Keshe IH Astana ekonomıkalyq forýmy óz jumysyn odan ári jalǵastyrdy. Bul kúngi forýmnyń basty oqıǵasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qatysqan plenarlyq otyrys boldy. Forýmnyń basty jınalysyna «The Independent» bas ekonomıkalyq sholýshysy Hemısh MakReı moderatorlyq etti.
Astana ekonomıkalyq forýmy óz máresine jetti
Kedeı elderdegi adam kapıtalynyń damýy jańa ekonomıka talaptarynan aıtarlyqtaı artta qalyp qoıdy, dedi odan ári N.Nazarbaev. Máselen, bul óńirlerde búkil álem balalarynyń 45%-y ómir súretinine qaramastan Ońtústik-Shyǵys Azııa men Afrıkanyń damýshy elderine álemdik bilim berý shyǵyndarynyń tek 3,5%-y ǵana tıesili. Bul memleketterde 50 mıllıondaı bala múlde mektepterge barmaıdy, 250 mıllıon oqýshy qarapaıym saýattylyqtan ada.
Tıimdi naryq ınstıtýttaryn qurýǵa baǵyttalǵan qurylymdyq reformalar meılinshe baıaý júrgizildi. Búginde álemdi, sarapshylardyń paıymdaýynsha, tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııaǵa bastaıtyn tereń tehnologııalyq jańǵyrýlar qamtyp otyr. Ekonomıkalyq damýdyń negiziniń ózi túbirli túrde ózgerýde. Biz «resýrstar ekonomıkasynan» «bilimder men ınnovasııalar ekonomıkasyna» túpkilikti kóshýdemiz. Sonymen birge, kóptegen damýshy elderde ósim úshin ishki áleýet qalyptasqan joq. Bul, meniń paıymdaýymsha, jahandyq ekonomıkanyń uzaq merzimdi turaqtylyǵyna nuqsan keltiretin irgeli problema.
Biz búginde áldebir jolaıryqta turmyz jáne odan arǵy jahandyq damýdyń qandaı jolmen júzege asatyndyǵy kóbine-kóp búkil álem qoǵamdastyǵynyń úılesimdi is-qımylyna baılanysty bolmaq. Oqıǵalardyń ári qaraı damýy múmkin degen ssenarıılerdiń biri – ol álemdik ekonomıkany fragmentteý. Qazirgi ýaqytta úkimetter men ortalyq bankterde ekonomıkalyq belsendilikti jandandyrý úshin múmkindikter barǵan saıyn azaıa túsýde. Mundaı jaǵdaıda proteksıonızmge salynyp, syrtqy álemnen boı tasalaýǵa qaraı eligýshilik óte zor. Biz qazirdiń ózinde mundaı saıasattyń kóptegen jekelegen mysaldaryn kórip otyrmyz. Ol jeke saýda bloktaryn qurýǵa, kapıtaldyń qozǵalýyna shekteýler engizýge, ózara sanksııalarǵa, saýda úshin kedergilerdi ulǵaıtýǵa qatysty. Meniń paıymdaýymsha, bul – uzaq merzimdi turǵyda búkil elderge nuqsan keltiretin, al óziniń radıkaldyq fazasynda búkil álemdegi teketiresterdiń ulǵaıýyna soqtyratyn tuıyq jol, dep atap kórsetti Qazaqstan basshysy.
Barlyǵy da áskerı, ekonomıkalyq jáne saıası bloktarǵa bólingen «qyrǵı-qabaq soǵys» kezeńi kúni búginge deıin meniń esimde. Onda salamatty básekelestik ıdeologııasy, ıaǵnı «óziń úshin jaqsy jasaý» ıdeıasy «kórshińe jamandyq jasaý» teketiresimen almastyryldy. Tek «temir perde» qulaǵannan keıin ǵana álem erkin tynys alyp, halyqaralyq ekonomıka óse tústi. Keıin sheginýge jáne osy jetistikterdi joǵaltýǵa jol berýge bolmaıdy.
Jahandaný tabıǵı jáne buljymas úderiske aınaldy. Qazirgi zamanǵy álemde seniń tóńiregińde turaqsyzdyq, soǵystar men kúızelister bolǵan jaǵdaıda elderdiń ál-aýqatyn qamtamasyz etýge bolmaıtynyn Eýropalyq odaqtaǵy bosqyndarǵa qatysty daǵdarys is júzinde kórsetip berdi. Men bizge basqa joldy – ekonomıkalyq ósim ár eldiń damýyna jáne turǵyndarynyń ál-aýqatynyń artýyna tıimdi transformasııalanatyn «ınklıýzıvti jahandaný» jolyn tańdaý qajet dep esepteımin. Álemdik ekonomıkanyń osyndaı ósimi ǵana turaqty bola alady jáne biz soǵan umtylýǵa tıispiz. Bul jahandyq deńgeıde birlesken kúsh-jigerdi jáne ulttyq ekonomıkalar deńgeıinde is-qımyldardy úılestirýdi talap etetin transformasııalanýdyń uzaq, kúrdeli jáne aýyrtpalyqty joly.
Men ósim áleýetin qalyptastyrýy múmkin birqatar jahandyq bastamalardy kórip turmyn, deı kelip Elbasy óz oıyn tómendegishe órbitti.
