О́zgelendi bul ǵalam

Mektep reformasy týraly tolǵanys  Qazir qoǵamda qyzý talqy­lanyp jatqan máseleniń biri – elimizde bastalǵaly otyrǵan bilim reformasynyń jaıy. Ony bireý­ler qoldasa, ekinshi bireýler qarsylyqtaryn bildirýde. Qarsy pikirler kóbinese aptasyna bes kúndik oqý men úsh tuǵyrly tildi jalpy orta mektepterde engizýge qatysty aıtylýda. Ádette, bilim salasyndaǵy reformanyń uzaq merzimdik sıpaty bolyp keletindigi belgili. Bul salada reforma júrgizý kez kelgen el úshin jeńil emes. Muny biz alysqa barmaı-aq ózimizdiń sońǵy 25 jyldyq tájirıbemizden jaqsy bilemiz. Táýelsizdik alǵannan beri elimizde ekonomıka men turmystyń barlyq salasyn qamtyǵan reformalar óz súresine tústi. Al solarmen birge bastalǵan bilim salasyndaǵy ózgerister áli aıaqtalyp bitken joq. Osyǵan qarap-aq bilim salasyndaǵy reformanyń shaǵylýy qıyn jańǵaq ekendigin ańǵarýǵa bolady. Biraq, solaı bola tura, bul máselede Úkimet pen onyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi endi nelikten batyl qadamdarǵa baryp, mektep reformasyna bel sheshe kirispek? Álde biz bilim salasyndaǵy shynaıy reformaǵa keshigip kirisip jatyrmyz ba? Mektep shákirtterine erte bastan aǵylshyn tilin oqytýǵa umtylýdyń syry nede? Mundaı jaǵdaıda ana tilimiz zardap shekpeı me? Jalpy, álemdik bilim salasynda qandaı ózgerister bar? Basqa elder bul salada qandaı sheshimder qabyldaýda? Nelikten biz Keńes ókimeti kezinde qalyptasqan, ábden jetildirilgen bilim berý standarttarynan bas tarttyq? Mine, osy suraqtarǵa jaýap izdep, ınternetti birneshe kún boıy aqtardyq. Sóıtip, odan óz bilgenimizdi saralaı kele, kóńilge túıgenimizdi oqyrmandarymyzǵa jetkizýdi jón kórdik. Eńbek naryǵynyń revolıýsııasy Máseleni zertteı kele bir jaǵdaıǵa anyq kózimiz jetti. Qazirgi kúni álem elderiniń qaı-qaısysy bolmasyn bilim salasynyń bolashaǵyna óte bir alań kóńilmen qarap otyr eken. О́ıtkeni, sońǵy jyldary búkil álemde, ásirese, jańa tehnologııalarmen qarýlanǵan Batystaǵy elderde bilim salasyna qoıylatyn talaptar kúrt ózgergen. Bul talaptardy qoıyp otyrǵan sol elderdiń úkimetteri de emes, bilim salasynyń bilikti mamandary da emes, jyldan-jylǵa jyldam ózgeriske túsip kele jatqan ómirdiń ózi bolyp shyqty. О́ıtkeni, sońǵy 10-15 jyldyń ishinde bilim berý salasynyń negizgi tapsyrys berýshisi bolyp esepteletin eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaı tym ózgerip ketken. Mundaǵy óndiristik jumystardyń úlken bóligin mashınalar men avtomattar, robottar atqarýǵa kirisken. Olar endi ónerkásiptik óndiris oryndaryn bylaı qoıyp, buryn tek qana adamdardyń enshisinde bolyp kelgen kóptegen qyzmet kórsetý salalaryna ekpindeı enip, úıdegi turmysqa deıin aralasa bastady. Onyń jarqyn mysaly – úıdegi turmystyq