet kórsetip, ózderin sońyna qoıatyn dalanyń darqan peıiliniń ózi túsingenge ómirdiń bir úlken belesi, tárbıe mektebi eken-aý. Eń bastysy, sondaı tatýlyqty kórip ósken otbasyndaǵy ul men qyz ónegeli tálim alyp ósetini málim. Jaqsy kórshiń týysyńdaı jaqyn bolyp ketetini taǵy bar. Zamannyń ereksheligine, damýyna qaraı kórshiniń de túri kóbeıdi. Mysaly, aýyldy jerlerde oń jaǵyńdaǵy, sol jaǵyńdaǵy kórshiler, ujymda kabınettes kórshiler, saýda núktelerindegi irgeles qonys tepken kórshiler, kóp qabatty úılerdegi beıtanys, biraq jıi kezdesetin bolǵandyqtan túri tanys kórshiler sııaqty olar da sany men sapasyna qaraı árqalaı bólinedi. Birin-biri baıqamaǵansyp, amandasa qalsa ıegin ǵana jybyrlatyp, ázer basyn ızep ótetin kórshige mysaly, qýanǵanyńyz da, qýarǵanyńyz da báribir. Kerisinshe, bir-birin kórmese tura almaıtyn, jaqsylyǵyna jadyrap, basqa is túskende jyraqtaǵy aǵaıynnan buryn kómekke keletin janashyr da qımas kórshilerdiń de bul ómirdegi róli erekshe sanalady. El aýzyndaǵy: «Alystaǵy týysyńnan qasyńdaǵy kórshiń artyq», degen naqyl sóz sondaıda aıtylǵan bolsa kerek...
Syılastyq syzyǵy
...Irgeńdi eshqashan aýdara almaıtyn, sondyqtan qazaqsha aıtqanda «jaqsysyn asyryp, jamanyn jasyryp», sanasa otyryp, óz múddeńdi de umytpaı, máńgilik qoıan-qoltyq kún keshetin kórshińdi Qudaı taǵala shekaramen ǵana bólipti.
Azııanyń apaıtósinde sozyla túsip, beımaral jatqan qazaq dalasynyń kórshilermen aradaǵy júrgizilgen syzyǵy 14 myń shaqyrymnan asady eken. Qudaı basqa salmasyn, jerge talasyp, kórshimen sheke qyzǵansha aıtysyp, sońy qarý alyp shyǵatyn qan maıdanǵa alyp kelgen taıtalastar kónergen tarıhty paraqtasań az emes. Kóneden jetken áfsana ǵundar patshasy Móde qaǵannyń kórshimen aradaǵy tatýlyq úshin has sulý jaryn, astyndaǵy jel jetpes atyn berip, olar úshinshi talap – jer suraǵanda: «El bolsa bolashaqta qanshama arý da dúnıege keledi, syrty túk, ishi boq mal ishinen talaı tulpar da týady, al ǵunnyń qaı qatyny jer týyp beredi, jer beremiz degenniń báriniń basyn alyńdar, jer úshin soǵysamyz», dep qaıratyn qaharlana erttep, meımanasy tasyǵan, álsiz el dep basynǵan tasyr jaýdy jerge qaratyp jeńip, jasytqanyn aıtady.
Baǵzynyń enshisinde, jyldar men ǵasyrlardyń qoınaýyna ketip kónergen jylnamalardy jańalamaı-aq, kúni búgingi Palestına men Izraıl arasyndaǵy janjaldyń qanshalyqty tereńdep ketkeni beseneden belgili jaıt. Kórshimen tatý bolý, onymen bar-joǵyńmen bólisip, kóz alartpaıtyn jaıly qońsylyq etýdiń salmaǵy jeke adamdar emes, tutas memleketter arasyna kelgende salmaǵy zildeı aýyr, al saqtalǵan tynyshtyq pen tatý kórshilik aralas-quralastyqtyń bererin esh altynǵa aıyrbastaýǵa kelmes sirá. «О́zińe-óziń ıe bol, qońsyńdy ury tutpa» deıtin qazaq balasy.
