Jas sorǵalaǵan sýretter

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq muraǵaty Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurban­daryn eske alý kúnine oraı derekti kórme uıymdastyrdy. Talaıly taǵdyr, tas taǵdyr. Muń, sher, nala. Tek bir ǵana adamǵa, tek bir otbasyna, tek bir eldi mekenge ǵana qatysty emes, tutas keńistikti órt jalynyna orap, pushaı­man etip, taǵdyrlaryna nálet aıtqyzǵan zulmat jyldar keıinde qaldy degenmen, onyń sal­ǵan jarasynyń taby jandaryn syzdatqanda janarlaryna jas úıirilip, kómeılerine tas tyǵylyp, júzderi qýaratyn muńlyqtar tarıhy muń sorǵalaǵan sýretter men qujattar arqyly berilip, qýǵyn-súrginde naqaqtan tógilgen jastyń óteýindeı, zar zamanǵa laǵnet aıtyp jatqandaı kórinedi. Jıegine jetemin dep kózińdi qansha qadasań da býaldyrlanǵan saǵymy bulttaı oınap, bulańdaǵan sary dala keýdesine salmaǵyn baq­sań janshyp tastardaı muń-sherdi de, qýanysh pen qaıǵyny da jasyra biledi. Qaıyspaıdy da, esh aýyrlyǵyn sezdirmeıdi de. Qazaq dalasy sol bir jyldarda naqaqtan tógilgen móldir de ashy jas tamshylarymen sýarylyp, arystaı uldaryn qurbanǵa shalyp, ózi de óksip, eriksiz jer aýdarylyp, japa shegip, sýyqqa tońǵan torǵaıdaı búrseńdep pana izdegenderdiń me­kenine aınalyp, túnere túsip, toǵyshar ókimet topyrlatyp salyp tastaǵan túrmelerdiń ishinde aıtylǵan zarly taǵdyrlardyń syryna qulaq túretin. Osy joly kórmege kelýshiler nazaryn ózine aýdaratyn eksponattar Ulttyq muraǵat, Ishki ister mınıstrliginiń Aqparattyq-sarap­tamalyq ortalyǵy jáne Bas prokýratýranyń Quqyqtyq sta­tıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń qorla­rynan alynǵan «óte qupııa» grı­finde bolǵan biregeı muraǵat qujat­tarynyń túpnusqalary bolýymen erekshelendi. Halqymyzdyń asyl perzentteri, belgili saıası jáne qoǵam qaırat­kerleri Álıhan Bókeıhanov, Ah­met Baıtursynov, Mirjaqyp Dýla­tov, Maǵjan Jumabaev, Sanjar Asfendııarov, Júsipbek Aımaýytov, Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Oraz Jandosov, Temirbek Júrgenov, Ábilqaıyr Dosov, Jumat Shanın, Shahan Mýsın, Ábýbákir Aldııarov, Jumaǵalı Tileýlın, Turlyhan Hasenov, Al­da­jar Hasenov, Muhtızar Tı­taqov syndy azamattardyń jeke qujattary men tergeý materıaldary kórmeniń mán-mańyzyn asha túsken. Ár qujattyń syrtyndaǵy taǵdyr, jetim-jesirdiń kóz jasy, qorlaý men azaptaý syndy aýyrtpalyqqa qosa, halqymyzdyń súttiń betine shyqqan qaımaqtaı eń asyl perzentterin qalaı qıdy zábirge, qalaı ǵana qoldary qaltyramaı atty eken degen saýaldar ózekti órteıdi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń 1997 jylǵy Jarlyǵy boıynsha 31 mamyr Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni bolyp belgilengeni málim. Osy jyldar ishinde qýǵyn-súrginniń kisápir keıpi aıqyndalyp, qanshama tarıhı qujat aınalymǵa endi. Biraq solardyń árbirin kórgen saıyn dir etpeıtin júrek joq. О́ıtkeni, elimizde 103 myń adam saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, onyń 25 myńy atylǵan eken. Elimizge totalıtarızmniń myń­daǵan qurbany deportasııalanyp, 800 myń nemis, 507 myń Soltústik Kavkaz halyqtarynyń ókilderi (cheshender, ıngýshtar, balqarlar, lezgınder jáne t.b.), 102 myń polıak, 43 myń grek (1942-1949 jyldar aralyǵy), qyrym tatarlary, 19 myń koreı otbasylary kúshtep qonys aýdarylypty. Kórme qujattarynyń bir parasy osy deportasııalanǵan pon­tııalyq grekter, lıtvalardyń, estondardyń, latyshtardyń, ırandardyń, qytaı­lardyń je­ke qujattary; fran­sııalyq, ıspanııalyq, japonııalyq, avs­trııalyq, vengrııalyq áskerı tutqyndardyń qujattary; aqtar qozǵalysynyń basshylary men qatysýshylarynyń muraǵattyq qujat­tary, sonymen qatar, qýǵyn-súrginge ushyraǵan hrıstıan mıtropolıtteri, epıskoptar men din qyzmetshileriniń tergeý qu­jat­taryn quraıdy. Sóılegen qujattar stalındik zulmat saıasat saldarynan adam taǵdyry oıynshyq bolǵan jantúrshigerlik oqıǵalardyń qan­shalyqty aýqymdy bolǵanyn baǵamdaýǵa múmkindik beredi. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»