tehnıkalar. Osyǵan qarap, endi kóp ýaqyt ótpeı mashınalar men avtomatty qural-jabdyqtar, robottar óndiristegi adamdardy tolyq almastyratyndyǵyn, sóıtip, zaýyttar men fabrıkalarda qol eńbegin qajet etetin jumysshy mamandyqtarynyń joıylmasa da aıtarlyqtaı azaıatyndyǵyn ańǵarýǵa bolady. Sarapshyladyń pikirinshe, eńbek na­ry­ǵyndaǵy osynaý tosyn ózgeris­terge baılanysty aldaǵy ýaqyttary múldem jańa mamandyq pen kásip túrleri ómirge kelýi múmkin. Biraq olardyń qalaı atalatyndyǵyna, sol kezderi adamdardyń qandaı qyzmetpen shuǵyldanatyndyǵyna ázirge bilikti mamandardyń ózi jaýap bere almaı otyrǵan kórinedi. Tek mundaǵy bir anyqtalǵan másele, qol eńbegi ekonomıka men turmystyń kez kelgen salasynda qysqaryp, oı eńbeginiń basym sıpatqa ıe bola beretindigi. Demek, Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­liginiń mektepterge engizýge umtylyp otyrǵan úsh tuǵyrly tilge qatysty jańa bilim baǵdarlamasy jáne bul talaptyń osy ýaqytqa deıin qazaq, orys mektepteri dep bólinip kelgen bilim berý mekemeleriniń barlyǵynda bir­deı tegis qatysty bolýy – zaman ta­labynan týyndaǵan dúnıe. Bul shyn­dyqty moıyndamaý – jas urpaqtyń bolashaǵyna balta shabýmen birdeı. Mektep qabyrǵasyndaǵy qazirgi shákirtter endi biraz jyldardan keıin biz kelbetin áli aıqyn uǵyp bolmaǵan belgisiz bir bilim áleminiń ishinde júretin bolady. Ol álemniń bıligi úkimettiń de emes, úırenip qalǵan ákimniń de emes, ata-ana, týǵan týystyń da emes, talaby tym qatal, eshkimge moıynusynbaıtyn eńbek naryǵy atty myqtynyń qolynda bolady. Bizdiń oıymyzsha, toǵyz jol­dyń toraby bolýǵa aınalǵan Qazaq­stan jaǵdaıynda ol naryqta aǵyl­shyn tilin bilmeıtin qyzmetker men ju­mysshyǵa jaqsy ómir bola qoımaıdy. Bizdiń bulaı deıtin sebebimiz, mu­nyń mysalyn alystan izdep qajeti joq. Bul bizdiń óz basymyzda bar. Keshegi Keńes ókimetiniń qushaǵynda bolǵan jetpis jyldyq ómir osyndaı qaýiptiń basymyzda árkez bolatyndyǵyn bizge aıqyn kórsetip berip ketti. Al aǵylshyn tiliniń mańyzy bolsa, biz úırengen orys tili­nen áldeqaıda zor. Sondyqtan, bul til­di eshkim zorlamaı-aq qazaqstandyq jas­tardyń ózderi-aq oqyp úırenýge kiristi. Onyń ústine, búkil álem bir ınternet shyrmaýyǵyna qazirdiń ózinde birigip qoıdy. Bilim, ǵylym izdegen jastar úshin onyń negizgi tili aǵylshyn tili bolyp otyr. Endi búkilálemdik eńbek naryqtarynyń birigýi de bastalyp ketti. Bul naryqtyń negizgi tili de aǵylshyn tili bolatyndyǵy ábden anyq. Endeshe, dúnıeni ınternetteı shyrmaı bastaǵan aǵylshyn tilin bilmeı, bolashaqta jaqsy ómirden qalaı dámetýge bolady?! Bilim reformasyna búkil álem kiristi Garvard ýnıversıtetiniń profes­so­ry Denıel Bell óziniń «Kelesi pos­tındýstrııalyq qoǵam» atty eńbeginde adamzat qoǵamynyń damýyn­ úsh satyǵa bólgen. Onyń