Teginde, jaqsy voleıbolshydan keýde qatarly matematıktiń shyǵa qoıýy ekitalaı shyǵar, al naǵyz matematık has voleıbolshy bola alady eken. Jáne bolǵandaı qandaı! Muny búginde tiri bolǵanynda jasy 80-ge tolatyn qazaq voleıbolynyń kórnekti ókilderiniń biri Zańǵar Járkeshev óziniń ómirimen de, ónerimen de tolyq dáleldep, kórsetip berip ketti.
Biz kezinde Zańǵar aǵany voleıbolshy retinde kóre alǵan joqpyz, biraq ol tizginin ustaǵan voleıbol komandasynyń barlyq órleýi men shalqýy sátterine jaqsy jankúıer bola bildik. Onyń qurǵan jasaǵy shynynda sol jyldary aty Keńes Odaǵy ǵana emes, kúlli álemge tanyla bastaǵan asa talantty ujym boldy.
Bir qyzyǵy, alýan qyrly daryn ıesi Zańǵar Járkeshev úshin sport, sonyń ishinde voleıbol basynda ómirlik máni bar nárse sanalmaǵan eken. Mektepte óte jaqsy degen baǵalarǵa oqyp, matematıka, fızıka sekildi dál ǵylymdar pánderinen aldyna jan salmaı júrgen ol tipti voleıbol oınaýǵa da onshalyqty qushtar bola qoımapty. Sol kezderi orta mektepti úzdik bitirgenderge altyn medal berý úrdisi joq edi, bolashaq dańqty sportshy sondyqtan kámelettik attestatyna ýaqytynyń eń joǵary belgisi – kúmis medaldy qosa alyp shyǵady. Al voleıbolǵa nemquraıly qaraıtyn ol synyptastarynyń kópten-kóp ótinýimen ǵana mektep quramasy sapynda oınaýǵa kelisipti. Sol-aq eken, udaıy jyldamdyq pen eptilikti, kúshtilik pen tabandylyqty, tez sheshim qabyldaý men berile oınaýdy kerek etetin bul oıyn ony birden ózine úıirip áketedi. Qaıda júrse de kóshtiń aldynda bolýǵa umtylatyn Zańǵar kóp uzamaı komandalastarynyń naǵyz kóshbasyna aınalady.
Alaıda, mektep bitirgenshe óte jaqsy voleıbolshy bolyp qalyptasyp úlgergen Zańǵardyń bul qumarlyǵyna ata-anasy jaı ánsheıin ermek dep qana qaraıdy. Sol sebepti Máskeýdegi Tımırıazev atyndaǵy akademııanyń túlegi, partııa Ortalyq komıtetinde, keıin Memlekettik josparlaý komıtetinde jaýapty qyzmetter atqarǵan ákesi men qazaq áıelderi arasynan shyqqan tuńǵysh fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty atanǵan anasy uldarynyń budan góri mańyzdyraq kásippen aınalysýy úshin Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtyna túsip oqyǵanyn qalaıdy. Sonyń yńǵaıynda Zańǵar atalmysh ınstıtýttyń «Paıdaly qazbalar ken ornyn paıdalaný» mamandyǵy boıynsha bilim alyp shyǵyp, ınjener bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Ol jeti jyl boıy taý-ken ınjener-tehnology bolyp qyzmet isteıdi.
Biraq osy jyldardyń bárinde ony voleıbolǵa degen qumarlyq ózinen alshaqtata qoımapty. Bul jyldardyń bárinde ol súıikti oıynynan kóz jazyp qalǵan joq. Sonyń arqasynda taý-ken ınstıtýtynda oqyp júrgen Zańǵar 1956 jyly Máskeýde ótken KSRO halyqtary spartakıadasyna Qazaqstan quramasy sapynda qatysyp, komandanyń tórtinshi oryndy jeńip alýyna eleýli úles qosty. Al keıin ınjener bolyp júrgeninde bir kúni birden kúrt sheshim qabyldap, ol arada qanshama jyldardyń ótip ketkenine qaramastan, Qazaq deneshynyqtyrý ınstıtýtynyń tabaldyryǵynan attaıdy.
