Jaıylymdy tıimdi paıdalaný – mal basyn arttyrýdyń kepili

Parlament Májilisinde depýtat­tardyń bastamashylyǵymen ázirlengen «Jaıylymdar týraly» jáne oǵan ilespe zań jobalarynyń tusaýkeser rásimi boldy. Bul zań jobalary  da elimizdegi aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha asa zárý máselelerdiń birin sheshýge yqpal eter degen úmit bar. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050 Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyndaǵy talaptarǵa sáıkes ázirlengen zań jobasy avtorlarynyń biri, jumys tobynyń jetekshisi Jeksenbaı DÚISEBAEVTY áń­gimege tartyp, qujattyń mańyzy men erek­shelikteri týraly aıtyp berýin suraǵan edik. – Jeksenbaı Qartabaıuly, «Jaıylymdar týraly» zań ­jobasyn qolǵa alýǵa qandaı jaıt sebep boldy? – Jaıylym máselesinde sheshilmegen túıinder kóp. Osy zańdy aýyl turǵyndarynyń kópten kútip otyrǵany belgili. Elimiz ulan-baıtaq jerdi ıelenip otyrsa da aýyl turǵyndarynyń mal jaıatyn jeri joq degen sózder sońǵy kezderi jıi estilýde. Búginde elimizde jylyna 11 mln.-ǵa jýyq shartty mal basy jaıylymǵa shyǵarylyp otyrady. Elimizdegi aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jalpy jer kólemi 220 mln. ga bolsa, sonyń 187 mln. ga-sy – mal jaıylymy. Osy jerge 11 mln. bas maldy qalaı baqsa da bolar edi, alaıda, onyń bólinisi, paıdalaný tártibi durys úılestirilmegendikten halyqtyń kóp bóligine jaıylym jetpeı otyr. Zań jobasy naqty osy isterdi sheshýdi qarastyrady. 2012 jylǵy Elbasynyń «Qazaq­stan-2050 Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýy jarııalanǵansha bizde bul ispen arnaıy shuǵyldanǵan adam bolǵan joq. О́ıtkeni, kóptegen zańdarda, onyń ishinde Jer kodeksinde oǵan qatysty normalar bar bolǵan soń, eshkim arnaıy túrde qaras­tyrmady. Elimizde BUU Damý baǵdar­lamasy bar ekenin bilesiz­der, mine, osy baǵdarlama osydan 5-6 jyl buryn Almaty oblysy­nyń Jambyl aýda­nynda jaıylymdardy paıda­laný máselesine baılanysty tá­jirıbe júrgizdi. Sóıtip, jaıylymdardy paıdalanýda, ony zań turǵysyndan qamtamasyz etýde óte úlken olqylyqtardyń baryn anyqtady. Men 2012 jyly Májilistiń besinshi shaqyrylymyna depýtat bolyp saılanyp, Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesi bolǵan edim, «Jaıylymdar tý­raly» zań jobasyn jasaý­ máse­lesi qolǵa alynǵannan keıin Májilistegi «Nur Otan» partııa­sy­nyń fraksııasy osy zańdy ázirleý jónindegi jumys tobyna jetekshilik etýdi maǵan tapsyrdy. Sóıtip, biz zań jobasymen tyǵyz aınalysyp kettik. Aldymen «Jaıylymdar týraly» negizgi zańnyń jobasy jasaldy. 2012 jyldyń 20 qyrkúıeginde osy zańnyń máselelerin qaras­tyr­ǵan alǵashqy dóńgelek ústel ótkizdik. Oǵan óńirlerdiń ákim­dik­terinen, ǵylymı ortadan, or­ta­lyq atqarýshy organdardan ókilder qatysty. Dóńgelek ústelde kóptegen pikirler men usy­nystar aıtyldy. Olardyń ózekti degenderin eskere kele, zań jobasyna qosyp, ózin Ádi­let mınıstrligindegi vedom­stvoaralyq komıssııaǵa shyǵardyq. Zańnyń negizgi tujyrym­damasy – Jaıylym keńesin qurýǵa baǵyttalǵan. Osy zań jo­basyn vedomstvoaralyq komıssııa qoldamady, óıtkeni, buǵan qosymsha qarajat kerek, áli de pysyqtaý qajet. Qarjy mınıstrligi ábden zerttesin degen qorytyndymen shyǵaryp saldy. Biraq, bul qorytyndy bizdi moıyta alǵan joq, jobany ábden pysyqtap, qosymsha qarajat qajet