tujyry­myn­sha, birinshi satyda agrarlyq (ındýstrııaǵa deıingi) qoǵam qalyptasty. Onyń bas­ty sa­lasy – aýyl sharýashylyǵy, bas­ty qury­lymdary – shirkeý men ásker boldy. Bul kezde de qoǵamnyń damýy úshin bilimniń mańyzy zor bolǵanymen, ol adamdardyń barlyǵy úshin jappaı qajettilikke aınala qoıǵan joq. Iаǵnı, áripti tanymaı, esepti meńgermeı-aq ómir súre berýdiń múmkindikteri mol boldy. Munan keıin ındýstrııalyq qoǵam keldi. Onyń bas­ty salasy – ónerkásip, bas­ty qury­lym­dary – korporasııalar men fırmalar boldy. Alaıda, bul kezde de bilim qoǵamnyń basty qarýyna aınala qoıǵan joq. Kóptegen adamdar úshin zaýyttar men fabrıkalarda jumys isteı alatyndaı bastapqy kásiptik bilim men jumys daǵdysynyń bolýy jetkilikti dep esepteldi. Endi adamzat qoǵamy óz damýynyń úshin­shi satysy – postındýstrııalyq qoǵamǵa ótýi tıis. Onyń basty salasy – teorııalyq bilim, al basty qurylymdary ýnıversıtetter men zertteý ıns­tıtýttary bolmaq. Demek, «bilimdiniń beti jaryq, bilimsizdiń beti kóńsharyq» deıtin zaman endi keldi. Kóptegen oqymystylar Denıel Belldiń postındýstrııalyq qoǵamǵa qatysty osy tujyrymymen kelisip otyr. Árıne, álemniń kóptegen elderinde turaqty eńbek rynogy kezinde qalyp­tasyp, ábden standarttalǵan dástúrli bilim júıesin kúrt ózgertý, ony jańa jaǵdaıǵa barynsha jedel beıimdeý ońaı emes. Batysta keıbir mektepter osyny túsine otyryp, oqý baǵdarlamalaryna jańa daǵdylar men pánderdi engizý ústinde. Sonyń ishinde kompıýterlik baǵdarlamalaý kóptegen mektepterde oqytylatyn boldy. Biraq jańa tehnologııalardyń jyldam damyp kele jatqandyǵy sondaı, qazirgi oqýshylar mektep qabyrǵasynan shyǵyp, jumys izdeı bastaǵan kezde bul mamandyqtyń ózi de eskirip úl­gerýi ábden múmkin eken. Atalǵan másele boıynsha kitap jazǵan Kettı Devıdson atty zertteýshi óz eńbeginde búgingi bastaýysh synyptarda otyrǵan oqýshylardyń 65 paıyzy erjetken kezde qazir ómirge kelip úlgermegen beımálim kásiptermen shuǵyldanatyndyqtaryn aıtady. Bul jerde áńgime alys bolashaq týraly emes, taıaýdaǵy 10-15 jyldyń ishinde bolatyn ózgerister týraly bolyp otyr. Máselen, Singularity University jastarmen jumys jónindegi bólim basshysy Brett Shılke qazirgi daǵdylar men mashyqtardyń, adamdar qolynan keletin eńbek túrleriniń endi bir 5-10 jyldan keıin qaısylarynyń kádege jarap, qaısylarynyń jaramaı qalatyndyǵyn kesip aıtýdyń ózi qıyn ekendigin jetkizgen. Osy jaǵdaı álemniń aldyńǵy qatarly elderin mekteptegi oqý baǵdarlamalaryn qaıtadan qarap, bolashaqty boljaı otyryp muqııat súz­giden ótkizýge májbúrleýde. Tipti, buryn-sońdy bolmaǵan batyl reformalarǵa bel sheship kiri­sip ketken elder de joq emes. Má­selen, Fınlıandııa óziniń mektep baǵdarlamalaryn tolyqtaı ózgertip, «fenomenaldi oqytý» (erekshe