Birinshiden, biz damýshy jáne eń kedeı elderdegi adam kapıtalynyń damýyna basty nazar aýdarýymyz kerek. Eshqandaı memleket saýatty, bilimdi, deni saý jáne isker adamdarsyz damı almaıdy. Biz bilim berý men densaýlyq saqtaýdyń tıimdi júıesin qurýdyń qanshalyqty qıyn ekenin óz tájirıbemizden bilemiz – bul shydamdylyqty, bilimdi jáne úlken ınvestısııalardy qajet etedi. Men Qazaqstan bul salalarda jaqsy alǵa basty dep esepteımin. Degenmen, bul istiń sáti túspegen kóptegen elder de bar. Osy problemany sheshý úshin BUU qoldaýymen Adam kapıtalyn damytý qoryn qurýdy usynamyn. Eń kedeı elderdegi bilim berý men densaýlyq saqtaý sapasyn jaqsartý onyń basty mindeti bolýy tıis. IýNESKO-nyń málimetteri boıynsha, kedeı elderdegi jalpyǵa birdeı bazalyq bilim berýdi qamtamasyz etý úshin jylyna shamamen 50 mlrd. dollar qajet. Bul problemany tek halyqaralyq qoǵamdastyqtyń birlesken kúsh-jigerleri arqyly ǵana sheshýge bolady.
Ekinshiden, ekonomıkalyq ósim qaıta qorlanyp otyrýy úshin, ıaǵnı alypsatar qarjy quraldaryna aýdarylyp ketpeı nemese offshorlyq aımaqtarda qalyp qoımaı, tabystar jańa óndiristerge, bilim berýdi, densaýlyq saqtaý men ınfraqurylymdy damytýǵa qaıta ınvestısııalanýy úshin barlyq jaǵdaılardy jasaý kerek. Búginde, sarapshylardyń baǵalaýynsha, offshorlyq esep-shottarda 30-dan 40 trıllıon dollarǵa deıin saqtalýda. Osy aktıvterge jahandyq salyqtyń bir paıyzyn ǵana engizýdiń ózi damýshy elderdegi bilim berý men densaýlyq saqtaýdy jańa sapaly deńgeıge shyǵarýǵa jaǵdaı jasar edi. Ol salyqtan túsetin qarjyny joǵaryda atalǵan Adam kapıtalyn damytý qoryna baǵyttaýǵa bolady. Halyqaralyq valıýta qory men Dúnıejúzilik bank jahandyq ekonomıkany offshorsyzdandyrý boıynsha yqpaldy sharalar usynýy kerek.
Úshinshiden, dep jalǵady sózin Prezıdent, búginde ekonomıkalyq paıdanyń artynan qýǵandyqtan, qorshaǵan ortanyń keshendi máseleleri qoldan shyǵarylyp alýda. Klımattyq ózgeristerge qarsy is-qımyl jónindegi jahandyq bastamanyń mańyzy da óte zor, biraq, basqa da problemalar týraly umytýǵa bolmaıdy. Parıj kelisiminiń bazasynda «Jasyl» ekonomıkany damytý boıynsha Jol kartasy men tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný jónindegi kelisimshart jasaýdy usynamyn. Ol aýaǵa zııandy qaldyqtardy shyǵarýdy qysqartyp qana qoımaı, sondaı-aq, jerdi, aýyz sýdy, bıoortany saqtaý boıynsha sharalardy qarastyrýy qajet. Onyń ústine, ózderine mindettemelerdi tek elder ǵana emes, sondaı-aq, jahandyq korporasııalar da alýlary tıis. О́tken jyly onyń ornyna kelgen Kıoto hattamasy men Parıj kelisimi elderge SO2 shyǵaryndylaryn qysqartý boıynsha mindettemeler qalyptastyrady. Sonymen bir mezgilde, sý resýrstary, bıoortany saqtaý, jerdiń azýyna jol bermeý, tabıǵatty tıimdi paıdalaný máseleleri tek ulttyq jáne óńirlik deńgeılerde sheshilýde. Osy máseleler boıynsha jahandyq dıalog joq. Budan bólek, qoldanystaǵy barlyq pishimder elderdiń qatysýyn qarastyrǵanymen, TUK-te iri tabıǵat paıdalanýshy bolyp tabylady.
Tórtinshiden, ár eldiń ulttyq deńgeıde aýqymdy qurylymdyq reformalar júrgizgeni mańyzdy, dep qaıyrdy sózin Qazaqstan basshysy.
Memleket basshysy kelesi kezekte Qazaqstannyń jas memleket ekenin, ústimizdegi jyly Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyn atap ótetinimizdi aıtyp ótti. Shırek ǵasyr bederinde biz kartada joq memleketten tabysy ortasha deńgeıli, álemdegi básekege asa qabiletti 50 eldiń quramyna engen memlekettiń jolyn júrip óttik. Osy kezeńde biz ákimshil-ámirshil basqarýdaǵy mesheý qalǵan ekonomıkadan ashyq naryqtyq ekonomıkaǵa ótýge tolyq qol jetkize aldyq. Qaıta jańǵyrtýlar óte qıyn júrdi jáne janǵa batatyndaı boldy, áli kóp nárse isteý kerek. Alaıda, júrgizilgen reformalardyń basty nátıjesi azamattarymyzdyń ál-aýqatyn túbegeıli jaqsartý boldy.
