Marshaldyń qarýlas dosy

Qazaqtyń qyrandaı jigitteriniń eren erlikteri týraly máńgi jyrlaı berýge bolady. Olardyń el muraty jolynda atqarǵan óshpes isteri urpaqqa ólsheýsiz uly mura bolyp qala bermek. Qazaq degen batyr halyqtyń qaısarlyǵyn jer-jahanǵa jaıatyn da, ulttyń ulylyǵyn pash etetin de el úshin etigimen sý keshken osyndaı azamattardyń abzal isi ekenin búginde bárimiz tarıhtan jaqsy bilemiz. Ultymyzdy ulyqtaıtyn uldarymyzdyń urandary ulylyqqa ǵana baǵyt beredi. Mine, osy qatarda turǵandardyń biri KSRO MQK qurmetti qyzmetkeri, Almaty oblysynyń qurmetti azamaty, Reseı Federasııasynyń Lenıngrad oblysyndaǵy Lıýban qalasynyń qurmetti azamaty ári Uly Otan soǵysynyń ardageri Shaımuqan Muqanov der edik. Shaımuqan 1921jyly Semeı oblysynyń Abyraly aýdanyna qarasty Qaınar aýylynda dúnıege kelgen. Jastaıynan ákesinen jetim qalyp, balalar úıinde tárbıelenedi. Sodan ósip, oqyp, jetilip jýrnalıst mamandyǵyn ıelenedi. Sol bir jyldary, ıaǵnı 1940 jyly aýdandyq gazette qyzmet istep júrgende Qyzyl armııa qataryna alynady. Al bir jyldan keıin soǵys órti burq ete qaldy. Jer-kókti jalmaǵan nemis basqynshylary áp-sátte sol kezdegi KSRO degen alyp eldiń oıranyn shyǵara jazdady. Basa-kóktep tóske shyqty. Qyrylǵan adamdar men qıraǵan dúnıeniń esepsiz saldaryna qarap, soǵystyń sońy qalaı betalaryn eshkim bilmedi. Tek qalaıda, qandaı kúshpen de tajaldy toqtatý basty maqsat boldy. Alaıda, sol kezde jaýǵa qarsy orasan soqqy berilmese, jaǵdaıdyń múlde basqasha sıpat alýy da múmkin edi. Sondyqtan bul kezde jaýmen jaǵalasyp kúresetin naǵyz «sen tur, men ataıyn» deıtin qaıtpas qaısar qyran jigitter kerek boldy. Sonyń biri retinde Shaımuqan Muqanov surapyl soǵys órtine jap-jas kúıinde, biraq tepse temir úzetin naǵyz bir kúsh-qýaty jetilgen kezde kirip ketti. Osy bir adam aıtsa sengisiz soıqan soǵysta qaıtpas qaı­sar mergen ári pýlemetshi, keıin­nen dańqty 177-shi Lıýban dıvızııasynyń 483-shi atqysh­tar polkiniń batalon koman­dıri qazaqstandyq sardar Shaı­muqan Muqanov jaýmen Volhov jáne Lenıngrad maıdandarynda keskilesken shaıqas júrgizdi. Ol bul shaıqasyn keńes halqynyń fashızmdi apanynda tunshyqtyrǵan Uly Jeńis saǵatyna deıin úzbeı júrgizdi. Sol soǵystardyń tarıhynan belgili bolǵanyndaı, Uly Jeńis saǵatyn jaqyndatýǵa, ıaǵnı 177-shi Lıýban dıvızııasy Lenıngrad qorshaýyn buzyp-jarýda qomaqty úles qosqany týraly erekshe aıtylady. Máselen, sondaı bir tarıhı qujattardyń birinde: «Lıýban qalasy úshin urys – jaýdyń qoz­ǵalysyna tuzaq retinde – ke­s­kilesken shaıqasqa ulasty. Kózge túrtse kórgisiz qarańǵyda bólimsheler kóshe men oramdardy birinen soń birin birtindep tazartyp