oqytý, ǵajaıyp oqytý dese de bolady) atty múldem jańa turpatty modeldi qabyldaǵan. Osy boıynsha 2020 jyly Fınlıandııada dástúrli mektep pánderin «tórt K» (kommýnıkasııa, kreatıvnost (jańa ıdeıa men áreketke shyǵarmashylyq beıimdilik), krıtıcheskoe myshlenıe (synı oılaý) jáne kollaborasııa (bir maqsat jolynda birlesip áreket etý) atalatyn jańa taqyryptarmen almastyratyn bolady. «Bul tórt pán komandalyq jumysta ortalyq orynǵa ıe bolýy tıis jáne bir jelige birikken qazirgi álemdi bildiretin bolady» dep jazady Singularity Hub bas redaktory Devıd Hıll. Hıl, sondaı-aq, HHI ǵasyrda – adamnyń oqyp úırengen kásibi, alǵan mamandyǵy ol dıplom alyp shyqqan kezde eskirip úlgeretin osynaý jedel ózgerister ǵasyrynda bul tórt K arqyly beriletin bilim ony alyp shyqqan jas qyzmetkerdiń úmitin aqtap, ony tabysqa qaraı bastaıdy dep esepteıdi. «AQSh-ta jáne álemniń basqa da damyǵan elderinde turaqty ekonomıka, turaqty jumys naryǵy tusynda ábden qalyptasyp jetilgen, biraq endigi kezeń úshin múldem jaramsyz bola bastaǵan dástúrli bilim berý modelinen bas tarta otyryp, Fınlıandııa bolashaqqa qaraı mańyzdy qadam jasady», deıdi ol. Sondaı-aq, Fınlıandııadaǵy is­ker­ler qaýymdastyǵynyń ókilderi oqý­shylarǵa jańasha dáris bergen kezde bul tórt K-ge taǵy úsh nárseni qosý qajet ekendigin aıtqan. Olar – ómir ózgeristerine jedel beıimdelgishtik, turaqty túrdegi, ıaǵnı ómir boıy oqýǵa degen ynta men tózimdilik. «О́zgeristerge beıimdele bilý ıkemdiligi oqýshylarǵa olardyń aldynan kez bolatyn kútpegen problemalardy sheshýge kómektesedi, olar ómir súrýge týra keletin qubylysqa toly álemde jedel daǵdylanýdyń mańyzy artatyn bolady», deıdi bilim salasyndaǵylarǵa osyndaı keńes bergen kásipkerlik sala ókilderi. Sondaı-aq, Argentınanyń astanasy Býenos-Aırestegi keıbir mek­tep­terde de jańa bilim berý baǵdar­lamalary qabyldanǵan. Munda joǵary synyptyń oqýshysy bastapqy eki jylda bilim alady, sonan keıin úsh jyl boıy kásipkerlikpen aınalysady. Býenos-Aırestiń bilim mınıstri Esteban Býlrıch osy ózgeristerge baılanysty Singularity University-ge bergen suhbatynda «Balalar mektep qabyrǵasynan shyǵysymen ózderi qalaǵan bolashaqty ózderi ornatýǵa kirise bastaýy qajet. Olar mektepten alǵan bilimderi men kásiptik daǵdylarynyń kómegine súıene otyryp, ómirdi ózgertetin bolady», deıdi. Býlrıchtiń aıtýynsha, bul jańa baǵdarlamanyń máni – oqýshylarǵa ózgeris ústindegi álemge beıimdelýge kómektesý. Býenos-Aırestiń kásip­ker­lermen jumys jónindegi basqar­masynyń dırektory Marıano Meıer oqýshylardy erte bastan kásipkerlikke oqytý jáne úıretý olardyń progresten keıin qalmaýyna, eseıgen shaqtarynda aldarynan kezdesýi múmkin kez kelgen jumysqa ıkemdi bolýyna yqpal etetindigin aıtqan. Jýyqta Davos