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstannyń IJО́-si dollarmen eseptegende 20 ese, ortasha eńbekaqy 17 ese ósti. Shamamen 2 mıllıon jumys orny quryldy. Serpindi ekonomıkalyq ósim jaǵdaıynda biz tabystarda sonshalyqty bir aıyrmashylyqtarǵa jol bermedik. Kedeıshilik aıtarlyqtaı deńgeıde qysqardy. Eger 90-shy jyldardyń basynda árbir úshinshi adam Qazaqstanda kedeıshilik sheginiń arǵy jaǵynda ómir súrse, búginde kedeıshilik deńgeıi 3%-dan da tómen.
Ekonomıkalyq ósim órlep turǵan kezdiń ózinde de biz jalpyǵa birdeı tutyný úrdisine jol bermedik, dedi sózin sabaqtaǵan Prezıdent. Biz úshin adam kapıtalyna ınvestısııalar salý, ınfraqurylymdardy damytý, ındýstrııalandyrý jáne qazaqstandyqtardyń bolashaq urpaǵy úshin qor jasaý basty basymdyqtar boldy jáne bolyp qalyp otyr. Táýelsizdik jyldarynda shamamen 1400 mektep pen 1300 densaýlyq saqtaý nysandary salyndy. Táýelsizdik jyldarynda áleýmettik sala shyǵyndary IJО́-niń 6%-ynan 10%-ynan astamǵa deıin ósti. Qazaqstandyqtardyń ortasha ómir jasy 72-ge ulǵaıdy. 100 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, halyqtyń baspanamen qamtamasyz etilýi bir jarym esege ulǵaıdy. Respýblıkalyq mańyzdaǵy 10,5 myń shaqyrym avtomobıl joldary salyndy jáne jóndeldi. Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy boıynsha 6 jylda 3,8 trıllıon teńge somasyna 900 joba qoldanysqa engizilip, 85 myń turaqty jumys orny quryldy. Eldiń halyqaralyq rezerviniń kólemi, Ulttyq qor qarjylaryn qosa alǵanda, 95 mıllıard dollardy qurap, IJО́-niń 50%-yna deıin artty.
Biz jetekshi transulttyq korporasııalarmen tıimdi yntymaqtastyqty jolǵa qoıa bildik. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanǵa 255 mıllıard dollar tikeleı shetel ınvestısııasy tartyldy. Bul elimizge jáne júrgizilip jatqan reformalarǵa degen senimniń kórsetkishi bolyp tabylady.
Qazaqstan qashanda ıntegrasııa men ózara is-qımyldyń jaqtaýshysy bolyp keldi, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý ıdeıasyn qoldady. Búginde EAEO aqıqatqa aınaldy jáne 180 mıllıonnan astam halqy bar 5 eldiń basyn biriktiredi. 2015 jyly Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna tolyqqandy múshe boldy.
Qazaqstan basshysy, sondaı-aq, ótken jyly elimizde asa mańyzdy bes ınstıtýttyq reforma júzege asyryla bastaǵanyn atap ótti. Bul jańǵyrtýlar zamanaýı, kásibı jáne avtonomdy memlekettik apparat qurýǵa, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýge, ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósimge, qazaqstandyqtardy bolashaqtyń birtutas ultyna toptastyrý men memlekettiń ashyqtyǵy men eseptiligin qamtamasyz etýge baǵyttalyp otyr. «100 naqty qadam» Ult Jospary qabyldanyp, ony júzege asyrý úshin zańnamaǵa ózgeris engizilip úlgerildi. Bul álemde bolyp jatqan túrli teris trendterge basty jaýap bolyp tabylady.
Qazaqstan basty maqsaty álemdegi asa damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý bolyp tabylatyn 2050 jylǵa deıingi uzaq merzimdi Damý strategııasyn júzege asyrýda. Aldaǵy onjyldyqtyń sheshýshi mindeti – eldi damytýdyń qaǵıdatty jańa modelin qalyptastyrý. Qazaqstan ekonomıkalyq ósimdi belsendi etý men básekege qabilettilikti nyǵaıtý úshin orasan zor áleýetke ıe. Biz ózimizdiń uzaq merzimdi ósip-órkendeýimiz ben ornyqtylyǵymyzdy tek qana elimiz asa baı tabıǵı resýrstarǵa táýeldilikke baılap qoımaıtyn bolamyz. Osyǵan oraı negizgi mindet ekonomıkalyq ósimniń jańa draıverlerin qalyptastyrý, ındýstrııalandyrýdy jalǵastyrý, halyqtyń joǵary deńgeıli tabysy men sapaly adam kapıtaly bar jeke sektorǵa basymdyq beriletin zamanaýı ekonomıka ornyqtyrý bolyp tabylady.