etpeıtinin dáleldep, vedom­stvoaralyq komıssııaǵa ekinshi ret shyǵardyq. Bul joly komıssııa bizdi qoldady. Odan ári zań jobasyn arnaıy qarastyrý úshin Úkimetke joldadyq. Biraq, sol kezde Elbasy bir úlken májiliste zańdardy kóptep týyn­data berýdiń qajeti joq, keri­sinshe, qabyldanǵan zańdardy jetildirgen durys degen sózder aıtyp qalǵan edi. Osy sózderge silteme jasaǵan Úkimet jańa zań jobalaryna moratorıı jarııalap, burynǵylardy pysyqtaý, jetildirý jóninde ókim shyǵarǵan. Sonyń saldarynan 2013 jyly bizdiń «Jaıylymdar týraly» zań jobamyz qoldaý tappady. Al qajetti normalar engizý qolda­nystaǵy basqa zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar jasaý arqyly sheshilsin delindi. – Sodan keıin zań jobasyna qoldy bir-aq siltep tastaǵan joqsyz ba? – Árıne, sóıtýge bolýshy edi, biraq depýtat retinde júktelgen jumysty qaıtse de aıaǵyna deıin jetkizip, tııanaqtaý kerek bolyp, zań jobasynan bas tarta alma­dym. Esterińizde bolsa, sol kez­derde Elbasynyń syrtqa et shy­ǵarýdy 60 myń tonnaǵa deıin jetkizý qajettigi jóninde usy­nys jasaǵanyn bilesizder. Eger mal jaıylymyn utymdy paı­da­lanbasaq, onyń basyn qalaı ósiremiz, al mal basy óspese et qaı­dan bolsyn degen oı maza ber­medi. Ata-babalarymyz jaıylymdardy jyldyń tórt mezgiline shaqtap, utymdy paıdalaný ar­qyly mal basyn qazirgiden bálen ese artyq ósirdi emes pe? Ǵylymı tilmen aıtqanda, «aýysym­dy mal jaıylymdary» degen­niń syryn bizdiń atalarymyz óte jaqsy bilgen. Sol kezdegi qazaq malynyń etin, terisin Reseı, Ýkraına, Be­larýs qana emes, odan ári Eýropa elderine de shyǵaryp turǵany belgili. Qazirgi zamanda sol ádisti nege paıdalanbasqa degen oı jatsam-tursam oıdan shyqpady. Osy máseleni «tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan» deı­tin qyrǵyz, túrikmen, ózbek aǵaıyn­dar qalaı sheshti eken dep issaparmen sol elderge de baryp qaıttym. Biraq, olardyń zańdary bizge sáıkes kelmeıtinin kórdik, óıtkeni, bizdiń mentalıtetimiz basqa, naryqtyq ekonomıkadaǵy jolymyz bólek, jaıylymdardy kútý jónindegi ata-baba dástúrlerimiz de basqasha bolyp shyqty. Maýsymdyq aýysymdy mal jaıylymdary, olardy saqtaý, kútý jumystary bizde úlken sheberlikpen júrgizilip otyr­ǵan. Máselen, kúzeýdiń oty taý­sylmaı qazaq baılary eshqashan qystaýǵa kóshpegen. Qystaýdyń jaqyn mańdaǵy otyn olar eń qıyn sátterge qaldyryp, aıaqty maldardyń bárin alys otarlarǵa baqqan. Elbasy N.Nazarbaev ta birde osy máselege nazar aýdaryp, mal ósirýde dástúrli ádisterimizdi ozyq tehnologııalardy tartyp nege paıdalanbaımyz, alys jaıylymdardy sýlandyrý máselesin nege sheshpeımiz degendi aıtqan edi. Mine, osy máselelerdiń bárin eskere otyryp, mal jaıylymdaryn paıdalanýda ózimizdiń dástúrli, tarıhı ádisterimizdi paıdalaný kerektigin zańdyq normalarmen qamtamasyz etip, biz aqyry osy zań jobasyn jazyp shyqtyq. – Sizderdiń bastamalaryńyz­dy belsene qoldaǵandardyń arasynda kimder boldy? – Bul týraly aıtar bolsam, Májilistegi «Nur Otan» par­tııa­synyń fraksııasy bilikti talqylaýdan ótkizgen soń qyzý qoldap, óte zor kómek kórsetkenin aıryqsha aıtar edim. Zań jobasyn ázirlegen soń biz ony partııa fraksııasy atynan jaryqqa shyǵardyq. Búgingi tańda maldy alys jaı­laýlarǵa aıdaýǵa shaǵyn sharýa­lardyń kúshi jetpeıdi, sondyq­tan olar aýyldyń aınalasyndaǵy shaǵyn jerlerdi