О́tkenge taǵzym ónegesi

Halqymyzdyń tarıhynda mereıi tasyǵan mártebeli dáýirlermen qatar, tar jol taıǵaq keshken qasiretti ke­zeńder az bolǵan joq. Solar­dyń biri 1920-1950 jyldar ara­lyǵynda júrgizilgen saıası qýǵyn-súrgin men asharshylyq ekeni belgili. Keshe, osynaý solaqaı rejim men totalıtarızm qurbandaryn eske alý kú­nine oraı Aqmola oblysynyń Aqmol eldi mekenindegi «ALJIR» murajaı-memorıal­dyq kesheninde jazyqsyz japa shekkenderdiń rýhyna taǵzym etilip, «Zerde» eskertkish qabyrǵasyna gúl shoǵyn qoıý rásimi ótti. Oǵan Memlekettik hat­­shy Gúlshara Ábdiqalyqova, mem­­lekettik organdardyń ókil­deri, máslıhat depýtattary, qo­ǵam qaı­ratkerleri, «AL­JIR» tut­qyndarynyń urpaq­tary men elorda turǵyndary qatysty. Memlekettik hatshy Qa­zaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń: «Biz tótep bere bildik, stalınızmniń búkil kinásiz qurbandaryna kómektestik, óz tóńiregimizge barlyq etnostar men konfessııalardy biriktire otyryp, óz táýelsizdigimizge beıbit jolmen qol jetkizdik», – degen sózine toqtalyp ótti. Sonymen qatar, G.Ábdi­qa­lyqova: «О́tkenniń ókinishti kezeńderin eske alsaq, 1921 jyly elimizdi basqarýǵa kelgen Fılıpp Goloshekın Qazaqstanda Kishi Qazan tóńkerisin júrgizý saıasatyn ustanǵanyn ańǵaramyz. So­nyń saldarynan ult zııaly­lary jappaı qýǵyndaýǵa ushy­rady. «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen ujymdastyrý uranymen naýqanǵa kirisken belsendiler respýblıkadaǵy 40 mln.-nan astam mal basynyń qyrylýyna ákelip soqtyrǵan qıturqy saıasatty júzege asyrdy. Halyq jappaı asharshylyqqa ushyrap, saldarynan elimizde 1,5 mln.-ǵa jýyq adam qaza tapty. Qazaq halqy asharshylyqqa deıingi sanyna araǵa jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt salyp, zorǵa jetti. Táýelsizdik jyldarynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Tarıh – ótkenniń sabaǵy. Biz ótkenimizge qarap, erteńimizdi túzeýimiz kerek», – degen syndarly sózi tarıhı sanany jańǵyrtýǵa, ulttyq rýhtyń órleýine jol ashty. Egemendiktiń shırek ǵasyrynda el tarıhynyń kómeski betteri qaıta ashylyp, memleketimizdiń sońǵy júz jyldyqta júrip ótken súrleýine jańasha baǵa berilýde», – dedi. Odan bólek, Memlekettik hatshy 1921-1954 jyldary 3,7 mln.-nan astam adam sottalǵanyn, onyń 640 myńnan astamy atylǵanyn, sonyń ishinde Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maı­lın sııaqty Qazaqstannyń zııaly qaýym ókilderi, Keńes halyq komıssarıaty basshylary, oblystyq partııa komıteti hatshy­lary, oblystyq atqarý komıtet­teriniń tóraǵalary jáne taǵy basqa qaıratkerlerdiń bolǵa­nyn aıtty. Sondaı-aq, G.Ábdiqalyqova qandy qasap kezeńinde qazaq jeri­ne tutas halyqtardyń jer aý­darylǵanyna toqtalyp ótti. «Úz­diksiz jalǵasqan saıası naýqandar men qýǵyn-súrginnen esin jııa almaı jatqanyna qaramastan, qazaq halqy taǵdyr tálkegine túsken barsha ulystardy baýyryna basty. Keńestik bıliktiń pármenimen qazaq jerine qonys aýdarǵan sol etnostar ókilderiniń barlyǵy búginde Qazaqstanda tatý-tátti ómir súrýde. Tar jerde tabysqandardyń urpaǵy keń jerde kelisip, búgin taǵdyry bir Qazaqstan halqy degen uly elge aınaldy. Beıbitshiliktiń besigi atanyp, búkil álemge tanyldy. Tórt tarapty túgel moıyndatyp, ósý, órkendeý jolyna tústi», – degen Memlekettik hatshy shyr­qaý bıikke bet túzegen saıyn tarı­hymyzdaǵy ol oqıǵalardyń eshqa­shan umytylmaıtynyn jáne endi mundaı qasirettiń qaıtalanýyna jol berilmeıtinin tilge tıek etti. О́z kezeginde «ALJIR» tut­qyny Ksenııa Nıkolskaıanyń qyzy, osy is-sharaǵa Máskeýden arnaıy