1959 jyly belgili entýzıast Oktıabr Jarylǵapov tizginin ustaǵan «Býrevestnık» birinshi ret voleıboldan KSRO birinshiliginiń Kýıbyshev qalasynda ótken «B» klasy boıynsha saıysyna qatysty. Al 1960 jyly Týlada ótkizilgen fınaldyq oıyndarda ekinshi orynǵa taban tiregen almatylyq stýdentter jasaǵy «A» klasyna beriletin eki joldamanyń birine qol jetkizdi. Sóıtip, 1961 jyldan bastap keńes voleıbolynyń eń joǵary eshalonynda óner kórsetýge kóshti. Osy jyldyń jeltoqsan aıynda Almatyda ótken «A» klasy komandalary arasyndaǵy kvalıfıkasııalyq týrnırde birinshi oryndy jeńip alǵan «Býrevestnık» aıdy aspannan bir-aq shyǵardy. Osy jetistikteri úshin komandanyń Oktıabr Jarylǵapov, Zańǵar Járkeshev, Jánibek Saýranbaev, Valerıı Kassın, Evgenıı Akýnov, Evgenıı Presnıakov, Vladımır Dıakov, Jumash Mahmýtov, Leonıd Sherbakov syndy oıynshylary sporttyń bul túrinen respýblıkada «KSRO sport sheberi» atanǵan eń alǵashqy oıynshylar boldy.
Qazaqstan voleıbolynyń irgesin qalap, qabyrǵasyn turǵyzǵan Egor Ikonnıkov, Borıs Dmıtrıev (joǵarydaǵy spartakıadaǵa komandany bastap barǵan oıynshy-jattyqtyrýshy) jáne Oktıabr Jarylǵapov syndy myqtylarmen birge sap túzgen Zańǵar Járkeshev olardyń ortasyndaǵy eń jasy edi. Respýblıka voleıbolynyń tórt buryshyn túgendegen osy tórteý ekenin bilikti mamandar búgin de umyta qoıǵan joq. Sol sanattaǵy Zańǵar voleıbolshy retinde de birqatar ósý joldarynan ótti. Osy órleý órisi ony KSRO-nyń olımpıadalyq qurama komandasyna kandıdat etti. Odaq birinshiligi belesinde alǵashqy adymyn endi ǵana jasaı bastaǵan, biraq áli úlken tabysqa jetip kórmegen komanda quramynda oınaıtyn oıynshynyń ózin eldegi eń myqty voleıbolshylardyń biri ekenin dáleldep berýi úshin sol kezde qanshalyqty jankeshti oıyn men sheberlik kerek bolǵanyn paıymdaý qazir de qıyn emes. Zańǵar aǵa sony kórsete bildi. Biraq «Býrevestnıkte» onyń qalyptasý jyldarynda oınaǵan ol komandamen birge oıynshy retinde aıtýly asýlardy baǵyndyra almady. Onyń barsha bıik belesteri jattyqtyrýshylyq kezeńimen jalǵasa keldi.
Joǵary toptaǵy debıýttik birinshiliginde Járkeshev, Saýranbaev, Kassın, Mahmýtov, Presnıakov, Akýnov, Dkov, Sherbakov syndy oıynshylardan quralǵan komanda 16-orynǵa taban tiredi. Budan keıingi 1961-1962 jyldarǵy chempıonattarda almatylyqtar 13 orynǵa qazyq baılatty. Al 1963 jyly komanda taǵy da respýblıka atynan KSRO halyqtary spartakıadasyna qatysyp, fınaldyq aıqasta Ýkraına quramasymen 4-5-oryndardy bólisti. Kelesi 1964 jyly stýdentter komandasy elimizdiń birinshiligine qatysqan 24 komandanyń arasynda 16-oryn aldy. Osy jyly komanda kapıtany Jánibek Saýranbaev KSRO qurama komandasynyń sapyna alyndy.