shıyrlap, shóptiń tamyryn qoparǵansha mal aıdaı beredi. Mal basy odan kóbeımeıdi, ónimniń sapasy joǵarylamaıdy, ózindik quny tómendemeıdi. О́zindik quny tómen bolmaǵan soń, ettiń básekege qabilettiligi artpaıdy. Al qazirgi kezde bizdegi barlyq jaıylymnyń tek 43 paıy­zy ǵana qoldanylyp otyr. Mine, osy máselelerdiń bar ekenine kózderi jetkennen keıin «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń músheleri mundaı zańnyń kerek ekendigin belsendilikpen qoldady. – Jaıylymdar qazir qalaı paıdalanylýda? – Jaıylymdar qazir úsh deń­geıli jolmen qoldanylýda. Eń birinshi deńgeı – aýyldyq okrýgtegi turǵyndardyń jappaı qoldanýyndaǵy jerler. Oǵan bılikti aýyldyq ákimdik júr­gizedi, al sol aýyldyq okrýgke qaraıtyn maly bar turǵyndardyń bári ony tegin qoldanady. Dál osy jerlerde qazir elimizdegi mal basynyń 70-80 paıyzy baǵylýda. Onyń jalpy kólemi 23 mln. gektardaı. Eń kóp degende 50-60 bas qarasy bar halyqtyń bári, jo­ǵaryda aıtqanymyzdaı, dál osy jerlerdi shıyrlap, malyn ósirip jatyr. Keıbir aımaqtarda osy jaqyn jaıylymnyń ózin jalǵa alǵan fermerler bar, olar basqanyń malyn kirgizbeıtin shlag­baým qoıǵan. Bizdiń zań jobamyz osy qatelikti túzetip, eldi mekenniń aınalasyndaǵy shartty radıýstaǵy jer (ony jergilikti ózin ózi basqarý organy anyqtaıdy) kópshiliktiń qoldanysyna alynyp, eshkimge jalǵa da, jekemenshikke de berilmeıtindigin qarastyrady. Ekinshi deńgeıdegi jaıylymdardy qoldanýshylardyń barlyq jeri 70 mln. gektarǵa jýyq. Bular aýyldyq okrýgterdegi jerlerdi jalǵa alǵan túrli JShS, AQ, О́K, orman jáne sý sharýashylyǵy men aıryqsha kúzetiletin aımaqtar kásiporyndary. Olar aýyldyq ákimdiktiń bılik etý quzyretine enbeıdi. Jerdi jalǵa alǵanda olar jer resýrstaryn basqarý jónindegi ókiletti organmen kelisimshart jasasqan. Bulardyń kóbinde mal joq, biraq maly bar sharýalardy óz jerine jibermeıdi, óıtkeni, jerdi 49 jylǵa jalǵa alǵan. Salyǵy men jaldaý aqy­syn tólep otyr, sondyqtan, bóten bireýlerdiń óz jerine mal jaıǵa­nyn qalamaıdy. Sý, orman sharýa­shylyǵy jónindegi jáne t.b. tıisti zańdar men kodeksterge súıengen olar bóten adamdy óz jerine jolatqysy joq. Mine, bizdiń zańymyz osy jerlerge de qaıtyp mal jaıý kerek ekendigin sheshýdi de qarastyryp otyr. – «Jaıylymdar týraly» zań joba­synyń normalary osy qatynastardy qalaı retteıdi? – Joǵaryda biz aıtqan aýyl­dyń mańyndaǵy jappaı te­gin qoldanylatyn jerlerde, ıaǵnı birinshi deńgeıdegi jaıylymdarda baǵylatyn maldyń 1 gektarǵa shaqqandaǵy úlesi normatıvten 2-3 ese artyp ketken, al ekinshi deńgeıdegi jaıylymdarda, kerisinshe, normatıvten múlde tómen. Osyny normaǵa keltirý úshin zańǵa sáıkes aýdandyq atqarýshy bılik pen jergilikti ózin ózi basqarý organy birlesken komıssııa quryp, aýyldyq okrýgtiń jaıylym josparyn jasaıdy. Onda jaıylymdy qalaı basqarý jáne qalaı tıimdi paıdalaný máseleleri qarastyrylady. Sonymen birge, jaıylymnyń aýysymdyq máselesi, bir gektarǵa shaqqanda qansha mal baǵylýy kerektigi, qaı jerde mal tyǵyz, qaı jerde sırek ekendigi jáne t.b. kórsetkishter de esepke alynyp, josparmen retteledi. Osy birlesken komıssııa jerdi jalǵa alǵan, joǵaryda biz aıtqan JShS, О́K, orman jáne sý sharýashylyǵy kásiporyndaryna kelip, ózderi mal alǵansha mal jaıǵysy kelgen sharýaǵa jaıylymdy berý týraly kelisimshart jasatady. Bizdiń