Kim qaıda bet aldy?

Mektep reformasy týraly tolǵanys Táýelsiz Qazaqstanda bilim berý júıesiniń ózindik modelin qalyptastyrýdyń bastapqy kezeńinde oqytý úderisiniń sıpaty men qaǵıdattaryn jáne ıdeıasyn ózgertý qajettigi paıda boldy. Biraq mektepter modeli burynǵysynsha keńestik bilim júıesiniń standartynda qaldy. Ol 4 jyldyq bastaýysh synypty, 5 jyldyq negizgi kezeńdi jáne 2 jyldyq tolyq orta bilimdi qamtydy. Munyń syrtynda Qazaqstan batystyq mektepter nusqasyna baǵyt ustaı otyryp, bilim berýdiń eki modelin tańdap aldy. Olar barlyq balalarǵa arnalǵan jalpy bilim berý modelinen jáne kóbinese joǵary synyptardy qamtıtyn elıtalyq mektep modelinen turdy. Bul sońǵy topqa Nazarbaev zııatkerlik mektepteri men jekelegen aqyly oqytatyn jekemenshik mektepterdi jatqyzýǵa bolady. Bularda aǵylshyn tilinde oqytýǵa molynan mán berilip keledi.  2001 jyldan bastap jalpy orta bilim beretin mektepterdi reformalaý baǵytynda halyqaralyq tájirıbeler zerttelip, jańa balamaly oqýlyqtar engizildi. Mektepte bilim berýdiń qurylymy birte-birte 12 jyldyq bilim berýge kóshý baǵytyn ustady. Munda alǵashqy 4 jyl – bastaýysh mektep, munan keıingi 6 jyl – negizgi mektep, kelesi 2 jyl – joǵary mektep dep, 4+6+2 modelinde bólindi. Mektepterde burynnan qa­lyp­tasqan dástúrli oqý júıe­siniń bolýyna qaramastan, elimizdegi jalpy orta bilim berý jaǵdaıy aýyr kúıinde qalǵa­n­dyǵyn atap ótý kerek. Osyǵan baılanysty kóptegen mamandar bizdiń elimizdegi mekteptik bilim berý júıesi ózgeris ústindegi ómirge tym baıaý beıimdeletindigin aıtyp otyr. Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy basqa elderge qaraǵanda bilim reformasyna erterek kiriskenimen, bul máseleniń ushyǵyna áli de shyǵa almaı keledi. О́zgeris kezeńderi Qaraǵandy memlekettik ýnıver­sıtetiniń dosenti Lıýdmıla Zýeva «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń mekteptegi bilim berý júıesiniń damý kezeńderi» atty zertteý eńbeginde elimizdegi bilim salasyn reformalaýǵa daıyndyq jumystaryn bylaı dep birneshe kezeńge bólip qarastyrady: 1991-1994 jyldar. Bul kezeńde ulttyq bilim berý júıesiniń ózindik erekshelikteri aıqyndala bastady. Otbasylyq tárbıeniń ulttyq júıesi zerdelendi. Bilim berý salasyndaǵy zańdyq jáne normatıvtik baza qalyptasty. Bilim berýdiń zaman talaptaryna saı kelmeıtin qaıshylyqty, daǵdarysty tustary aıqyndaldy. 1995-2000 jyldar. Bul kezeńde mekteptegi reformanyń tujyrymdyq negizderi aıqyndalyp, shoǵyrlandyrý qaǵıdaty boıynsha memlekettik stan­darttar men baǵdarlamalar ázirlen­di. Respýblıkalyq testileý ortaly­ǵy quryldy. Sonymen qatar, aqparat­tandyrýdyń memlekettik baǵdarla­masynyń birinshi kezeńi bastalyp, onda kórsetilgen sharalar júzege asyryldy. Mektepte bilim berýdiń burynǵy 4+5+2 modeli saqtalyndy. 2001-2004 jyldar. Bul kezeńde jańa turpatty oqýlyqtardy shyǵarý bastaldy. 