Sońǵy jyldary komandany úzdiksiz kapıtany bolǵan Zańǵar Járkeshev 1965 jyly Qazaq sport komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp ketken Oktıabr Jarylǵapovtyń ornyna «Býrevestnık» komandasynyń aǵa jattyqtyrýshy bolyp taǵaıyndaldy. Osy jyly komandanyń Búkilodaqtyq arenadaǵy órleýi bastaldy. Jańa jas jattyqtyrýshynyń qol astynda jattyqqan jigitter bul joly chempıonatta 8-orynǵa bir-aq sekirdi. Munyń sońy KSRO quramasy quramynda oınap júrgen Jánibek Saýranbaevtyń qataryna komandanyń taǵy bir beldi oıynshysy Valerıı Kravchenkonyń qosylýyna jetkizdi. Kelesi, 1966 jyly almatylyq stýdentter jasaǵy birinshilikte 4-orynǵa jaıǵasty. Al Mınsk qalasynda ótken Búkilodaqtyq stýdentter spartakıadasynda aldaryna jan salmaı, altynnan alqa taǵyp oraldy. Komanda sol jyly Praga qalasynda ótken stýdentterdiń eýropalyq birinshiliginde de top jaryp, altyn medaldyń ıegerleri bolyp qaıtty. Osy jyly birinshi ret Eýropanyń jastar quramalary arasynda birinshilik uıymdastyryldy. Ol Vengrııanyń astanasy – Býdapesht qalasynda ótti. Osy chempıonatqa KSRO quramasy sapynda qatysqan «Býrevestnıktiń» órenderi Oleg Antropov pen Aleksandr Portnoı komandanyń birinshi oryndy jeńip alýyna úlken úles qosty.
1967 jyl almatylyq stýdentter komandasyna alǵashqy úlken tabystardy ákeldi. Bul jyly voleıboldan komandalaı birinshilik ótkizilgen joq. Onyń ornyn KSRO halyqtarynyń Spartakıadasy aıasyndaǵy voleıbol týrnıri basty. Mine, osy saıysta Qazaqstan atynan alańǵa shyqqan «Býrevestnık» komandasy qola júldeger atandy. Osy jyly Túrkııanyń Adana qalasynda ótken Eýropa birinshiliginde KSRO quramasy araǵa 16 jyl salyp, birinshi oryndy jeńip aldy. Osy jeńimpaz komanda sapynda Jánibek Saýranbaev pen Valerıı Kravchenko altynnan alqa taqty. Maýsym sońyna qaraı olardyń qataryna Oleg Antropov ta qosyldy.
Al 1968 jyly «Býrevestnık» tuńǵysh ret chempıonatta kúmis medalǵa qol jetkizdi. Birinshilikti óte kúshti bastaǵan komandanyń osy jyly altyn júlde alatyndaı-aq reti bar edi, biraq elimizdiń Olımpııalyq quramasyna alynǵan Valerıı Kravchenko men Oleg Antropovtyń sheshýshi oıyndarǵa qatysa almaýy komandanyń Tallınniń «Kalevinen» 2 upaı qalyp qoıýyna sebep boldy. Munyń esesin almatylyqtar 1969 jyly tolyǵymen qaıtardy. Osy jyly KSRO chempıony ataǵyn talassyz jeńip alǵan «Býrevestnık» Keńes Odaǵy kásipodaqtarynyń spartakıadasynda da jeńimpazdar tuǵyryna jaıǵasty. Jalpy, 1967-1971 jyldarda Zańǵar Járkeshevtiń jasaǵy KSRO birinshilikterinde qatarynan 5 ret júldegerler sapynan kórindi. Degenmen, komanda qol jetkizgen eń iri jetistikter ony bir ret KSRO chempıony jasap, eki ret Eýropa chempıondary kýbogynyń ıegeri etken 1969-1971 jyldar aralyǵymen tuspa-tus keledi. Halyqaralyq deńgeıdegi osy saıystarda ol bilikti bapkerdiń arqasynda kári qurlyqtyń «Stıaýa» (Býharest, Rýmynııa), «Gonved» (Býdapesht, Vengrııa), «Leıpsıg» (Leıpsıg, GDR), «Zbroıovka Zetor» (Brno, Chehoslovakııa) sekildi bedeldi komandalaryn tas-talqandap etip jeńip ketti.