qalasynda bolyp ótken Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmda «Bilim berýge jańa kózqaras: tehnologııalar áleýetin asha otyryp» degen taqyryppen jarııalanǵan Boston Consulting Group esebi bul pikirdi odan ári qýattaı tústi. Bul esepte HHI ǵasyrǵa eń qajetti bilim men daǵdy úsh sanatqa bólingen. Olar – irgetastyq bilim men qabilet, bilik­tilik jáne adamnyń jeke basynyń sapasy, bizdińshe aıtqanda qasıeti. «Bul úsh daǵdyǵa adamdar ómir boıy úırenetin bolady. Iаǵnı adamnyń bilim alýy ártúrli joldar arqyly ómir boıy jalǵasady», deıdi Búkilálemdik ekonomıkalyq forým sarpshylary. Júıtkýdiń ózi jetkiliksiz Bilim salasyn mundaı ózgeristerdiń sharpı bastaýy kez kelgen eldiń ınternetti paıdalana biletin adamdary úshin qazirdiń ózinde shyndyqqa aınalyp keledi desek te artyq emes. Máselen, qazirgi kúni ınternetti kúndelikti túrde paıdalanýǵa májbúr bolyp otyrǵan bizder, jýrnalıs­ter qaýymy, sol ınternettegi izdeý júıesin sharlaı otyryp, ózimiz jazatyn maqalaǵa qatysty belgili bir derekterge qol jetkizemiz. Qarapaıym tilmen aıtsaq, munyń ózi de bilmekke umtylys. Biraq munyń ózi júıeli bilim emes. Júıeli bilimge qol jetkizý úshin arnaıy oqý baǵdarlamasy jáne bilikti ustaz qajet. Mine, naq osy máselege kelgende kóptegen elderdiń bilim júıesi tuıyqqa tirelip otyr. О́ıtkeni, zaman jedel ózgerýde. Al aldymyzdaǵy zamanǵa qandaı bilim qajet ekenin bilim salasyn uıym­das­tyrýshylardyń ózderi de durys bile bermeıdi eken. «Álemde bul máseleniń synnan ótken tártibi men tájirıbesi áli qalyp­taspaǵan. Sóıtip, biz qazir bilim salasyndaǵy reformalar men eks­pe­rı­mentter kezeńine tap kelip otyr­myz. Árkim ártúrli oı aıtady, árkim ártúrli ıdeıa usynady. Ol ıdeıa­lar durys pa, joq burys pa? Durys bolsa, ony qalaı júzege asyramyz? Mi­ne, barlyq qıyndyqtar osy jerden órbıdi. Shamasy, joǵarydaǵy suraq­tarǵa jaýap berý úshin bilim berýdiń moıyndalǵan jalpyǵa tán standart­taryn saqtaı otyryp, oqytý úderis­terindegi mektepter derbestigin arttyra túsýimiz kerek shyǵar», deıdi keıbir sarapshylar. Singularity University-diń bas dırektory Rob Neıl qazirgi bilim berý júıesiniń problemasy týraly óz oıyn bylaısha tujyrymdaıdy: «Sen dıplom alasyń – oqý máselesi osymen bitti, endi ózińdi jumysqa ázirmin dep esepteısiń. Biraq, shyndyǵynda, endi olaı emes. Sebebi, bul tujyrymnyń kúni ótti. Qazirgi álem burynǵymen múldem sáıkes kelmeıdi. Demek, qazirgi bilim berý júıesiniń ózi ózgergen qazirgi álemge sáıkes kelmeı otyr», deıdi. Osy rette kóptegen sarapshylar endigi kezekte úzdiksiz oqý júıesine nazar aýdarý kerektigin aıtady. О́ıtkeni, qazirgi eńbek rynogy bilim salasynan osyny qajet etip otyr. О́mir boıy bilim jınaý, ómir boıy ózin ózi jetildirý – qalyptasyp kele jatqan jańa eńbek naryǵynyń adamdarǵa qoıatyn basty talaptarynyń biri. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul modeldi qabyldaǵan akademııalyq mekemeler aldaǵy álemde óz qundylyqtaryn saqtap qalýǵa múmkindik alatyn bolady. Degenmen, álemniń kóptegen elderinde bilim salasyna qoıylatyn osy jańa talaptarǵa úrke qaraýshylyq áli de bolsa basym eken. Osyǵan oraı sarapshylar tereń de júıeli jáne túbegeıli ózgeristerge úrke qaraýshylyq, aldaǵy kele jatqan zaman talaptarynyń aldynda úreıge berilý – qazirgi bilim berý salasynyń úlken problemasy jáne bas­ty kedergisi bolyp tabylatyndyǵyn atap kórsetýde. «Naq osy ózgeristerge úreımen qaraý, jańa usynystar men ınnova­sııa­lardan bas tartý bizdiń damýy­myzǵa tusaý salýda. Bylaı qaraǵan­da, biz qazir búkil álem bolyp ózimiz júrgizip úırenip qalǵan mashı­nany qaıtip ózgertemiz, ony qalaı jańar­tamyz degen máseleni talqylap jat­qan sekildimiz. Árıne, qazirgi qalpy­myzben biz ol mashınany jańartyp shyǵatynymyz ábden anyq. Biraq, túptep kelgende, ol mashınanyń aty da, zaty da – mashına ǵoı. Ol usha almaıdy. Al, qazirgi bilim júıesine endi júgirý de emes, júıtký de emes, samǵaý qajet. Demek, shyn máninde, bizge endi mashına qajet emes. Bizge ony endi ushaqqa aıyrbastaýǵa týra keledi. Mine, osyny túsingenimizben, bizdiń qazir ony oılaýǵa batylymyz barar emes. О́zimiz ábden úırenip qalǵan eski mashınamyzdy qımaı qınalyp otyrmyz», deıdi Esteban Býlrıch. Árıne, munyń qazirgi bilim berý salasyndaǵy problemanyń aýqymyn kórsetý úshin beınelep aıtylǵan sóz ekeni anyq. Biraq, bul sózdiń astarynda shyndyq ta joq emes. Qoǵamda nege qorqynysh basym? Sondyqtan, Qazaqstannyń jalpy bilim berý júıesinde, onyń orta mektepterinde bastalǵaly otyrǵan keń aýqymdy reformanyń tereń mánin túsindirý jaǵyn myqtap qolǵa alý kerek. Bul ispen ol reformanyń barlyq aýyrtpalyǵyn moınyna ala otyryp, belsendi áreketke bel sheshe kirisken elimizdiń jańa Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev qana shuǵyldanbaýy kerek. Osynaý óte mańyzdy iske basqa da azamattar, sonyń ishinde zııaly qaýym ókilderi belsene atsalysýy kerek. Sonymen qatar, aldymyzda bastalǵaly otyrǵan bilim salasyndaǵy reformaǵa qoǵamnyń eleýli bóliginiń úrke qaraýshylyǵyn túsinýge bolady eken. Bul qazirgi kezde tek bizge ǵana emes, búkil álem elderine tán ortaq qubylys bolyp otyr. О́ıtkeni, orta mektepterdiń basshylyǵy men muǵalimder qaýymy jańa reformaǵa qatysty óz moıyndaryna qosymsha jaýapkershiliktiń túsetindigin biledi. Al ata-analar bolsa, sabaqtan kóz ashpaı, muryndaryna sý jetpeı júrgen balalarymyzdyń basyn odan ári qatyrar ma eken dep alańdaıdy. Bul alańdaýshylyqtyń sebebi joq emes. «Aspandaý» ǵylymı-aǵartý qorynyń prezıdenti Qanat Nurovtyń aıtýynsha, mektep oqýshylary úshin oqý júktemelerin birte-birte jáne tıimdi túrde arttyrý talaby bizde saqtala bermeıdi. Máselen, 5 synypta oqý júktemeleri kúrt artady eken. Biraq, bul artyq júktemeler ózderin aqtamaıtyndyqtan synyptaǵy bilim sapasy quldyraıdy. 