2002-2004 jyldarǵa arnalǵan bilim berýdiń aqparattyq júıesiniń ekinshi kezeńi iske qosyldy. Álemdik bilim keńistigine kirýdiń 2015 jylǵa deıingi strategııasy ázirlenip, jańa mindetter belgilendi. Elimizdiń 104 mektebinde 12 jyldyq oqytýǵa kóshýdiń eksperımenttik nusqasy engizildi. Biryńǵaı ulttyq testileý ornyqty. 2005-2010 jyldar. Elimizde osy ýaqyt aralyǵynda bilim salasyn damytýdyń atalǵan kezeńge arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy iske qosyldy. Sondaı-aq, 2005-2007 jáne 2007-2010 jyldardy qamtyǵan aqparattandyrý baǵdarlamasynyń úshinshi jáne tórtinshi kezeńiniń jumystary júrgizildi. 2010-2015 jyldar. Mekteptegi bilim berýdi jańǵyrtý boıynsha is-sharalar qolǵa alyndy. 12 jyldyq bilim berýge birte-birte kóshýge daıyndyq jumystaryna belsendi sıpat berildi. Mine, osy kezeńderden kórip otyrǵanymyzdaı, elimizde qolǵa alynǵan mektep reformasyna daıyndyq jumystary negizinen alǵanda keńestik bilim júıesinen birte-birte bas tartyp, ulttyq mekteptiń jańa modelin qalyptastyrýǵa, álemdik bilim júıesine kirigýge, osy úshin orta mektepterdi 12 jyldyq bilim berýge kóshirýge baǵyttalǵan. Bularda úsh tuǵyrly tilge kóshý máselesi osy ýaqytqa deıin qozǵalmaǵan. Demek, elimizdegi orys tildi, qazaq tildi dep bólinetin mektepterdi bir izge salý máselesi, ulttyq mekteptiń birtutas jobasyn jasaý isi osy ýaqytqa deıin Úkimetti de, qoǵamdy da tolǵandyrmaǵan. Sóıtip, biz atalǵan máselege jan-jaqty daıyndyq jasaýǵa erterek kirispeı, kóp ýaqytty bosqa jiberip alǵan ekenbiz. Negizinen 12 jyldyq bilim berýge kóshý máselesin ǵana qarastyryp kelippiz. Máselen, elimizde 12 jyldyq bilim berýge kóshý jáne kásiptik bilim mazmunyn qaıta qarastyrý máselesi alǵash ret 2001 jyldyń 2-3 aqpan kúnderi ótken Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleriniń ekinshi sezinde qozǵalǵan eken. Munan keıin 2002 jyly 12 jyldyq bilim berýge kóshýdiń modelin ázirleýge baǵyttalǵan zertteý jumystary júrgiziledi. Onyń negizgi maqsaty – ózin-ózi júzege asyra alatyn, jedel ózgeris ústindegi álem jaǵdaıynda durys adamgershilik sheshim qabyldaý múmkindigi bar jeke tulǵany qalyptastyrý boldy. Munda mekteptiń 11-12 synyptarynda jaratylystaný-matematıkalyq jáne qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyttaǵy bilim berýdi kózdeıtin eki baǵyt belgilendi. Osy aralyqta mektepterdi aqparattyq júıelermen qamtamasyz etý isi qatar júrip jatty. 2004 jyly jalpy bilim beretin mektepter 100 paıyz kompıýterlendirildi. Ortalyq kommýnıkasııalyq torap qurylyp, ol Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ortalyq apparatyna jáne oblystyq bilim departamentteriniń telekommýnıkasııalyq toraptaryna qosyldy. Elektrondy oqýlyqtar mekteptegi pánderdiń 25 paıyzyn qamtydy. Qashyqtyqtan bilim berýdiń spýtnıktik kanalyna elimizdiń 6 oblysynyń 717 mektebi qosyldy. Biraq, sonymen qatar, bilim berý salasyndaǵy aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq tehnologııalardy qoldaný men damytý isi qajettilikten kóp keıin qalyp jatty. Máselen, 2004 jyly mektepterde ornatylǵan 1 kompıýterge 54 oqýshydan keldi. Bul IýNESKO-nyń málimeti boıynsha TMD elderindegi eń joǵarǵy kórsetkishterdiń biri bolyp tabylǵanymen, álemniń kóptegen elderinde jaǵdaı budan góri áldeqaıda jaqsy ekendigi atap kórsetildi. Máselen, 2002 jyly Ekonomıkalyq yn­tymaqtastyq jáne damý uıymy elderin­de 1 kompıýterge 13 oqýshydan kelse, Latvııa, Vengrııa, Chehııada tıisinshe 5,9 jáne 15 oqýshydan keldi. 2004 jyldyń basynda Ulybrıtanııada 1 kompıýterde 5 oqýshy, AQSh-ta 4 oqýshy daıyndaldy. Sonymen qatar, 2004 jyly Qazaqstan mektepteriniń 44 paıyzy ǵana ınternet jelisine qol jetkizse, Fınlıandııada 1999 jyldyń ózinde bul kórsetkish 90 paıyzdy qurady. 2000 jyly Estonııa mektepterdi 100 paıyz ınternet jelisimen qamtydy. Avstralııa, Kanada, Islandııada mektepterdiń ınternet jelisimen qamtylýy osy jyly 80 paıyz boldy. Mine, osy atalǵan kezeńderdegi júzege asyrylǵan jumystar Erlan Saǵadıev basqaratyn Bilim jáne ǵylym mınıstrligi kiriskeli otyrǵan keń aýqymdy reformaǵa, úsh tuǵyrly tildi jeke bólip aıtpaǵannyń ózinde, edáýir daıyndyq jumystarynyń bolǵandyǵyn, ıaǵnı bul reformanyń tutqıyldan qolǵa alynbaǵandyǵyn, sonymen qatar, Qazaqstannyń birte-birte keńestik bilim júıesinen bas tartyp, batystyq bilim berýdiń jalpy modeline qaraı oıysqandyǵyn bildiredi. Munyń bir jarqyn mysaly elimizdiń joǵary bilim júıesiniń 2010 jyly Bolon úderisine qosylýy boldy. Bolon úderisi degenimiz – bir sózben aıtqanda, eýropalyq joǵary kásibı bilimde birtutas jalpyeýropalyq bilim keńistigin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan jahandaný úrdisiniń kórinisi. Bul jónindegi halyqaralyq deklarasııa alǵashqy eýropalyq ýnıversıtettiń otany – Bolonıa qalasynyń (Italııa) qurmetine osyndaı atpen 1999 jyly bekitilgen. 2004 jylǵa deıin Bolon úderisine 40 el múshe boldy. Olardyń qatarynda túrkitildes elderden Qazaqstanmen qosa Túrkııa men Ázerbaıjan engen. Árıne, bilim salasy sekildi óte názik te kúrdeli máselede, ásirese, onyń orta bilim sekildi keń taraǵan túrinde túbegeıli betburys jasaýdyń ózindik qıyndyqtary bolatyndyǵy ábden túsinikti. Jalpyǵa ortaq orta bilimde reforma jasaý joǵary bilim júıesine qaraǵanda áldeqaıda qıynǵa túsetini anyq. О́ıtkeni, elimizde birneshe ondaǵan joǵary oqý orny bolsa, orta mektepterdiń sany segiz myńnan asady eken. Demek, bul másele kóp kúsh-jigerdi qajet etedi. Bul iste praktıkalyq turǵydan jańa jetistikke qol jetkizý úshin burynnan qalyptasqan júıeniń biraz jetistikterin joǵaltýǵa týra keledi jáne ol qoǵamda izsiz ketpeıdi. Máselen, joǵaryda atalǵan kezeń ishinde IýNESKO-nyń Qazaqstandy bilim berý salasynda problemalary bar elder qataryna qosýy sonyń bir kórinisi boldy. Onda bilim sapasynyń tómendegendigi, aýyldyq mektepterde áleýmettik jaǵdaıdyń nasharlyǵy, joǵary