Ekonomıkalyq ósim basym jaǵdaıda eńbek ónimdiliginiń, jekemenshik ınvestısııalardyń jáne básekelestiktiń ósimimen qamtamasyz etiletin bolady. Damýdyń jańa ekonomıkalyq modelin qalyptastyrý barlyq saladaǵy qurylymdyq ózgeristerge negiz qalaıdy. Biz kúsh-jigerimizdi memlekettik sektorda júrgizilip kele jatqan saıasattyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne memlekettiń ekonomıkaǵa qatysý úlesin EYDU elderiniń tájirıbesi boıynsha IJО́-niń 15%-yna deıin tómendetýge jumsaıtyn bolamyz. Bizdiń ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy negizgi mindetimiz – naryqtyq ınstıtýttardy nyǵaıtý, erkin básekelestikti damytý men jeke iskerlik bastamany yntalandyrý. Biz áleýmettik-qoǵamdyq salada adam kapıtalyn damytýdy ınvestısııalaýdy belsendi jalǵastyramyz, biraq memlekettiń, bıznes pen azamattyń jaýapkershiligin naqty bólip kórsetetin bolamyz, dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy, sonymen qatar, Qazaqstannyń salystyrmaly túrde alǵanda qysqa ǵana tarıhynda kóptegen ekonomıkalyq silkinisterdi – 90-shy jyldardaǵy tolyq aýqymdy ekonomıkalyq kollapstan 2000-shy jyldardaǵy jan-jaqty syrtqy esten tandyrýlarǵa deıingi silkinisterdi eńsere alǵanyn kóldeneń tartty. Bizdiń basty qaǵıdattarymyz – ekonomıkalyq pragmatızm, reformalardy júzege asyrýdaǵy dáıektilik pen azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa ekpin túsirý – bizge barlyq qıyndyqtardan ótýge múmkindik berip, bizderdi kúshtirek ete tústi.
Búginde barlyq elder qıyndyqtardy bastarynan ótkerýde jáne ulttyq egoızmge erik bermeı, álem aldynda turǵan syn-qaterlerdi eńserýde birlesip jol taba bilý mańyzdy. Halyqaralyq dıalogtyń túrli pishimderi bar: G-7, G-20. Jahandyq jáne óńirlik ekonomıkalyq forýmdar, máselen, Davostaǵy, Boaodaǵy, bizdiń Astanadaǵy sekildi kezdesýler ótkizilip keledi. Daıyndalǵan sheshimderdi praktıkalyq paıdalanýda kelisýshilik pen úılesimdilikti qamtamasyz etý mańyzdy. Bul jerde barlyq elderdiń pikiri esepke alynýy tıis. BUU qurylymynda nemese onyń janynan osyndaı úılestirý isin qamtamasyz etetin arnaıy komıtet quratyn ýaqyt jetti. Qazaqstanda qoldanylyp kele jatqan, 140 elden 30 myńnan astam sarapshynyń basyn biriktiretin «G-Global» vırtýaldy ınteraktıvti alańyn belsendi paıdalanýdy usynamyn, dedi Nursultan Ábishuly.
Qazaqstan basshysy sózin aıaqtaı kele, forýmnyń barlyq qatysýshylaryna jemisti jumystary úshin rızashylyǵyn bildirgisi keletinin málimdedi. Onyń qorytyndylary jahandyq damýdyń ortaq qazynasyna qosylatynyn atap ótti. Sondaı-aq, forýmnyń barlyq qatysýshylary men qonaqtaryna zor densaýlyq pen tabystar tiledi.
Elbasynan keıin minberge kóterilgen Dúnıejúzilik saýda uıymynyń bas dırektory Roberto Azevedo qazirgi kezeń jahandyq ekonomıkanyń evalıýsııalaný dáýirin bastap bergendigin eske saldy. Bul rette álemdik saýdanyń mańyzy artyp otyrǵandyǵyna toqtaldy.
Osydan eki myń jyldaı ýaqyt buryn halyqtardy jalǵastyryp, halyqaralyq saýdanyń rólin atqarǵan kóne Jibek joly Qazaqstan aýmaǵyn basyp ótetin. Búgingi kúni qaıta qalpyna kele bastaǵan sol kóne joldyń jańa beldeýleri aıqyndalý ústinde. Ol burynǵysynsha Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótedi. Demek, osy arqyly biz táýelsiz Qazaqstannyń halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq qatynastarǵa meılinshe kirigetindigin kórip otyrmyz. Sonyń bir kýásindeı ótken 2016 jyly Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna 162-shi múshe memleket bolyp qosyldy. Bul jónindegi kelissózder 20 jylǵa jýyq ýaqytty qamtydy. Sonymen, búgingi kúni Qazaqstandy álemdik bızneske ashyq el retinde tanýǵa ábden bolady. Byltyr Nursultan Nazarbaev myrza atalǵan sharany resimdeý úshin Dúnıejúzilik saýda uıymynyń shtab-páteri ornalasqan Shveısarııaǵa kelgen kezde áńgimelesýdiń sáti tústi. Sonda Qazaqstan basshysy Qazaqstannyń ıntegrasııalaý úderisi munymen toqtap qalmaıtyndyǵyn aıtqan edi, dep odan ári qaraı óz oıyn Dúnıejúzilik saýda uıymynyń qazirgi kezeńde shuǵyldanyp otyrǵan ilgeri jumystaryn baıandaýmen ótti. Sonyń biri shaǵyn jáne orta bıznesti sıfrlyq keńistikke kirgizýge baǵyttalyp otyrǵandyǵyn aıtty.