9 synypta da osyndaı jaǵdaı oryn alady. «Batysta jalpyǵa ortaq mindet­tel­gen pánder sany – 7, al bizde – 18. Demek, aýyrtpashylyq úsh esedeı artyq. Bizdiń balalarymyz kóp máselemen shuǵyldanady. Árıne, bul bir esepten jaqsy. Biraq osynyń kópshiligi mánsiz, paıdasyz júk­temeler. О́kinishke qaraı, bizdiń aq­parattyq revolıýsııalar ǵasyrymyz­da aqparattandyrýdyń quramdas bólikteri kúrt artyp otyr jáne olardy qýyp jetýdiń ózi múmkin emes. Sondyqtan, qazirgi ýaqytta negiz­gi problema aqparattardyń qundy­lyǵynda emes, olardy óńdeý, túrlen­dirý (generasııalaý), sonan keıin paıdalaný máselesinde tur», deıdi Qanat Nurov. Osy ýaqytqa deıin bilim men ǵy­lym salasyna talaı mınıstr kelip-ketti. «Ár kállada bir qııal» degen­deı, olardyń kópshiligi mektepterge óz ıdeıalaryn tyqpalady. Osydan baryp mekteptegi bilim berý baǵdarlamalary óte aýyrlap ketti. Qazirgi mektep oqýshylarynyń mektep bitirgen kezde odan ábden sharshap-shaldyǵyp, qajyp shyǵatyndyǵyn kórip júrmiz. Shynaıy oqyǵan bala­lardyń oqýlaryn odan ári jal­ǵas­tyrýda betteri qaıtyp qalatyn jaǵdaılar da az kezdespeıdi. Munyń bári oqý saǵattaryndaǵy artyq júk­temelerdiń saldary. Bul artyq júk­temeler muǵalimderdi de, oqýshylardy da sharshatady. Sondyqtan, olardan arylatyn kez jetti. Elimizdegi birqatar bilikti mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, shyn mánine kelgende, mekteptegi bilim berý isi oqýshyǵa bazalyq bilim berýmen ǵana shektelýi kerek. Al tereńdete bilim berý – joǵary jáne orta arnaý­ly bilim beretin mekemelerdiń sharýasy. Bul pikirmen biz de kelisemiz. Onyń ústine kóptegen damyǵan elderdiń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, aldaǵy ýaqyttary adamdardyń bilim alýy ómir boıy jalǵasatyn bolady. Endeshe, tal shybyqtaı terbelip jańa ósip kele jatqan jas óskinniń boıyna qajettini de, qajetsizdi de erte bastan tyqpalap, onyń balań shaǵyn, jas ómirin azapqa aınaldyrýdyń qandaı qajeti bar?! Biz qozǵap otyrǵan bul másele mektepterge engizilgeli otyrǵan bilim reformasynda da qarastyrylǵan eken. Onda oqýshylarǵa artyq salmaq salatyn qosalqy mańyzy bar pánderdi bir-birine kiriktirý, osylaısha artyq júktemeden arylý kózdelgen. Sondyqtan, qolǵa alynyp otyrǵan mektep reformasyna úreımen qaraýdyń eshbir qajeti joq dep esepteımiz. Atalǵan máseleler jaıynda aıtar oıymyz ben keltirer dálelderimizdi biz osy taqyryptaǵy kelesi maqalamyzda jalǵastyratyn bolamyz. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»