Eýropa chempıondarynyń kýbogy jolyndaǵy jarystyń eki jylǵy dodasy arasynda birinshi kezeńdegi tartys «Býrevestnık» úshin ońaıyraq boldy. Alǵashqy jyly joldaǵy qarsylastaryn bet qaratpaı jeńip kelgen ol sol joly da Chehoslovakııanyń «Zbroıovka-Zetor» klýbymen fınalda jolyǵyp, ony aldymen óz alańynda, sosyn Almatyda birdeı eseppen – 3:0 etip utyp, jeńistiń bıik tuǵyrynan kóringen-di. Aqtyq sońǵy aıqas Almatydaǵy Oktıabrdiń 50 jyldyǵy atyndaǵy Sport saraıynda 1970 jyldyń 3 shildesi kúni ótti. Araǵa jylǵa jýyq ýaqyt salyp, eki qarsylas taǵy toqaılasty. Buǵan deıin almatylyqtardyń jartylaı fınalda GDR-diń «Leıpsıg» komandasymen ótkizgen eki oıynynyń taǵdyry da qyl ushynda turyp edi. Quramynda álemniń 7 chempıony oınaıtyn, óz eliniń 15 dúrkin chempıony alań ıelerine qarsy oıynda bizdiń jigitter 1:3 esebimen jeńilip qaıtty. Bul onyń eki jyldan bergi týrnır boıyna birinshi ret jeńilýi edi. Sosyn Almatydaǵy qarymta oıynǵa olar baryn saldy. Qudaı sátin salǵanda, bul joly daýylpazdar qalǵyǵan joq, úsh partııany da óz esepterine jaza bildi. Sodan sońǵy aqtyq aıqastyń birinshi oıyny Brno qalasynda ótti. Munda alǵashqy eki partııany tez óz paıdalaryna sheshken jerlesterimiz sodan soń qatarynan úsh partııada alań ıelerine yryq berip qoıdy. Sóıtip, 2:3 esebimen jeńilýge májbúr boldy. Sonymen, bar úmit 23 sáýir kúngi oıynǵa baryp tireldi. Munda jerlesterimiz birinshi partııada 15:7 esebimen basym túskenimen, kelesi partııada 13:15 bolyp utylyp qaldy. Sosyn úshinshi partııany ózine qaratyp alǵan almatylyqtar sheshýshi tórtinshi partııada biraz teketireske tap keldi. Onda 12:12 degen esep kópke deıin ózgermeı turyp aldy. Aqyrynda Jánibek Saýranbaevtyń urǵan doby esepti 13-ke jetkizdi de, bári jeńildep sala berdi. Onyń artynsha Nıkolaı Ragozın eki dop soǵyp, oıyndaǵy sońǵy núkteni qoıdy.
Biraq, munymen bári bitken joq. Keıingi ereje boıynsha kýbokty alatyn komanda qarsylasyn eki márte jeńýge tıis bolatyn. Sondyqtan, úshinshi sheshýshi matchty beıtarap alańda oınaýlary kerek boldy. Osylaısha arystandaı alysqan qarsylastar Belgııa ortalyǵynda bas qosty. Bul bir shynynda da jan berip, jan alysatyn oıynǵa aınaldy. Birinshi partııada 16:14 esebimen basym túsken almatylyqtar kelesi partııany op-ońaı berip qoıdy. Sosyn úshinshi partııada taǵy alǵa shyqty. Alaıda, tórtinshi partııa óte aýyr jaǵdaıda ótti. Onyń sońy chehtardyń jalpy esepti teńestirýine aparyp soqtyrdy – 2:2! Al besinshi partııada daýylpaz komandanyń qarqynyna qarsylastar tipti de tótep bere almady – 15:3! Osylaısha jalpy esepti 3:2-ge jetkizgen «Býrevestnık» Kýbokty jeńip aldy. Salmaǵy 29 kılogramm 300 gramm bolatyn kúmis Kýbokty komanda kapıtany Jánibek Saýranbaev ekinshi márte tóbesinen asyra kóterdi. Onymen birge komandaǵa bul jeńisti Valerıı Kravchenko, Oleg Antropov, Gennadıı Goncharov, Aleksandr Kormanovskıı, Aleksandr Portnoı, Nıkolaı Ragozın, Vıtalıı Ýstımenko, aǵaıyndy Vıtalıı jáne Vıacheslav Shaprandar, Amangeldi Sultanov, Vıacheslav Ýseınov jáne Alekseı Jýkov áperdi. Bulardyń sońǵy úsheýi osy jyly Kýbokqa birinshi ret úles qossa, aldyńǵylary ekinshi márte Kýbok ıegerleri atandy. Sol sııaqty Tólendi Ahmetjanov 1970 jyly Kýbokty utyp alǵandar qatarynda boldy.