Halyqaralyq valıýta qorynyń basqarýshy dırektory Krıstın Lagard forýmǵa qatysýshylarǵa jasaǵan beıne-joldaýyn óziniń el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda osyndaı qurmetke ıe bolǵandyǵyna qýanyshty ekendiginen bastapty. Men Qazaqstanǵa saparymda sizderde qurylǵan keremet ýnıversıtettiń stýdentterimen kezdesý múmkindigine ıe boldym. Olar óte órshil eken. Olardyń boıynda úlken arman barlyǵyn, sol armanǵa qol jetkizý maqsatyn alǵa qoıyp, bilim alýǵa barynsha qulshynyspen kiriskendikterin baıqadym. Men olardyń boıynan Qazaqstannyń jaqsy bolashaǵyn kórgendeı boldym, dedi ol.
Sonymen qatar, Qazaqstannyń óziniń ulttyq valıýtasy – teńgeni erkin aınalymǵa túsirgendigin daǵdaryspen kúres jaǵdaıyndaǵy jetistik retinde baǵalapty. Endi fıskaldyq saıasatty qaıta qarastyrýdyń da jóni kelgendigin, el ekonomıkasyn ártaraptandyrýdyń beretin paıdasy da úlken ekendigin jetkizgen. Sondyqtan, qysqa merzimdi saıasatta ekonomıkany ártaraptandyrýǵa barynsha mán berýdi durys dep esepteıtindigin jetkizgen. Halyqaralyq valıýta qorynyń Qazaqstanmen áriptestigi laıyqty jaǵdaıda damyp kele jatqandyǵyn atap óte kele, bul áriptestikti tereńdete túsýge yqylasty ekendikterin aıtyp, forýmnyń jumysyna tabys tilepti.
Eýropa Qaıta qurý jáne Damý bankiniń prezıdenti Sýma Chakrabartı qazirgi kúni jańa ekonomıkalyq jaǵdaı keńistigine shyǵýǵa umtylyp jatqan elder arasynda mundaı múmkindikke Qazaqstannyń ıe ekendigin aıtty. Osy baǵytta elde júrgizilip jatqan qurylymdyq reformanyń serpindiligin saqtaýǵa qoldaý bildiretindigin jetkizdi. Bul rette ekonomıkany ártaraptandyrý máselesiniń mańyzy zor. Ol ekonomıkany ornyqty etip, daǵdarys týdyratyn silkinisterden qorǵaıtyn bolady, dedi ol. Sonymen qatar, Eýropa Qaıta qurý jáne Damý bankiniń bilim ekonomıkasyn qarjylandyra bastaǵandyǵyna shırek ǵasyr ýaqyt bolǵandyǵyn aıta kele, osy máselege kóńil bólip jatqan Qazaqstannyń durys baǵytpen kele jatqandyǵyn atap ótti.
Bul rette baılanystarymyzdy jaqsarta ári jetildire túsýdiń jaǵymdy jaqtary bar. Ortalyq aqparattandyrý júıesi qalyptasyp otyr. Kóp jolaqty ınternetti paıdalanyp jatyrsyzdar. Ony endi aýyldy jerlerge jetkizýdiń mańyzy zor. Bizdiń kómegimiz arqyly Grýzııa bul máselege mán bergen edi. Onyń aqyry aýyldy jerlerge jańa tehnologııalardyń kelýine jaqsy múmkindikter týǵyzdy. Osy rette Qazaqstanda jańa tehnologııalarǵa oqytý, kadrlardy daıyndaý máselesiniń mańyzdy ekendigin bilemin. Bizdiń osy baǵytta áriptestigimizdi damyta túsýimizge jaqsy múmkindikter bar ekendigi anyq, dedi EQDB basshysy.
Banktiń bilim ekonomıkasyn damytý, ártaraptandyrý, jańa tehnologııalar baǵytynda qoldaý kórsete alatyndyǵyn jetkizdi.
Osydan týra 17-18 jyl buryn qazirgi kezde álemdegi eń iri kompanııanyń birine aınalǵan Alibaba Group kompanııasynyń negizi qalanǵan edi. Qazir men búkil álemge tanylǵan osy kompanııanyń negizin qalaýshy jáne Alibaba Group kompanııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Djek Ma myrzaǵa sóz kezegin bergendi jón kórip turmyn, dedi plenarlyq otyrystyń moderatory Hemısh MakReı.
Búgingi jıynǵa qatysý men úshin úlken qurmet, dep bastady óz sózin Alibaba Group kompanııasynyń negizin qalaýshy jáne dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Djek Ma. Bul meniń Qazaqstanǵa birinshi ret kelýim. Talaı ret men osy Uly Dala ústinen ushyp óttim, biraq bir de bir ret qonýdyń reti kelmedi. Mine, endi, AEF – jahandyq únqatysý alańynyń arqasynda men Qazaqstannyń sýyn iship, aýasyn jutý qurmetine ıe boldym. Meni tańǵaldyrǵan bir jaǵdaı – dalanyń káýsar samaly adamnyń boıyna jylylyq pen jarasymdylyq nuryn sebedi eken. Taǵy bir baıqaǵanym, munda eýropalyqtar da, azııalyqtar da ózderin óte erkin sezinedi.