bilimdi mamandardyń tapshylyǵy, reformalardyń taýsylyp bitpeıtindigi, materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń álsizdigi atap ótildi. Mine, osyndaı faktilerge súıene otyryp, elimizde endi qalyptasa bastaǵan bilim júıesin synaýshylar óte kóp. Olar elimizde osy ýaqytqa deıin bilim salasynda júrgizilgen ózgerister oqýshylardy da, muǵalimderdi de áýre-sarsańǵa salyp bitti, biraq budan týyndap jatqan nátıje joq, mekteptegi bilim berý júktemeleri kóbeıdi, esesine bilim sapasy tómendedi deıdi de, kezindegi keńestik bilim júıesiniń artyqshylyqtaryn aıta bastaıdy. Ony ózgertpeý kerek edi deıdi. Árıne, osy syndardyń basym kópshiligimen kelisýge bolar. Sebebi, bilim salasynda shırek ǵasyrdan beri júrgizilip kele jatqan ushy-qıyry joq ózgeristerdiń qoǵamdy ábden sharshatatyndaı bolǵany anyq. Qazirgi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bastaǵaly otyrǵan reformasyna qatysty syndardyń qarsha boraýynyń ózi osydan bolsa kerek. Iаǵnı, bilim salasynda burynnan qalyptasqan ókpe-renishter endi jańa mınıstr Erlan Saǵadıevtyń basyna bult bolyp tónip tur. Biraq jańa mınıstrimiz osyndaı pikirlerge, qazirgi qıyndyqtarǵa qaramastan, ózi qolǵa alǵan isti odan ári jalǵastyra beredi degen senimdemiz. Qazirgi mektep partasynda otyrǵan balalardyń erteńgi bolashaǵy ol kisiden osyny talap etedi. Onyń ústine biz osydan shırek ǵasyr buryn qulap, tarıh sahnasynan kóship ketken qoǵamnyń bilim qaǵıdattary, bilim standartymen qashanǵy ómir súre bermekpiz? Sondyqtan endi orta jolda kóp maltyqpaı jaǵalaýdyń bir shetine tezdetip shyǵýymyz kerek. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń orta mektepti reformalaýǵa baılanysty usynǵan jańa baǵdarlamasyn, sonyń ishinde qoǵamymyzdy orys tildi jáne qazaq tildi dep araǵa jik sala bólip, ár jaqqa tartyp turǵan problemany sheshý úshin úsh tildi qatar oqytatyn bir tıpti mektep jasaý jónindegi usynysyn ábden oryndy deımiz. Aıtpaqshy, bul atalǵan problemanyń ózi bizge keńestik bilim júıesiniń tastap ketken eski murasy emes pe edi?! Keńestik bilim júıesi nege eskirdi? Obaly ne kerek, Keńes ókimeti ózindik bilim standarttaryn revolıýsııa qarsańyndaǵy patshalyq Reseıdiń bilim salasynyń eń ozyq úlgileri – aqsúıekterdiń balalaryna arnalǵan gımnazııalar júıesinen alyp, ony buqara halyqtyń bárine ortaq etý jáne ózindik jańa tájirıbelermen baıytý arqyly bilim salasynda úlken jetistikterge qol jetkizdi. Keńes ókimetiniń kóbinese sanaly, jan-jaqty bilimdi adam tárbıeleýge kóp kúsh jumsaǵandyǵy belgili. Sondyqtan onyń bilim júıesi mektepterde pánderdi botanıka, bıologııa, tarıh, ana tili, orys tili, shet tili, fızıka, matematıka, hımııa, geometrııa, geografııa, sýret salý, syzý, mýzyka, dene tárbıesi, áskerı sabaq, eńbek sabaǵy degendeı saǵattar boıynsha bólip oqytty. Osy dástúr joǵary oqý oryndarynda neǵurlym tereńdetilgen pánder boıynsha odan ári