Osy jyldarda Zańǵar Járkeshev Qazaqstannyń tuńǵysh Olımpıada chempıondaryn daıyndap shyǵardy. Olar – Valerıı Kravchenko men Oleg Antropov 1968 jylǵy Mehıko Olımpııalyq oıyndarynan moıyndaryna altyn alqa taǵyp oraldy. Budan basqa, Jánibek Saýranbaev pen Valerıı Kravchenko – Eýropa, al Aleksandr Portnoı men Igor Pylnıkov jasóspirimder arasynda álem chempıondary boldy. Buǵan qosa, 1966-1972 jyldary KSRO-nyń stýdentter quramasyna aǵa jattyqtyrýshylyq jasaǵan Zańǵar Asanhanuly óz komandasyn Halyqaralyq stýdentter odaǵynyń chempıony jáne qola júldegeri, 1970 jyly Týrınde (Italııa) ótken Búkilálemdik ýnıversıadanyń kúmis júldegeri atandyrdy. Osy jyly ol KSRO-nyń eń úzdik jattyqtyrýshysy atandy.
О́miriniń sońǵy jyldarynda Qazaq deneshynyqtyrý ınstıtýtynda kafedra meńgerýshisi bolyp, professor ataǵyna qol jetkizgen Zańǵar Asanhanuly Járkeshev voleıbol oıynynyń da oqymystysy edi. Ol voleıbol oıynynyń tehnıkasy men taktıkasyn órkendetýde óziniń erekshe qoltańbasyn qaldyrdy. Qashanda bıikten kórinýdi aldyna maqsat etip qoıyp, sol deńgeıden tabylyp kelgen Zańǵar aǵa osy baǵyttaǵy izdenisi nátıjesinde buǵan deıin keńes keńistiginde de, álemdik deńgeıde de qoldanylyp kórmegen birqatar tyń tásilderdi oılap tapty. Sonyń biri – basqa komandalar dopty áýelete jyldam uryp, oıynǵa qosyp júrgende, «Býrevestnık» ony tómengi deńgeımen zyrlatyp jiberýge mashyqtandy. Bul ádis qarsylastar jaǵyn ylǵı sastyryp tastaýshy edi. Bulardan bólek, shabýyldy uıymdastyratyn baılanystyrýshynyń besinshi aımaqtan jetip soqqy jasaýy men «ımek» («dýjka») dep atalatyn shabýyl kombınasııasy sekildi taktıkalyq qımyldy da alǵash ret Zańǵar oıynǵa endirdi. Atalmysh termın keıin búkil álemge keń tarap, voleıbol jónindegi oqýlyqtar betterinen berik oryn aldy.
Keshegi Keńes Odaǵynda ekinshi aımaqta jaqyn aralyqtan dop berip oınaý tásilin de alǵash almatylyq voleıbolshylar qoldana bastady. Oıyn ústinde ortalyqta blok qoıýshynyń tordyń shetine bir attap jetetin adymyn da «Býrevestnık» daýylpazshylary shyǵardy. Osy arqyly qosarly blok paıda bolyp, nátıjesinde jasaq Odaq qana emes, tipti búkil álemdegi tor ústi qorǵanysy myqty ujymǵa aınaldy. Sondyqtan, Valerıı Kravchenko birneshe ret álem voleıbolynyń eń kúshti blok qoıýshysy atandy. Ol sondaı-aq Oleg Antropovpen birge toptyq bloktyń asa kúshti juby sanaldy. Mine, osynyń bárine bilikti bapkerdiń izdenisi men tapqyrlyǵy arqasynda qol jetti.
Zańǵar Járkeshev ózin memlekettik qyzmette júrgende de bilikti maman retinde tanyta bildi. Ol 1977-1987 jyldary QazKSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy deneshynyqtyrý jáne sport komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp júrgen kezinde sporttyń 43 túrine baıypty basshylyq jasady. Al bir sóılemmen aıtyp ótsek, osy ýaqyttarda qysqy sport túrleriniń damýyna erekshe kóńil bólgen Zańǵar Asanhanuly konkı sporty, tramplınnen shańǵymen sekirý, shańǵy jarysy jóninen respýblıkalyq birlesken ortalyq ashylýyna muryndyq boldy. Al 90-shy jyldardyń basynda respýblıkada kóptegen sport mektepteri jabyla bastaǵan tusta eldegi voleıboldy saqtap qalýdy murat tutyp, «Dorojnık» klýbyn qurýǵa atsalysty.
Barynsha jan-jaqty bilimdi joǵary ıntellektýaldyń adamy Zańǵar Járkeshev shyn máninde de uly jattyqtyrýshy edi. Jaqsy biletinderdiń bári de onyń rasynda uly bolǵanyna eshbir shúbá keltirmeıdi.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