Osydan týra 2000 jyl buryn osy Uly Dala tósimen Uly Jibek joly tartylyp, sansyz kerýender Shyǵystan Batysqa, Batystan Shyǵysqa qaraı jol tartqan edi. Dál sol kezeńde eshkim Eýropany Azııanyń qurmetteıtinin, Azııany Eýropanyń qurmetteıtinin boljap bilgen joq bolatyn. Jahandyq ekonomıkanyń alǵashqy túrenin salǵan sol Uly Jibek jolynyń dál ortasynda Qazaqstan dalasy jatyr. Búgingi qazaq jerindegi kásipkerlik rýhy sol bir dáýirlerden bastaý alǵan. Mine, búgin osy Uly Jibek joly salǵan dańǵyl baǵytpen ǵalamtor joly álemdi baılanystyryp jatyr. О́skeleń urpaq ómirge ákelgen ınternet álemdi ózgertedi.
Tehnologııa bul – bolashaq. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta ozyq tehnologııalar negizinde jasalǵan robottar adamnan da aqyldy bolýda. Sondyqtan, búgingi tańda adam «kompıýter aqyldy ma, álde adam aqyldy ma?» degen salystyrmaly teńeýge jol bermeýi kerek. О́mir adamzat aqyl-oıymen damıdy. Birinshi ónerkásiptik tóńkeris nátıjesinde jańa jumys oryndary ashyldy, ekinshi ónerkásiptik tóńkeris odan da kóp jańa jumys oryndaryn ashyp, adamnyń qabileti men bilimin arttyra tústi. Mine, jahandyq aýqymda qozǵalysqa túsken tórtinshi ónerkásiptik tóńkeris te jańa mamandar qalyptastyryp, jańa jumys oryndaryn ashýda. Ataqty Marko Polo Italııadan shyǵyp, Qytaıǵa jetkenshe tórt jyl ýaqytyn jolda ótkizgen eken. Búgin ınternettiń arqasynda bul qashyqtyqty kózdi ashyp-jumǵansha eńserýge bolady.
Osydan 18 jyl buryn biz óz kompanııamyzdyń irgetasyn qalaǵanda, dál osyndaı mejege jetemiz dep oılaǵan joqpyz. Ozyq tehnologııa qashanda tabysqa bastaıdy. Endi bir 30-40 jyldyń ishinde adamzat máńgilik jastyq syryn ashyp, qaterli isik qasiretiniń emin tabatyn bolady. Biraz ýaqyttan keıin biz aqparattyq tehnologııanyń ozyq jetistikteri týraly tamsana aıtatyn bolamyz. Osydan biraz jyl buryn adamdar áleýmettik jeliler týraly oılanǵan da joq. Al búginde Google, Facebook, Twitter jelilerinsiz ómirdi elestetý qıyn. Endeshe, bolashaq jańa ınnovasııalyq tehnologııalardyń zamany bolmaq. Qazaqstan DSU-ǵa múshelikke ótý úshin 20 jylǵa jýyq kelissózder júrgizipti. Endi osynaý ınnovasııalyq uıymnyń jemisin kóretin bolady.
Kelesi kezekte Kolýmbııa ýnıversıteti Jer ınstıtýtynyń dırektory Djeffrı Saks sóz aldy.
Men osydan týra 24 jyl buryn Qazaqstanda bolǵan edim. Sol kezeńde Sizben, joǵary mártebeli Prezıdent myrza, Almaty qalasynda kezdesken edik. Osy kezdesý barysynda bolǵan áńgimede men Sizdiń bolashaqqa degen kózqarasyńyzdy uqqan edim. Búgingi jahandyq jıynǵa shaqyrǵanyńyzǵa da rahmet. Eýrazııa bolashaqta búkil jahandaný úrdisiniń ortalyǵy bolatynyna senimdimin. Osydan 2000 jyl buryn bul dalamen Uly Jibek joly ótken bolsa, búginde Ortalyq Azııa taǵy da elektrondy tehnologııanyń ortalyǵyna aınalýda.
Búginde adamzat aldynda turǵan kókeıkesti máselelerdiń biri jahandyq jylyný úrdisiniń aldyn alý bolyp tabylady. Biz jerimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek. Osydan shırek ǵasyr buryn jahandyq jylyný máselesi týraly sóz qozǵalǵan kezde biz bul apattyń aýqymyn boljap kórmegen edik. Al búginde bul adamzat aldynda turǵan úlken qaterlerdiń birine aınalýda. Joǵary mártebeli Prezıdent myrza, Sizdiń jańaǵy aıtqan sózderińiz bárimizge keremet oı saldy. Bilim salasyn damytpaı, biz alǵa jyljı almaımyz. Búginde álemde mıllıondaǵan balalardyń saýaty joq. Mıllıondaǵan balalar ashtyqtan zardap shegýde. Bul – qoǵamdy jaılaǵan qaıyrshylyqtyń kesiri. Sondyqtan, Sizdiń BUU sheńberinde osy máselelerge baılanysty jahandyq uıym qurý týraly usynysyńyzdy jan-jaqty qoldaımyn.
