Myrzataı JOLDASBEKOV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory:
– Munda aıtylǵan ártúrli ashyq pikirdiń bárin jetkizý kerek. Jańa azamattardyń aıtýyna qaraǵanda, pikir halyqqa jan-jaqty jetpeıtin sııaqty. Bul jaǵdaıda máseleni ýshyqtyryp alýdan saq bolýymyz kerek. Joǵary jaqqa jetkizip, osy istermen aınalysyp jatqan kisiler osyǵan jiti qarap, máseleni sheshýdiń jolyn qaraýy kerek. Oıyn túbinen órt shyǵyp ketpesin. Bizge tynyshtyq kerek. Eli búlingen, tas-talqan bolyp jatqan jerlerdi kórip jatyrmyz. Ol el eshqashan ońbaıdy. Qudaı saqtasyn! Mamyrajaı otyrǵan myna baıtaq Qazaqstan jerine búlik kelse, ol búlikti, ol órtti eshkim sóndire almaıdy. Onda biz osy kúnge zar bolamyz. Biz oǵan barmaýymyz qajet.
Kenjeǵalı SAǴADIEV, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, akademık:
– Shetelge jalǵa berý degen, tek qana Qytaıdy ákelý degen sóz emes. Tipti, osy jerdi buzyp ketetin adamdardy shaqyrý, kim-kóringenge berý degen sóz emes. Qazir halyqtyń qobaljyp otyrǵany – bizdiń zańdarymyzdyń qaýqarsyzdyǵy. Eger biz jalǵa beretin bolsaq, birtalaı ýaqyt ótkennen keıin jer sheteldikterdiń menshigine ótip ketedi degen qorqynysh. Bizdiń halyqtyń aıtyp jatqany osy. Al biz nege osyǵan shara qoldana almaımyz, biz nege osyǵan tıisti zań qabyldamaımyz? Sol sebepti, Jer kodeksin qaıta qaraý kerek. Tipti, Azamattyq kodeksti, Otbasy týraly zańdy, Kóshi-qon týraly zańdy nege qaıta qaramaımyz? Osyndaı jerge baılanysty zańdardyń barlyǵyn qaıta qarap, solardy jaqsylap turyp bekitip, jerdi óziniń menshigine satyp ala almaıtyndaı qylyp nege jasamaımyz? Al Qazaqstan jerin kórshilerden basqa elderge jalǵa berý degen durys emes. Elderdi alalaýdyń qajeti joq.
Vladıslav KOSAREV, Qazaqstan kommýnıstik halyqtyq partııasy Ortalyq komıtetiniń qurmetti hatshysy:
– Meniń oıymsha, biz talqylap jatqan másele óte ózekti. Bizdiń osy jerde shyndyqty aıtýymyz halyqtyń kóńilinen shyǵady. Biraq bizdiń áńgimemiz jerden paıda kórip otyrǵandarǵa unamaýy múmkin. Ondaı adamdar az emes. Jerdi óz paıdasyna ǵana paıdalanatyndar da bizde jetkilikti. Biz aýyl sharýashylyǵyn tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etýimiz kerek. Bul – bizdiń bas aýrýymyz. Biz úlken aýyl sharýashylyǵyn Kanadadan ákelingen tehnıkamen damyta almaımyz. О́z óndirisimizdi damytýymyz kerek. Bizdiń múmkindigimiz bar. Nege biz «djıp» shyǵaramyz, al egin egetin kólik shyǵarmaımyz? Bizdiń barlyq jerdi óńdeýge kúshimiz jetpeıdi. Jerdi ózge elderge jalǵa bergen memleketterdiń tájirıbesin zerttep, taldap kórý kerek.
Ǵanı QALIEV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory:
– Qazir biz kapıtalıstik óndiristik qarym-qatynasqa kóship otyrmyz. Jekemenshik ınstıtýty bar. Búginde biz qurylysqa jerdi menshikke berip otyrmyz. Qubyrlar tartyp jatyrmyz. Olardy sheteldikter de salyp jatyr, qubyrlar tartylyp jatqan jerler solardyń menshiginde ǵoı. Konstıtýsııada jeke óndiris júrip jatqan jer jáne onyń janyndaǵy aýmaq jekemenshikke ótedi dep jazylǵan. Iаǵnı, qazirgi jaǵdaıdy eskerý kerek. Biz, eń aldymen, aýyl sharýashylyǵy úshin ne tıimdi ekenin túsinýimiz kerek. Elimiz 15 jylda aýylsharýashylyq jerleriniń nebári 1%-yn ǵana satty. Bul tym az kórsetkish. Eýropa odaǵynyń elderinde aýyl sharýashylyǵyna jumsalatyn shyǵynnyń jartysyna jýyǵy bıýdjetten óteledi. Shvesııa, Japonııa, Norvegııada shyǵynnyń 80 paıyzyna deıin bıýdjet jabady. Sonda ǵana aýyl sharýashylyǵy tartymdy bolady. Sharýalar tıimdiligin kóredi, sonda sheteldikterge de bermeımiz. Bul – bizdiń bıýdjettik másele. Qazir halyq pen bılik bir-birin túsinýi qajet. Saıyp kelgende, biz ne istep, qandaı qoldaý jasaı alatynymyzdy baǵamdaǵanymyz jón.
