Qus etin syrttan tasymaldaýdan qashan arylamyz?

Osydan eki jyl buryn Reseı úkimeti Norvegııadan, Kanadadan, Avstralııa, AQSh, Evroodaq el­derinen bir jylǵa deıin qustyń, sıyrdyń, shoshqanyń etterin, balyq, irimshik, sút, kókónis ónimderin óz eline ımport jolymen ákelýge tıym saldy. Sóıtip, bul elderden keletin atalǵan taýarlar Reseıge jetkizilip, ishke kirgizilýine bóget qoıyldy. «Iá, Reseı shetten tasymaldanatyn taýarlar túrine embargo saldy, biraq Qazaqstanǵa ımporttyq taǵam túrleri Reseı shekarasy arqyly jetedi. Keden odaǵy aıasynda biz Reseı taýarlaryn ımporttap, tutynýdy bastadyq. Biraq bul kúnderi Reseıdiń ishki naryǵynda qus eti tapshy bolyp tur. Jylyna 1 mln. tonna qus eti nemese 800 mln. tonna jumyrtqa qajet. Sondyqtan da Reseı qus etin syrtqa shyǵarǵannan góri óz elderiniń naryǵyn qamtyp alǵandy jón kórip otyr», deıdi Qazaqstan qus ósirýshiler odaǵynyń prezıdenti Rýslan Sharıpov. Mine, biz otandyq ónimdermen ózimizdi ózimiz qamtýǵa tyry­sýy­myzdyń bir sebebi osy, azyq-túliktiń deni syrttan keledi eken, daıynǵa aqsha tólep satyp ala salamyz dep otyrǵan kezde, ártúrli ekonomıkalyq-saıası jaǵdaılar bar, kórshilerdiń ózindik zań-talaby bar, shetelden taýar ýaqtyly keledi dep senip otyrýǵa bola ma?! Al sapaly jumyrtqa, qus eti degen uzaq joldy, uzaq merzimge saqtaýdy kótermeıtin, tez buzylatyn ónim. Rýslan Sharıpovtiń aıtýynsha, Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirgen kezde ýaqyt soz­baı, tezdetip sheshetin máseleler – respýblıkaǵa sheteldik qus ónimderin shamadan tys ákelýdi doǵartý, qus etiniń ımportyna talap, tarıftik kvota qoıý. Sonda ǵana elimizdiń qus ósirýshileri óz jumystaryn joǵary deńgeıde kórsete almaq. О́ıtkeni, Qazaqstannyń qus ónimderi naryǵynda sheteldik emes, otandyq taýar óndirýshilerdiń ónimderin molynan paıdalaný kerek. Eli­mizdegi qus sharýashylyǵynyń tu­raqty damýy úshin ol tuqymdyq jumyrtqalarmen qamtamasyz etilýi tıis. Sondyqtan taýar óndirýshilerdi arzan da sapaly táýliktik balapan­darmen jáne ınkýbasııalyq ju­myrtqalarmen qamtamasyz etý úshin aldymen qus tuqymyn asyldandyrý jumystaryn jolǵa qoıý kerek. Jyl saıyn elimiz tutynatyn qus etiniń 70 paıyzdan astamy shetelderden satyp alynady eken. Al buǵan mıllıondaǵan dollar kó­leminde qarajat jumsalady. Qus ósirýshilerdiń kóterip otyrǵan bir problemasy, qazirgi ýaqytta elimizde otandyq qus kros­tar joq. Qus krosy degenimiz  –bul etti jáne jumyrtqa beretin baǵyttaǵy qustardyń asyl tuqymy. Qazaqstan jyl saıyn krostardyń asyl tuqymdy arǵy tektik jáne analyq túrlerin jáne olardyń ınkýbasııalyq jumyrtqalaryn 8-10 mln. AQSh dollary shamasyndaǵy qarjyǵa shetelden satyp alady. Bul elimizdegi qus ósirýshilerdiń shetelden ákelinetin asyl tuqymǵa táýeldi bolyp qalýyna bir sebep. Álemdik jáne otandyq genotıpter negizinde elimizde joǵary ónimdi qustar­dyń asyl tuqymdy júıesin qurý úshin asyldandyrý jumystaryn uıymdastyrý óte qajet. Ol úshin seleksııalyq-tektik ortalyqtar men asyl tuqymdy qus zaýyttary ashylýy kerek. Osylaısha, biz qus tuqymy men jumyrtqany shetelden qyrýar qarajatqa satyp almaı, básekelestikke turaqty qus jelileri men krostaryn óz eli­mizde shyǵaryp, tipti, kórshi TMD elderin de qamtamasyz ete alatyn bolmaqpyz. Bul máseleniń sheshilýi shetelderden