otyrdy. Mine, sonda qalanyń ortasyna birinshi bolyp 177-shi dıvızııa quramyndaǵy kapıtan Sh.Muqanov basqaratyn 3-shi at­qyshtar batalony jetti...», dep jazylǵan eken. Iá, osylaısha asqan erliktiń eshýaqytta umytylmaıtyndyǵy aıqyndalyp otyr. Sol 1944 jyl­dyń qańtarynda kombat Shaımuqan Muqanov Lıýban qalasyn jaýdan azat etýde kórsetken erligi men batyldyǵy, urysty durys uıymdastyryp, alǵa qoıylǵan tapsyrmany oıdaǵydaı oryndaı bilgeni úshin Aleksandr Nevskıı ordenimen marapattaldy. Bul nagrada jóninde qazirgi kúni, ıaǵnı Shaımuqannyń qazaqtar arasynan ári qazaqstandyq chekıst ishinen birinshi bolyp osyndaı marapatqa ıe bolǵanyn aıtý oryndy. Ony osy marapatqa usynys qaǵazynda: «27.01.1944 jyly Lıýban qalasy úshin urysta shegingen jaýdy qýalaı otyryp Sh.Muqanov, shap­shań qozǵalys pen utymdy amaldar arqyly esh jıǵyzbaı bastyr­malatyp, jaý bólimderiniń qutylyp ketýine jol bermedi. Osy­laısha jaýdyń áskeri men tehnıkasyna orasan soqqy berilýdiń nátıjesinde nemister sheginip bara jatyp búldirý áreketterine de shamasy kelmedi, úlgere almady. Sondaı bir jaýdy úzdiksiz qý­dalaý kezinde, ıaǵnı 1944 jyly kombat Shaımuqan Muqanov 200 adamy bar fashıst tobyn qorshaýǵa túsirip, qurtyp jiberdi. Olardan 4 pýlemet, traktor jáne maljemi qoımasy alyndy. Osy oraıda aıta ketý kerek, kapıtan Sh.Muqanov óziniń jeke qarýymen alty fashısti jer jastandyryp, pýlemetten jaýǵa ajal oǵyn seýip, qaptaǵan qyryq adamyn qyryp saldy», dep jazylypty. Mine, bul naǵyz erlik is edi. Ol erlik is endi tarıh betinde máńgige jazylyp qaldy. Sóıtip, osyndaı Shaımuqan sekildi jandardyń ólsheýsiz qosqan janqııarlyq úlesi arqasynda ańsaǵan Uly Jeńis kúni de kelip jetti. Tajal talqandalyp, fashızmniń úni uıasynda óshti. Al 25 jastaǵy maıor, 483-shi atqyshtar polkiniń ataqty kom­baty tek 1946 jyly ǵana elge oraldy. Ony o kezde sarǵaıa saǵy­­nyp Kamal atty arý qyz aýylda kútip júrgen bolatyn. Onymen keýdesi erlik syryn shertken – Aleksandr Nevskıı, Qyzyl Juldyz ordenderi men «Erligi úshin» jáne «Lenıngradty qor­ǵaǵany úshin» atty medaldarǵa toly joǵary da mártebeli sardar aby­roıly jeńisimen aman-esen qaýyshty. Sóıtip, jeti jylǵa jý­yq ýaqyt ot pen oqtyń arasynda júrip, qandaı qıyn-qystaý kezeńde de syr aldyrmaı abyroıyn asqaqtatyp, óziniń de, eli­niń de namysyn tý etip qoldan túsir­megen dańqty kombattyń soǵystan keıingi beıbit eńbegi bastaldy. Biraq ol soǵystan keıin­gi beıbit kezeńde de esh bosań­symady. Qol qýsyryp qarap otyr­mady. Týra maıdanda júr­gendeı bar kúsh-qaıratyn halyq sharýashylyǵyn qaıta qalpyna keltirýge arnady. 