jalǵasty. Fılosofııa, saıası ekonomıka pánderi engizildi. Bul dástúr bir esepten alǵanda, Keńes ókimetiniń maqsattaryna sáıkes keldi. О́ıtkeni, memleket kemeldengen sosıalızmdi qalyptastyryp, odan ári kommýnızm qurý baǵytyn ustady. Al kommýnızmge birinshi kezekte zatqa, jeke menshikke qyzyǵýshylyq tanytpaıtyn, qoǵam múddesin óz múddesinen joǵary qoıatyn parasatty, sanaly adam qajet edi. О́kinishke oraı, bul ıdeıa aqyr aıaǵynda oryndalmaıtyn arman sekildi ýtopııa bolyp shyqty. О́ıtkeni, Keńes ókimeti qulasymen-aq kóptegen adamdardyń naǵyz dúnıeqońyzdyqtyń kókesin kórsetip shyǵa kelgendigi anyq qoı. Sonda keńes zamanynda alǵan bilim men tárbıe qaıda qaldy?! Aqyr aıaǵynda dana halqymyzdyń «qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ketedi» degen bir aýyz sózi bárin de aıqyndap berdi. Onyń ústine, Keńes ókimeti kezinde bizde eńbek naryǵy degen uǵymnyń ózi bola qoıǵan joq. Mektepti nemese orta arnaýly oqý orny men joǵary oqý ornyn bitirgen árbir jas óziniń kúni erteń jumyssyz qalmaıtyndyǵyn jaqsy bildi. Adamdardy jumysqa ornalastyrý máselesimen memleket shuǵyldandy. Sondyqtan Keńes ókimetiniń bilim júıesi adamdy ómirge, qarapaıym tirshilik qajettilikterine beıimdeý, onyń tirshilik úshin, jumys orny úshin kúreste básekelestik qabiletin shyńdaý isine kóp bas qatyryp jatpady. Sonymen qysqasha aıtqanda, zaman ózgerdi, soǵan saı ıdeıa men maqsat ta ózgerdi, ol maqsatqa qol jetkizýdiń ádis-tásilderi men quraldary da ózgerdi. Tipti, osynaý shırek ǵasyrdyń ishinde naryq zańdylyqtarymen ómir súre bastaǵan adamdardyń sana-sezimderi de kóp ózgerdi. Endeshe, keńestik bilim júıesiniń eskirmeıtin nesi qaldy?! Eger biz onyń muralaryn qyzǵyshtaı qorǵap, burynǵysynsha saqtap qala bersek, kúni erteń álemdik bilim júıesinde aralda jalǵyz qalǵandaı kúı keshetin bolamyz. Basqa elderge bizdiń joǵary oqý oryndary beretin dıplomdar men mektep attestattaryn moıyndatýdyń ózi múmkin bolmaıdy. Keńestik bilim júıesinen qaǵıdattary men standarttarynan basqany bylaı qoıǵanda onyń zańdy murageri Reseıdiń ózi bas tartqandyǵynyń ózin osymen túsindirýge bolady. Bul el Bolon úderisine bizden alty jyl buryn, ıaǵnı 2004 jyly qosylyp qoıǵan bolatyn. Sheteldik tájirıbeler ne deıdi? Endi mektep reformasyndaǵy sheteldik tájirıbelerge toqtala keteıik. Derekterge qaraǵanda, 12 jyldyq bilim berý álemniń 136 elinde júzege asyrylýda. Onyń ishinde AQSh, Japonııa, Germanııa, Fransııa, Fınlıandııa jáne basqa da damyǵan elder bar. TMD elderi arasynda 12 jyldyq bilim berý Ýkraınada, О́zbekstanda, Baltyq jaǵalaýy elderinde qoldanylýda. Sondaı-aq, buǵan Armenııa, Ázerbaıjan, Moldova jáne Qazaqstan ázirlenýde. Mektepte bilim berýdiń neǵurlym keń taraǵan sheteldik modelderi 4-6 jylǵa deıin sozylatyn bastaýysh bilimdi jáne orta bilimniń kelesi eki satysyn qamtıdy eken. Kórip otyrǵanymyzdaı, olarda mekteptegi bilim kóbinese úsh satydan