keletin qus ónimderiniń kóleminiń qysqaryp, otandyq taýar óndirýshilerdiń jumysyna jáne bıoazyqtyq qaýipsizdigine oń áserin tıgizedi. Jáne shetelden qus tasymaly kezinde keletin túrli qus indetteriniń ótýine shekteý qoıady. Al biraq qazirshe, kásipkerlerimiz shetelden taýyqtardyń asyl tuqym­daryn alyp kelip jatyr. Izraıl, Amerıka, Germanııadan taýyqtyń túr-túrin ákelý arqyly qus etin óndirý jalǵasýda. Biraq sheteldikter Qazaqstanǵa tek asyl tuqymdy ónimderin berip jatyr ma, álde ortasha tuqymdy qustaryn berip jatyr ma, ol jaǵyn tekserip jatqan eshkim joq. Tipti, osydan biraz buryn keıbir derek kózderinde elimizge ımport usynatyn shet memleketterdiń birazy neshe jyl boıy áskerlerine saqtaǵan qus etin Qazaqstanǵa jiberdi dep te aıtyldy. Baǵasy arzan, eti sanıtarlyq talapqa saı bolmasa da, áıteýir tutynýǵa bolady. Aıta ketý kerek, qus etin adam aǵzasy jeńil qabyldaıdy, ju­myrtqasy paıdaly taǵam, al mamyǵy – tósek-jastyq. Jáne de qaz, úırek sııaqty qus eti kóptegen otbasynyń qysqy soǵymǵa deıin kúzdik tamaǵy. Biraq qolǵa úıretilgen jáne kásip­oryndarda mol ónim beretin qus­tardyń ishinde eń keń taraǵany – taýyq. Uzaq jyldar boıy Semeıdegi Prıırtysh broıler qus fabrıkasyn basqaryp, osy salanyń qyr-syryn tereń meńgergen maman Beısenǵazy Tastekeev bylaı deıdi: – DSU-ǵa kirýdi Qazaqstan uzaq kútti, tipti, 20 jyl boıy tostyq deý­ge bolady. Árıne básekelestikke oraı qus ósirýshiler búginde ishki naryqty qamtyp qana qoımaı, shetelge eksport shyǵarýǵa da qabiletteri jetedi. О́ıtkeni, Qazaqstannyń qus eti ónimderi sanıtarlyq ta­lapqa saı, ekologııalyq jaǵynan taza, eshqandaı hımııalyq zattar qo­syl­maǵan. Biraq otandyq taýardy ishki jáne syrtqy naryqta ótkizý birshama qıyn. О́z tájirıbemnen aıtaıyn. 2014 jyly bizdiń fabrıka shyǵaratyn qus eti Reseıdiń Barnaýl, Omby, Kemerov, Krasnoıar qalalarynda keremet suranysqa ıe boldy. Bul óńirlerge biz 2 myń tonnadan astam qus etin jóneltetinbiz. Biraq, bir eskererligi Reseıde de qus eti shyǵarylady. Baǵasy jańaǵy biz jetkizgen qus etinen áldeqaıda tómen. Sóıtsek, reseılikter esh­qandaı konservant, qospasy joq bizdiń qus etin qymbat bolsa da talap alady eken. Iаǵnı, osynyń ózi qazaqstandyq qus eti sheteldik etterden sapa jaǵynan áldeqaıda ozyq turǵandyǵyn kórsetedi. Osynyń ózi Elbasynyń Joldaýyndaǵy tapsyrmalardy oryndaǵanymyzdy kórsetedi, ıaǵnı bizdiń qazaqstandyq ónim básekege qabiletti. Biraq, bar­lyq qus ósirýshiler jınalyp, elimizdiń naryǵyn tek 55-60 paıyz ǵana qamtyp otyrǵany ókinishti. Qus eti degende, jumyrtqa baǵasy da tutynýshylardyń qaltasyn qaǵatyny ras ekenin aıta ketý kerek. Árıne, Qazaqstannyń ár oblysynda baǵa ártúrli desek te, ortasha baǵa boıynsha elimizdiń dúken sórelerinde 10 jumyrtqa 300 teńge kóleminde, al Semeıde 220-230 teńge. Budan da arzan bolar edi, biraq, aradaǵy deldaldar kináli deıdi qus ósirýshiler. Otandyq qus ósirýshiler odaǵy Úkimet pen kásipkerler palatasynan deldaldar jumyrtqa baǵasyn óz qunynan asyrmaı saýdalaıtyn zańnamalyq negiz jasaýdy surap otyr. – Mysaly, qus fabrıkalary birinshi kategorııaly jumyrtqany 18 teńgeden satylymǵa jiberedi, – deıdi Qazaqstan qus ósirýshileri odaǵynyń prezıdenti Rýslan Shá­ripov, – dúkenderde onyń quny ondyǵyna 300-350 teńgeden