Sonymen birge, plenarlyq otyrysty júrgizýshi moderator ońtústikkoreıalyq ekonomıst Ha-Djýn Changke sóz berdi. Ol óz sózinde búginde ekonomıkalyq sarapshylardyń jahandyq únqatysý alańyna aınalǵan Astana ekonomıkalyq forýmynan alǵan áserlerimen bólisti. Sodan keıin plenarlyq otyrystyń moderatory Hemısh MakReı otyrysqa qatysýshylardyń atynan Elbasy Nursultan Nazarbaevqa suraq qoıdy. «Adam ómirindegi alǵashqy 25 jyl jetken jetistikterdi paıymdap, júrip ótken jolyna bir ret esep beretin kezeń sııaqty. Joǵary mártebeli Prezıdent myrza, Siz Qazaqstannyń osy bir júrip ótken 25 jyl kezeńine kóz tastap, aldaǵy 25 jylǵa qandaı boljamdar aıtar edińiz?» – degen.
Elbasy plenarlyq májilisti júrgizýshiniń suraǵyna jaýap bere kelip: «Biz osy bir ótken 25 jyl ishinde qandaı jumys atqarǵanymyz týraly jańa sóılegen sózimde birshama jaýap berdim. Alǵa qoıǵan reformalardy júzege asyrý arqyly elimiz belgilengen jetistikterge jetip keledi. Professor Saks óz sózinde Bolıvııada bolǵan gıperınflıasııa máselesin tilge tıek etti. 90-shy jyldary bizdiń elimizde de ınflıasııa deńgeıi júzdegen paıyzdan asyp ketti. Eń bastysy, biz reformalardy júzege asyra otyryp, 130 ult, kóptegen dinı konfessııa ókilderi turatyn elde tatýlyq pen beıbitshilikti saqtaı bildik. Men 17 jyl ishinde osy jerde búgingi el astanasynyń irgetasyn qalap, osyndaı elorda saldym», – dedi Elbasy. Odan ári Nursultan Nazarbaev elimizdiń taıaý bolashaqtaǵy damý baǵdarlamalaryna toqtala kelip, Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý mindetin erekshe atap kórsetti.
Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda keshe túske deıin ártúrli baǵyt boıynsha birneshe sessııa otyrysy ótti. Onda álemdik ekonomıka damýynyń negizgi qalyptary men qıyndyqtary, sondaı-aq, jańa ekonomıkalyq shynaıylyq jaǵdaıynda ekonomıka ósýin qamtamasyz etý máseleleri odan ári talqylandy.
Búginde jahan jurtyn alańdatqan álemdik daǵdarystyń zardaptary halyqaralyq qaýymdastyqtan ekonomıkalyq ósý boıynsha jańa tásilder men joldar izdestirýdi talap etýde. Al onyń biregeı baǵyty ekonomıkany barynsha ártaraptandyrý úderisi bolyp tabylady. Tipti, uzaqqa sozylǵan ekonomıkalyq quldyraýmen kúresý múmkindigi de osyǵan kelip tirelgendeı. Mine, osy turǵyda álem ǵalymdary jahan ekonomıkasyn ilgeriletýdiń tıimdi ádisin oılasýda. Shyndyǵynda, daǵdarys ınnovasııalyq tásilder jáne tehnologııalardy engizý esebinen, barlyq elderge jańa naryqtardy ıgerý, eńbek ónimdiligin arttyrý boıynsha qosymsha múmkindikter usynýda. AEF-2016 qatysýshylary keshegi otyrystarda da osyndaı oılaryn ortaǵa saldy.
Ekinshi kúnniń enshisinde onshaqty sessııa ótken bolatyn. Sonyń biri «aımaqtyq jáne jahandyq is-áreketter: jahandyq ósý úshin saıası batyl qadamdar qajettiligi» dep ataldy. Onda tanymal kóshbasshylar ashyq pikirsaıysqa shyqty. Sharany Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń tóraǵasy, 2008-2014 jyldardaǵy Armenııa premer-mınıstri jáne ortalyq bankiniń 1998-2008 jyldardaǵy tóraǵasy Tıgran Sarkısıan júrgizip otyrdy. Al Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Reseı Federasııasy Memlekettik Dýmasynyń úsh shaqyrylymdaǵy depýtaty Sergeı Glazev, 2007-2012 jyldardaǵy Fransııa premer-mınıstri Fransýa Fııon, Italııa premer-mınıstri (1996-1998 jj., 2006-2008 jj.), eks Eýrokomıssııa Prezıdenti Romano Prodı, 2007-2008 jyldardaǵy Avstrııa federaldyq kansleri Alfred Gýzenbaýer, Polsha Respýblıkasynyń burynǵy prezıdenti Aleksandr Kvasnevskı, 1999-2001 jyldardaǵy Izraıl premer-mınıstri, 2007-2013 jyldardaǵy Izraıl qorǵanys mınıstri Ehýd Barak, Qyrǵyz Respýblıkasynyń burynǵy premer-mınıstri Djoomart Otorbaev sııaqty saıasatkerler pikirsaıysqa qatysyp, ekonomıkalyq jaǵdaıdy túzeý úshin qabyldanýy tıis sharalar jaıyn talqylady. Máselen, Reseıdiń burynǵy syrtqy ekonomıkalyq baılanys mınıstri Sergeı Glazev álem ekonomıkasyna yqpal etetin birneshe salalardy atap shyqty. Mamandar onyń paıymdary bizdiń elimizge de tıimdi tustary kóp ekendigin jetkizdi.