turady. Al Danııa, Shvesııa, Fınlıandııa sekildi elderde, sondaı-aq, AQSh-tyń jekelegen shtattarynda bastaýysh bilim jeke derbes deńgeı retinde bólinbeıtin kórinedi. Sondyqtan mektepte bilim berýdiń birinshi satysynyń uzaqtyǵy olarda 8-9 jylǵa deıin sozylady eken. Osy ýaqyt aralyǵynda oqýshylar negizgi orta bilimdi meńgeredi de, munan keıin 3-4 jylǵa deıin sozylatyn qorytyndy kezeńge ótedi. Korytyndy kezeńde mektepter kóbinese oqýshylarǵa kásiptik bilim berý baǵytyn ustaıdy. Búgingi kúnderi álem boıynsha bilim berý salasynyń kósh basyna Sıngapýr sııaqty shaǵyn eldiń shyqqanyn aıtýymyz kerek. Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmynyń Jahandyq básekege qabilettilik jónindegi 2010-2011 jylǵy esebi boıynsha Sıngapýr «bilim berý sapasy» jóninde birinshi orynǵa shyqty. 2012 jyly júrgizilgen jahandyq bilim berý saýaldamasynda osy jóninde besinshi oryn aldy. Al oqýshylardyń fýnksııalyq saýattylyǵyn zertteıtin Pirls, Pisa, Timss reıtıngterinde Sıngapýr turaqty túrde kósh bastap otyr. Sıngapýrdaǵy bilim berý júıesiniń negizgi maqsaty – «árbir adamdy ómir boıy oqýǵa, jańa bilim men daǵdylardy alýǵa, jańa tehnologııalardy ıgerýge, ınnovasııalyq rýh pen kásipkerlikti damytýǵa, táýekelge bara jeke ózine jaýapkershilik alýǵa» yntalandyratyn orta qalyptastyrý bolyp tabylady. 1997 jyly Sıngapýrda «Oılanýshy mektep, saýatty ult» baǵdarlamasy iske qosyldy. Bul baǵdarlamada árbir oqýshyǵa óz áleýetin neǵurlym tolyq ashýǵa múmkindik beretindeı jaǵdaı qalyptastyrýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Bul maqsatty júzege asyrý úshin mektepterge neǵurlym erkindik berildi. Sonymen qatar, mektepter balalardy neǵurlym tıimdi de durys oqytý jóninde úlken jaýapkershilik arqalaýǵa tıis boldy. Muǵalimderge ózderiniń pedagogıkalyq qyzmetin júzege asyrýda úlken erkindik berildi. Al mektep dırektorlary mektepti basqarý jóninde derbes sheshim qabyldaı otyryp, óz ıdeıalaryn júzege asyrýda úlken quqyqtarǵa ıe boldy. Mine, osy Sıngapýrda mektepterde aǵylshyn tilinde sabaq berý óte jaq­sy jolǵa qoıylǵan. Ony aıtasyz, Sınga­pýrda aǵylshyn tili memlekettik til bolyp esepteledi. Bul til sońǵy jyldary eldegi qytaı tilin yǵystyra túsýde. Sonymen qatar, bilim sapasyn arttyryp, zamanǵa saı urpaq tárbıeleý isinde Ońtústik Koreıanyń bilim berý tájirıbesi de nazar aýdarýǵa turarlyq. Máselen, Rerson brıtandyq kompanııasynyń 2012 jylǵy reıtınginde Koreıa 120 eldiń ishinde ekinshi orynǵa shyqty. Bul eldegi bilim berý saıasatynyń basty baǵyty ósip kele jatqan jas urpaqty jedel ózgeris ústindegi álem jaǵdaıyndaǵy derbes ómirge daıyndaý bolyp tabylady. Memlekettik ınvestısııalardyń eleýli bóligi elektrondy oqytýdy uıymdastyrýǵa, jahandyq yntymaqtastyq jobalaryn ıgerýge baǵyttalady. Ońtústik Koreıada aǵylshyn tilinde bilim berý jaqsy jolǵa qoıylǵan. Bul el sońǵy jyldary álemniń ár shalǵaıynan týrıster shaqyra