tur. Biz Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine, kásipkerler palatasyna deldaldar ónimniń óz qunyna 20 paıyz ǵana qun qossyn degen usynys jasadyq. Ony fabrıka­lar beretin esep qujattary boıynsha qadaǵalap otyrý op-ońaı. О́ıtkeni, bul kúnderi qus fabrıkasynan arzan baǵamen shyqqan jumyrtqaǵa deldal bir baǵa, saýda oryndary taǵy bir baǵa, ıaǵnı qosymsha qun qosyp, sońynda qarapaıym satyp alýshynyń qolyna ónimniń ondyǵy eki ese qymbatqa túsip jetedi. Biraq Astana, Shymkent ba­za­­­ryndaǵy saýdagerler «qosa­tynymyz bir teńge ǵana, áıt­pese ózindik quny qymbat bolyp keletin jumyrtqa ótpeı qalady», degen ýájdi alǵa tartady. Bundaı daý­lar­dyń barlyǵyn sonaý Keńes Oda­ǵy kezinde tutynýshylar odaǵy degen úlken júıe baqylap, revızorlaryn jiberip qadaǵalap otyratyn, qazir eshkim-eshkimdi tekserip jatqan joq. «Anaý bylaı dep aıtty, mynaý olaı aıtty» dep, kóterilgen prob­lemanyń bári qaltarysta qala beredi. Naryqtyń talabyna oraı qus sharýashylyǵy salasynda da únemi izdenis qajet. Ásirese, ónimdi arttyrý tehnologııalyq jaǵynan jańa­ryp otyrýdy talap etedi. Ol úshin qomaqty qarajat kerek. Bul da bir problema, óıtkeni óndiris qural-jabdyqtary men onyń qosalqy bólshekteri elimizde óndirilmeıdi. Tpti, qus sharýashylyǵyna qajet juqpaly aýrýlarǵa qarsy aldyn ala saqtaný úshin qoldanylatyn dári-dármek te, qustarǵa beriletin azyqtyń qorektik sapasyn jaq­sartatyn bıologııalyq qospa da syrttan ákelinedi. Degenmen, otandyq qus ósirýshiler, naryq kóshinen qalyp kórgen emes, má­selen, Qazaqstan naryǵynda shırek ǵasyrdan astam jumys istep kele jatqan «Prıırtysh broılerlik qus fabrıkasy» JShS jaqynda «Vostok-broıler» kásip­ornymen biriktirilip, básekege qa­biletti bolý úshin irilendirildi. Tu­tynýshylar dúkenderden «Eko Broıler» jáne «Ardager» saýda belgisindegi otandyq ónimderdi tómen baǵamen satyp alýda. Aıta keteıik, qos fabrıka biriktirilgennen keıin, kásiporyn «Vostok-Broıler» JShS ataýymen qaldy. Munda jylyna 20 myń tonnaǵa deıin qus etin óndirý kózdelip otyr. Jáne jańadan ınkýbator men qus soıatyn sehty iske qosý josparlanýda. Jańa sehtyń aýdany 2500 sharshy metrdi quraıdy. Al seh iske qosylǵannan keıin, munda kúnine 4 myń bas qus soıýǵa múmkindik týady eken. Qos nysandaǵy qondyrǵylar zaman talabyna saı jaraqtalǵan. Jańadan ashylmaq ınkýbatordyń aýmaǵy 2 000 sharshy metr. «Vostok-Broıler» JShS bas dırektory Dáýren Aısarıevtiń aıtýynsha, jańa nysandardaǵy qurylǵylardyń barlyǵy avtomattandyrylǵan. El naryǵynda semeılik qus fabrıkasy aldyńǵy orynda tur, buny da aıta ketken jón. Búginde dúnıejúzi boıynsha qus sharýashylyǵynyń sapasyna talap qatań qoıylýda. AQSh bastap, Brazılııa qostap ımporttyq qus etin tasymaldaýdy órkendetý týraly baǵdarlama qabyldapty. Baǵdarlama arqyly AQSh Brazılııadan eline tasymaldaıtyn qus etine arnaıy tehnıkalyq reglament engizip, óz tarapynan talaptar qoıyp jatyr. Sol tárizdi bul rette Brazılııa eliniń de AQSh-qa ózindik aıtary bar. Bári de ekologııalyq taza qus etin jesek degenge saıady. Al bizde she? О́zimizdi ózimiz qus etimen tolyq qamtý úshin endi qansha jyl kerek? Syrttan qus, qustyń jemi, jumyrtqa, asyl tuqymdy tasymaldaýdan qashan arylamyz? Bir sózben aıtqanda, qus sharýashylyǵynyń baǵy qashan ashylady?! Raýshan NUǴMANBEKOVA, jýrnalıst Semeı