Júrsin ERMAN, aqyn, jýrnalıst:
– Komıssııaǵa múshe bolǵaly eldiń túkpir-túkpirinen hattar alyp jatyrmyz. Keshe Jezqazǵan óńirinen keldim, qarııalar, aqsaqaldar «Jer satylmasyn degen usynysymyzdy jetkiz», dep hat jazyp berdi. Keshe Qaraǵandy oblysy Jańaarqa aýdanynda Tólegen Jamanov degen jigittiń sharýa qojalyǵynda boldym. Jas jigit 2 myń gektar jerdi jalǵa alyp, jylqy tuqymyn asyldandyrýmen aınalysyp jatyr. 3-4 jyldyń ishinde sharýashylyǵyn ábden dóńgeletip alǵan. Osylar jer satylmasyn deıdi, maǵan osy tilekti jetkizýdi amanat etti. Sondaı-aq, jerdiń saıası máselelerinen bólek, komıssııa músheleri erekshe mańyz beretin taǵy bir jaıdy jetkizgim keledi. Qazirgi tańda qazaq jerinde bos jatqan jerge birjaqty qaraý ústem bolyp otyr. Sol bos jatqan jerde neshe túrli emdik jáne dárilik ósimdikter bar. Bir ǵana mııa ósimdigi sońǵy birneshe jylda túp-tamyrymen qoparylyp, Qytaıǵa satylyp keledi. Qytaı álemdik farmasevtıka salasynda uly tóńkeris jasap jatyr. Neniń esebinen? Negizinen, Qazaqstan, Mońǵolııa sekildi elderdiń tabıǵı dárýmenderge baı dárilik ósimdikteri esebinen. Qazaqstannyń dárilik ósimdikteriniń esebin alyp, ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtap otyrǵan otandyq farmasevtıkada olardy paıdalanyp, tabıǵı baılyǵymyzdy durystap ıgerýdiń keshendi baǵdarlamasy bar ma? Eger osy sala durys jolǵa qoıylsa, mıllıon gektarlap egin ekpeı-aq, Qazaqstan ekonomıkasyna mıllıardtaǵan tabys ákelýge bolar edi ǵoı?! Biz bos jatqan jerlerdegi dárilik jáne emdik ósimdikter, shópterdiń birinshi kezekte, sheteldik ınvestorlardyń ońaı olja tabatyn salasyna aınalyp kete me dep qaýiptenemiz.
Darjok SEIBAǴYTOV,
Aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri:
– Bizde buǵan deıin oblystyń deńgeıinde úlken qoǵamdyq keńes bolyp, osy másele keńinen talqylandy. Sonda aıtylǵandardyń negizgi túıinin sizderge jetkizeıin. Mańǵystaý oblysy egini joq oblystyń bireýi. Bizde negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysady. Jaýyn-shashyn óte sırek bolady. Qýańshylyq jıi bolady. Soǵan baılanysty shabyndyqtar men jaıylymdardy jekeshelendirýge bermeý kerek. Ol jerlerde buryn ata-babamyz qazyp ketken, odan beride Keńes ýaqytynda qazylǵan qudyqtar bar. Bul bizdiń sharýashylyqtardyń negizgi sý kózi. Jalǵa berilgende ol qudyqtardy eskerý kerek. Jalǵa berýge qatysty aıtar bolsam, sheteldikterge jerdi jalǵa berýdiń qajeti joq. Al óz azamattarymyzǵa jekege berý jaǵynda da muqııat qaraýymyz kerek. Onyń ishinde de sharýamen naqty aınalysyp júrgen adamdarǵa ǵana berýdi qaraý qajet. Al endi eldegi adamdar osy komıssııany bizge kelmeı me, bizben aqyldaspaı ma dep surap jatyr. Bizdiń oı-pikirimizdi tyńdamaı ma, eger kelse, biz óz usynystarymyzdy jetkizer edik degen áńgime aıtýda. Sondyqtan, aýyldarǵa, aýdandarǵa shyǵý kerek dep esepteımin. Ol jerde top-top bolyp júrýdiń qajeti joq, tórt-besten bólinip barsa da bolady.
Marat ShIBUTOV, saıasattanýshy:
– Halyqtyń kóbi Qytaıdy kirgizgisi kelmeıdi. Keıbireýler shveısarııalyqtardy, jańa zelandııalyqtardy, brazılııalyqtardy qalaýy múmkin. Sondaı-aq, bizde ınvestısııalyq ashyqtyq týraly memlekettik saıasat bar. Bizde DSU, EAEO boıynsha mindettemeler bar. Eger biz keıbir elderge tyıym salsaq, bul úlken aryz ben saýda soǵysynyń bastalýyna yqpal etedi. Meniń osyǵan qatysty mámilege keltiretindeı sheshimim bar. Ol jan-jaqty tıimdi bolýy tıis. Máselen, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ázirlegen jer ýchaskelerin satý jáne jalǵa berý erejeleri boıynsha qujat bar. Osy qujatty qaıta qarap, jaqsylap óńdeý kerek. Jer qoınaýyn paıdalaný jáne qorshaǵan ortany qorǵaý zańnamalarynan úlgi alý kerek. Onda sheteldikterdiń qatysýyna baılanysty jaqsy jazylǵan. Birinshiden, bul úrdisti aýksıon dep emes, konkýrs dep ataý kerek. Jerdi jalǵa berý júıesin eki satyly etý qajet. Jalǵa berý máselesinde baǵa emes, sheteldikterdiń úzdik usynystary mańyzdy bolýy tıis. Iаǵnı, sheteldik ınvestor ne usynady degen másele kóterilýi kerek. Ekinshiden, osy jerlerdiń qaıda ornalasatynyn jergilikti turǵyndarmen birigip sheshý kerek.