jasaǵan zańnyń normalary olardy bultartpaı, mundaı mámilege kóndiredi. Al jerdiń jaldaý aqysy men salyǵyn bıýdjetke endi sharýalardyń ózderi tóleıtin bolady. Bul da kelisimshartta qarastyrylady. Eger eki jylǵa deıin atalǵan kásiporyndar mal almasa, jaıylym sharýalardyń jaldaýyna túpkilikti beriledi. Osyndaı máselelerdiń bári engizilgen jospardy aýdandyq máslıhat bekitedi. Zań jobasynda jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna keń ókilettikter berilgen. О́ıtkeni, jergilikti jaıylymdy qalaı paıdalaný kerektigi týraly aqparatty eń jaqsy biletin solar. Olar tıisti aýmaqtardaǵy jaıylymdardy bólý jáne paıdalaný jónindegi josparlardy ázirleýge qatysyp qana qoımaı, osy máseleler boıynsha aýyldyq okrýg ákimderiniń esepterin tyńdaıdy jáne talqylaıdy. Son­daı-aq, jaıylym paıdalanýshylar birlestikteri basshylarynyń aqparatyn talap ete alady. – Al úshinshi deńgeıdegi jaıy­lym­darǵa qandaı jerler jatady? – Bular shalǵaıdaǵy jaıylymdar, olar tolyǵymen memleket menshiginde. Onyń jalpy kólemi 100 mln. gektardan asady. Bularǵa mal aıdap aparyp, shalǵaıdaǵy mal jaıylymdary retinde qoldanýǵa bolady. Alaıda, oǵan, joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, mal aıdaýǵa usaq sharýanyń kúshi jetpeıdi. Sondyqtan, zań jobasyna sáıkes jergilikti ózin ózi basqarý organy jergilikti ákimshilikpen birlese otyryp, máslıhat bekitken jos­parǵa sáıkes «jaıylym paıda­lanýshylar birlestigi» degen uıym­dar qurady. Turǵyndardyń mal basyn biriktirip, qoıdan otar, saýylmaıtyn qara maldan ta­byndar, jylqydan úıirler jasap, alys qıyrdaǵy jaılaýlarǵa aıdaýdyń qamyn jasaıdy. Bul jerde veterınarlyq egý, emdeý-saýyqtyrý jumystary da uıymdastyrylady. О́ıtkeni, keıbir maldar aýrý bolýy múmkin ǵoı. Solaı biriktirilgen maldyń bárin ortadan taǵaıyndalǵan mal­shylardyń kúshimen shalǵaıdaǵy jaıylymǵa aıdaıdy. Sóıtip, úshinshi deńgeıdegi jaıylymdardy paıdalaný múmkinshiligi ashylady. Malshylarǵa eńbekaqyny qalaı tóleý jóninde kelisimsharttar jasalady, áleýmettik jaǵdaıyn qamtamasyz etý mindetteri oryndalady. As-sýmen, vagonmen qamtamasyz etý máseleleri zań normasyna sáıkes aldymen sheshiledi. Malǵa sý jetkizý máselesi de «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasyna sáıkes mal aparylatyn shalǵaıdaǵy jaıylymda sheshimin tabýy kerek. Sý bolmasa eshqandaı jaıylymnyń qajeti bolmasy belgili ǵoı. – Zań jobasynda qandaı erekshe termınder bar? – Onda jaıylym degen uǵym­­nan basqa maýsymdyq jaıy­lym­dar, shalǵaıdaǵy jaıy­lym­dar, aýyspaly jaıylym­dar, jaıylymdardyń ınfraqurylym­dyq obektileri, jaıylymdardy geobotanıkalyq zertteýler degen sııaqty erekshe termınder qoldanylyp, olardyń maǵynalary ashylǵan. Zań jobasy Úkimetten qosymsha qarajat shyǵyndaýdy qajet etpeıdi. Joǵaryda aıt­qa­nymdaı, «Agrobıznes-2020» baǵ­darlamasyna 22,7 mlrd. teńge qarajat bólingen. Ol aýyl sharýashylyǵy salasyn órken­detýge, sonyń ishinde mal jaıy­lymdaryn sýlandyrýǵa tolyǵymen jetedi dep sanaımyz. Búginge deıin onyń 1 mlrd. teńgesi ǵana ıgerilipti. Bizdiń negizgi maqsatymyz – ulan-baıtaq jaıylymdyq jerlerimizdi tıimdi paıdalanyp, mal basyn kóbeıtýge yqpal etý. Sonda Elbasynyń 60 myń tonna et óndirip, eksporttaý týraly tapsyrmasy da oryndalar edi. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»