1950-1961 jyldary Taldyqorǵan oblysynda aýdandyq jáne qalalyq partııa komıtetteriniń hatshysy qyzmetin atqardy. Osy qyzmettiń arqasynda Almaty oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna zor úlesin qosqany úshin osy oblystyń qurmetti azamaty ataǵyn ıelendi. Sodan osyndaı ozyq isimen elenip júrgen ony memlekettik qaýipsizdik qyzmetine sha­qyrdy. Bul naǵyz Shaımuqan sekildi saıdyń tasyndaı iri ári jan-jaqty jandardyń jumys isteıtin jeri ekeni belgili. Sol aıt­qandaı ol 1961-1984 jyldary osy memlekettik qaýipsizdik organynda qyzmet etti. Taldyqorǵan jáne Jambyl oblystarynyń MQK basqarmalarynyń bastyǵy bolady. Mine, osy bir jyldardy memlekettik qaýipsizdik organdary ardagerleri, ıaǵnı onyń kópshiligi Shaımuqannyń tárbıelenýshisi bolǵan kezde memle­kettik qaýip­sizdik komıtetin qalyp­tastyrýdyń bastaýynda qyzmet etkendikten saǵyna eske alady. Bárinen buryn olar, ózderiniń bastyǵy – polkovnık Shaımuqan Muqanovtyń adamgershiligin, ádildigin, týra­shyl­dyǵyn, adaldyǵy men bilik­tiligin jyr qylyp aıtady. Sondyqtan da, ıaǵnı memlekettiń qaýipsizdigin qorǵaýda qomaqty úles qosqany úshin ol alǵashqylardyń biri bolyp, «KSRO MQK qurmetti qyz­metkeri» ataǵyn da ıelendi. Keıin KSRO MQK usynysy boıynsha naqty qarsy barlaý sharalaryn oıda­ǵydaı júrgizgeni úshin Qyzyl Juldyz ordenimen marapattaldy. Búginde qazaqstandyq jaýyn­gerdiń aty-jóni «Lenıngrad ás­kerı okrýginiń Altyn qurmet kitabyna» máńgilikke oıylyp jazy­lyp qaldy. Oǵan Lıýban qala­synyń qurmetti azamaty ataǵy da berildi. Osy oraıda sóz reti kelgende aı­ta ketý kerek, Shaımuqannyń ás­kerı dosy, polktaǵy qarýlasy, Keńes Oda­ǵynyń marshaly jáne KSRO Qorǵanys mınıstri bolǵan Dmıtrıı Iаzovtyń da esimi osy atalǵan «Altyn qurmet kitabyna» engizildi. Olar qashanda aradaǵy jaýyngerlik dostyqqa adal bolyp, otbasylarymen aralasyp turdy. Shynynda da olardyń jarqyn dostyǵy barshaǵa úlgi edi. 2010 jyldyń 9 mamyrynda marshal Dmıtrıı Iаzov óziniń dosynyń 90 jyldyq torqaly toıyna arnaıy Astanaǵa atbasyn tiredi. Sonda ol eń bir qurmetti de syıly qonaqtyń birine aınaldy. Osylaısha elge de, qoǵamǵa da, maıdandas joldastaryna da adal bolyp ólsheýsiz eńbek sińirgen Sh.Muqanov ómirlik jary Kamal apamen birge baqytty balalaryn erjetkizip, nemere men shóbereleriniń qyzyǵyna batty. Árıne, mundaı adamdardyń ómiri týraly estý, oqý, bilý nemese olarmen áńgimelesý kimge bolsa da erekshe áser etip, lázzat syılaıdy. О́ıtkeni, ondaı jandar qanshalyqty qıyndyqty bastan ótkerse de ishki jan dúnıe tazalyǵyn, adaldyq pen ádil­dikti, meıirimdilik pen ómirlik ulaǵattyqty saqtap qalǵan. Sondyqtan mundaı jandarmen áńgimelesýdiń ózi de bir ǵanıbet. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»