– XXI ǵasyrdaǵy kórshilik máselesi óziniń órkenıettik, quqyqtyq negizinde júrýi tıis, – dep bastady bizben áńgimesin, belgili fılosof ǵalym, qoǵam qaıratkeri Ǵarıfolla Esim. – Biraq elderdiń, onyń basshylarynyń pıǵyldary ártúrli bolyp keletini tarıhtan belgili. Sonyń saldary kórshi jatqan elderdiń halqyna aýyrtpalyqtar alyp keletini bar. Búgingi kúni shektes jatqan Ýkraına men Reseı arasyndaǵy qıyn jaǵdaı kórshilikti qasıettemeýdiń eń bir kisápir háli. Kórshi otyrǵan elmen dostyq qarym-qatynas jasaýdan góri ony jaýlap alyp, ózińe kiriptar, tipti, qas etip, jaýlyq nıetke ıterý saıasattyń eń quıtyrqy, las jeri. Sol saıasat jer betinde ózektiligin ókinishke qaraı, joımaı otyr. Kórshige kóz alartyp, jerine qyzyǵý, óziniń áldebir aýzy jeńil áperbaqandaryna myna jerler bizge tıesili dep aıtqyzyp qoıý sııaqty jıirkenishti jaılardyń bar ekeni de ras.
Biz kórshimiz, kórshimen tatý-tátti tirlikke umtylamyz, biraq kórshi eldiń saıası basshylarynyń pıǵyldarynyń aıaq astynan ózgerip qalýlary múmkin. Bir mysal, Reseı Federasııasy men Ýkraına ejelden aǵaıyndy, baýyrlas, ortaq tarıhy, uqsas tili, ortaq dini bar elder. Al Donbastaǵy, Lýganskidegi oqıǵalar eki kórshi eldiń arasyn óte qatty kıkiljińge soqtyrdy. Sonda qarańyz, qandas, baýyrlas slavıan halyqtary ózara mámilege kele almaı, oǵan Fransııanyń prezıdenti, Germanııanyń kansleri, taǵy da basqa elderdiń basshylary aralasýda. Eger orystar men ýkraındar arasynda naǵyz tatý-tátti kórshilik qatynastar ornaǵan kúnde, kórshilik psıhologııa, ıdeologııa, dúnıetanym ornaǵanda mundaı dúrdarazdyq bolar ma edi?
Endi bir japsarlas jurt Qytaıdyń kórshilik saıasatyn biraz qaradyq. Bul memleket qarym-qatynas joldarynda jaýlap alý emes, ózge tásilderdi qoldanady. Mıgrasııalyq saıasat, beıbit jolmen dendep ený syndy óz qalyptary, ózderine ońtaıly ustamdy saıasattary bar. Kórshimizdiń osy ózderine jaqsy, óte bir qolaıly saıasatyn bizge de durystap zerttep bilgen jón. Sol kezde ol kórshimizben de aradaǵy qarym-qatynastyń qaı tusynan qapy ketip, qaı tusynan utyp jatqanymyzdy baǵamdaımyz, –deıdi.
«Apa, nelzıa ura beredi»
Joǵarydaǵy bir áńgimemizde kórshiniń kishkentaı balasyn anamyzdyń qalaı baǵyp-qaqqanyn aıttyq emes pe. Sonda bara-bara bizdiń úıdi óz úıindeı kórip, erkinsigen álgi bala, boıy úırenip, es jıǵanda ózimizdi uryp-soǵa bastady. Anamyzdyń kórshiniń balasyn renjitýge bolmaıdy degen qatty eskertýinen keıin oǵan tyrnaǵymyzdyń ushyn tıgize almaımyz. Álgi bala da meılinshe buzyq-aq, sondaı sátte anamyz álsin-álsin: «Nelzıa», dep aqyryn ǵana aıtyp qoıatyn. Nelzıanyń qandaı maǵyna bildiretinin qaıdan bileıik. Muny sol balanyń esimi dep uǵyppyz. Bir kúni taıaq jep jylap keldik: «Mama, anaý nelzıa bizdi ura beredi», – dedik jamyrap. Jymııa kúlgen anam: «Nelzıa – balanyń aty emes, meniń kórshiniń balasyn eshqashan renjitýge bolmaıdy degenim, biraq senderdiń odan taıaq jeýlerińe bolady degen sózim emes. Sondyqtan, bótenge eselerińdi jiberip, jylap-syqtaǵan myna túrlerińdi quptamaımyn, ony ózderińe qol jumsamaıtyndaı etý aqyl-paıymdaryńa baılanysty, birge oınańdar, biraq kóp ekenbiz dep, sender álimjettik jasamańdar, báriń otyryp, jalǵyz baladan jabylyp taıaq jegenderiń taǵy jaramaıdy», degen bolatyn. Anamyzdyń sol sózi bizge ómirlik sabaq boldy. Qııanat jasamaıtyn, týralyqtan attamaıtyn dostyqtyń negizin qalaýdy, kórshige qınalǵanda qol sozyp, kórshi haqysyn adalynan óteýge úıretti.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
Qarashash TOQSANBAI.
«Egemen Qazaqstan»