kelgen meıman Tatıa­na Nıkolskaıa tarıhtan taǵy­lym alyp, qýǵyn-súrgin qurban­darynyń rýhtaryna qurmet kór­setýdi eshqashan esten shyǵarmaǵan qazaq halqyna erekshe alǵysyn bildirdi. T.Nıkolskaıa «AL­JIR»-de týyp, 6 jasqa deıingi ómirin temir tordyń ar jaǵynda ótkizgen. «Men – lagerde týǵan ur­paqtyń ókilimin. Adamnyń eń qy­zyqty, eń tátti kezeńi balalyq shaǵy bolsa, meniń sol sátterim tar qapasta ótti. Bul – meniń taǵ­dyrym. Anam da, ákem de osy Qazaqstandaǵy Dolınka eldi mekeninde ornalasqan lagerde jazasyn ótedi. Eki ret 10 jylǵa sottalǵan ákemniń isi 1943 jyly qaıta qaralyp, jaza merzimine taǵy da 10 jyl qosyldy. Mundaı ádiletsizdikke shydamaǵan ákem kóp keshikpeı dúnıeden ótti. Onyń súıegi Dolınka aýylynda jerlendi. Men osy sapar aıasynda ákemniń basyna baryp, perzenttik boryshymdy ótep, minájat etemin. Múmkin, bul meniń kindik qanym tamǵan jerge sońǵy ret kelýim shyǵar. Ár kelgen saıyn aıdaýda júrgen sátterdiń salqyn lebin sezemin. Ol tarıh endi eshqashan qaıtalanbasyn. О́kinishke qaraı, mundaı eske alý sharalary Reseıde ótkizilmeıdi. Sondyqtan, tarıhtyń aqtańdaq jyl­daryn umytpaı, qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alýǵa arnaıy kúndi belgilep, osyndaı ke­remet keshen ashqan qazaq halqyna basymdy ıemin», – dedi T.Nıkolskaıa. Al 1938-1943 jyldary «AL­JIR» men Dolınkada jazyqsyz tutqynda bolǵan Maǵrıfa Qazbe­kovanyń nemeresi Záýre Ospanova jınalǵan qaýymǵa ájesi týraly estelikten bir úzik syr aıtyp berdi. Onyń sózine qaraǵanda, M.Qaz­bekova tutqyndalǵannan keıin bes jyldan soń týǵan qyzy­men alǵash ret osy «ALJIR»-de tabysqan. «Ájemiz lagerden bosatylǵannan keıin QarLag-tyń 26-núktesinde qalyp, dári­ger bolyp qyzmet atqardy. Adal eńbeginiń arqasynda Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen dárigeri atandy. Ol juqpaly indet­terdi emdeıtin dáriger bolǵan edi. Taǵdyrdyń jazýymen men de dál sol mamandyqty meń­gerip, ájemniń jolyn jalǵas­tyryp kelemin», – degen Z.Os­pa­nova elimizde osyndaı me­morıal-keshenniń jumys isteýi keleshek urpaq úshin máńgilik sabaq bolatynyna nazar aýdardy. Is-shara barysynda jazyqsyz japa shekkenderdiń rýhtaryna quran baǵyshtalyp, bir mı­nýt únsizdik jarııalandy. Son­daı-aq, keshenniń «Alash» zalynda «ALJIR»-diń áıgili esimderi» atty beınepanoramaly kórme uıymdastyryldy. Onda kelýshiler Aqmola lageri­niń burynǵy tutqyndary týraly qysqasha derekterge qa­nyǵyp, beınesýretterdi tamasha­laýǵa múmkindik aldy. Budan basqa, muń tunǵan murajaıda «ALJIR»-diń biregeı jádiger­leri» kórmesi ótkizildi. Ol jerge 1930-jyldardaǵy qýǵyn-súrgin qurbandarynyń jeke zattary, fotosýretteri jáne mu­ra­ǵattyq qujattary qoıylǵan. Atalǵan materıaldar keshen qyzmet­ker­leriniń Atyraý, Aqtóbe, Eka­­terınbýrg jáne taǵy basqa qala­larǵa jasaǵan saparlary nátı­jesinde jınaqtalǵan. Odan bó­lek, meımandarǵa mýzeı zaldaryna ekskýrsııalar júrgizilip, «ALJIR»-diń yzǵarly sýyǵy» derekti fılmi men «1937 jyl. Erte solǵan gúlder» beınebaıany kórsetildi. Aıta keteıik, 2007 jylǵy 31 mamyrda Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúniniń 10 jyldyǵy aıasynda «ALJIR» – burynǵy Aqmola halyq jaýlary áıelderi­niń lageri ornalasqan Aqmol aýy­lynda saıası qýǵyn-súrgin qurban­darynyń «ALJIR» mura­jaı-memorıaldyq kesheni Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ashylǵan edi. Keshende «Qaıǵy qaqpasy» monýmenti, «Eske alý qabyrǵasy», sondaı-aq, «Kúres pen úmit» jáne «Ashyný men dármensizdik» sııaqty eki músindik kompozısııa bar. Elaman QOŃYR, «Egemen Qazaqstan»