otyryp, olarǵa aǵylshyn tilin oqytýǵa baǵyttalǵan qysqa merzimdi kýrstardy uıymdastyrýǵa kiristi. Elimizdegi «О́rleý» biliktilikti arttyrý ulttyq ortalyǵy qyzmetkerleri osy eldiń tájirıbesin zerttedi. Olardyń aıtýynsha, Ońtústik Koreıadaǵy elektrondy oqytý adam resýrstary sapasyn arttyrýdyń basty amaldarynyń biri retinde qarastyrylýda. Mundaǵy bilim júıesinde tómendegideı bilim men daǵdylardy qarastyrý kózdeledi. Olar – yntymaqtastyq, úılesimdilik, áleýmettik jaýapkershilik, synı oılaýǵa beıimdilik, problemalardy jedel jáne sapaly sheshý. Endi bilim berý salasyndaǵy sheteldik tájirıbeler týraly aıtqannan keıin myna bir máselege toqtala ketpesek bolmaıdy. Bilim berý salasy birinshi kezekte ekonomıkaǵa, ondaǵy eńbek naryǵyn damytýǵa qyzmet etýi kerek. Qazirgi kúni bul shyndyqty álem elderi túgelge jýyq moıyndaıdy. Biraq bilim salasy boıynsha osyǵan qol jetkizýdiń eki túrli amalyn qarastyrady eken. Osy qoldanylatyn eki túrli amalǵa baılanysty álem elderi ózderiniń bilim berý salalary boıynsha eki topqa jiktelingen. Birinshi toptaǵylar neǵurlym biliktiligi joǵary mamandar daıarlaýǵa basa nazar aýdarady da, el ishindegi elıtaly mektepterdiń damýyna kóbirek qam jasaıdy. Iаǵnı, el ekonomıkasyn damytýda negizinen alǵanda az shoǵyr óte joǵary bilikti mamandar men menedjerlerdiń, ıaǵnı jeke tulǵalardyń aqyl-oıy men qarym-qabiletine kóbirek súıengisi keledi. Bul topqa AQSh jáne basqa da birqatar dástúrli kapıtalıstik júıedegi elderdi qosýǵa bolady. Al ekinshi toptaǵy elder sapaly bilimge jalpy halyqtyń qoly jetýin kózdeıdi. Olar osy arqyly el ishindegi áleýmettik ádilettilik qaǵıdattaryn bekitip, bilim alýdyń teń múmkindikti joldaryn qarastyrady. Sońǵy kezderi keremet damyp kele jatqan Azııa elderi men Qytaıdy osy topqa jatqyzýǵa bolady. Sarapshylardyń aıtýynsha, bilimniń tıimdiligi salasynda sońǵy jyldary júrgizilgen zertteýler osy ekinshi toptaǵy elderdiń tańdaǵan baǵyttarynyń durys ekendigin kórsetip otyr. О́ıtkeni, jańa tehnologııalardyń qarqyndy damyp, álem elderine keńinen taralýy eldegi jeke mamannyń ǵana emes, qoǵamdaǵy ár adamnyń bilimdi jáne báskelestikke qabiletti bolýyn qajet etýde. Osyny kórip, AQSh jáne basqa da elder bilim salasyndaǵy strategııalaryna ózgerister engizýde. Tipti, kórshimiz Reseıdiń ózinde Máskeýde osy ýaqytqa deıin qalyptasqan elıtaly mektepterdi jalpy bilim mektepterine qosý isi bas­talyp ketken. Bilim salasynda mektepterdiń bir ǵana tıpti bolýyn jarııalaı otyryp, bizdiń Qazaqstanymyz da osy ekinshi toptaǵy elder arasyndaǵy ornyn odan ári bekite tústi dep esepteımiz. Memleket osy arqyly baıdyń balasy da, kedeıdiń balasy da úsh tildi qatar ıgerý múmkindigine ıe bolyp, birdeı bilim standartyn meńgersin dep otyr. Bul túsingen adamǵa buqara halyq úshin jasalǵan úlken jaqsylyq, ádiletti sheshim emes pe, aǵaıyn?! Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»