Biz jahandaǵy túrli oqıǵalarǵa qarap otyryp, ekonomıkamyzdy damytýdyń kóptegen joldaryn qarastyrǵanymyz abzal. Sebebi shıkizat, tabıǵı resýrstar, paıdaly qazbalar zamany aıaqtaldy. Osy jerde adamı faktor kezeńi keldi. Bolashaqta ekonomıkany, densalyq saqtaý, bilim berý men ǵylym salasyn qarastyrý kerek, dedi S.Glazev.
Forým aıasynda ótken taǵy bir shara «Kazakhstan Privatization Forum» dep ataldy. Onda elimizde júrgizilip jatqan jekeshelendirý úderisine qatysty máseleler talqylandy. Jekeshelendirý úderisi tájirıbede qalaı jáne qandaı jaǵdaıda júrgiziledi? Qazaqstannyń enertegıka salasynyń damý jáne ósý perspektıvalary qandaı? Buǵan jahandyq shıkizat naryǵyndaǵy oqıǵalar men aqsha salasyndaǵy jaǵdaı qalaı áser etti? Jekeshelendirýge jatqyzylatyn uıymdardyń taldaýy jáne baǵalaý kórsetkishteri men perspektıvalary qandaı? Osy suraqtarǵa jaýap izdestirildi. Jergilikti, aımaqtyq jáne sheteldik ınvestorlar úshin ınvestısııalaýdyń joldary jáne menshik nysandary, memlekettik qoldaý men yntalandyrma baǵalaýy, jutylý jónindegi kelisimderdi qarjylandyrýdaǵy úrdister men ózgerister jaıy áńgime arqaýyna aınaldy. Sharany «Financial Times»-tyń Máskeý men Ortalyq Azııadaǵy tilshisi Djek Farchı júrgizip otyrdy. Qazaqstannyń Qarjy vıse-mınıstri Rýslan Dálenov, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ basqarma tóraǵasy О́mirzaq Shókeev, «Báıterek» UBH» AQ basqarma tóraǵasy Erbolat Dosaev, «QazAgro» Ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ basqarma tóraǵasy Nurlybek Málelov qatysyp, eldegi jekeshelendirý baǵdarlamasyna baılanysty júrgizilip jatqan jumystar jaıyn baıandady.
Forým aıasynda ótken taǵy bir mańyzdy shara – kásibı memlekettik apparat taqyrybyndaǵy sessııaǵa Memlekettik qyzmet isteri mınıstri Talǵat Donaqov, BUU-nyń Bas hatshysynyń kómekshisi, Eýropa jáne TMD elderine arnalǵan aımaqtyq bıýronyń dırektory Jıhan Sultanoǵlý, Astanadaǵy Memlekettik qyzmet salasyndaǵy óńirlik hab basqarýshy komıtetiniń tóraǵasy Álıhan Baımenov, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń rektory Bolatbek Ábdirásilov jáne taǵy basqalar qatysyp, sóz sóıledi. Olar memlekettik qyzmettegi ınnovasııalar, memlekettik qyzmet salasynda ınnovasııalyq ádistemelerdi engizýdiń halyqaralyq tájirıbesi, memlekettik qyzmet kórsetýdegi zamanaýı tehnologııalardyń róli, memlekettik qyzmet kórsetýdegi zamanaýı trendter, memlekettik qyzmetkerlerdi ınnovasııalyq oqytý sııaqty taqyryptardy talqylady. T.Donaqov óz kezeginde memlekettiń tabysty damýy úshin «jınaqy» memlekettik apparat qurý qajettigin aıtty. Sońǵy jyldary elimiz memlekettik qyzmet jáne memlekettik basqarý salasynda aýqymdy ózgeristerdi júzege asyryp jatqandyǵyna toqtalǵan mınıstr, Qazaqstan Prezıdenti bastamashylyq etken bes ınstıtýttyq reformany elimiz iske asyrýǵa kiriskenin, sondaı-aq, osy reformalardyń arasynda birinshisi memlekettik apparatty jańǵyrtýǵa baǵyttalǵany sımvoldyq mánge ıe ekenin atap ótti.
Memleketti tabysty damytýdyń negizi – yqsham memlekettik apparat qurý. Mundaı apparat ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalardy tıimdi júzege asyrýdy, sondaı-aq, sapaly memlekettik qyzmetter usynýdy qamtamasyz etedi, dedi T.Donaqov. Osy rette ol Memlekettik qyzmet isteri mınıstrligi memlekettik qyzmettiń jańa modelin júzege asyrýdyń lokomotıvi, sonymen qatar, barsha memapparatty kásibılendirýdiń ortalyǵy men tetigi bolýy tıis ekenin atap ótti. Túzilip otyrǵan model memlekettik qyzmet, memlekettik basqarý jáne sybaılas jemqorlyqqa jol bermeý turǵysynda sheteldik tájirıbege basa mán beredi, dedi mınıstr.
BUU Bas hatshysynyń kómekshisi, BUU Damý baǵdarlamasy ákimshisiniń kómekshisi Jıhan Sultanoǵlý Astanadaǵy Memlekettik qyzmet óńirlik haby jaıynda oıymen bólisti. «Astanada Memlekettik qyzmet salasyndaǵy óńirlik habty qurý týraly Qazaqstan Úkimeti men BUU DB-nyń bastamasyn maqtan tutamyz. Bul hab bilimmen bólisýge jáne áleýetti keńeıtýge qajetti tuǵyrnama», dedi J.Sulta
