Qýattyǵa – az, qaýqarsyzǵa – kóp

*Úkimet nazaryna Atyraý balyqshylary balyq aýlaý lımıtiniń dál osylaı bólingenin ádiletsizdikke balap otyr Atyraý ekonomıkasynyń basty baǵytynyń biri – balyq sharýashylyǵy. Bul salany jańasha damytyp, tabys tabýǵa ynta tanytýshylar áli de bar. Máselen, Murat Ámirǵalıev jetekshilik etetin «Amangeldi» óndiristik kooperatıviniń balyqshylary sý marjanyn tek Jaıyq ózeninen ǵana aýlaýmen shektelmeıdi. Bul kooperatıvtiń Isataı, Qurmanǵazy, Jylyoı aýdandarynda da óndiristik fılıal­dary bar. Mańǵystaý óńirinde eki ýchaskesi jáne bar. Bıylǵy kóktemde balyq aýlaý jumysyna 500-ge jýyq balyqshy tartylǵan bolsa, balyq óńdeý sehtarynda 200 adam eńbek etedi. Olar táýligine 120 tonna balyqty óńdep, 1200 tonnasyn tońazytqyshta saqtaıdy. Kooperatıvtiń jylyna orasan zor kólemdegi keptirilgen balyqty óńdeýge tolyq múmkindigi jetedi. Jeti jyldan beri táýligine 4 tonnaǵa deıin balyqtyń jon etin óńdeý sehy iske qosy­lyp­ty. Buǵan qosa balyqty ystaý sehynda daıyndalǵan ónim­der tutynýshylarǵa damyl­syz jóneltiledi. Dál osy koo­peratıvtiń ónimderin 15 saýda núktesi jergilikti tutyný­shy­larǵa usynady. Sonymen birge, «Amangeldi» óndiristik koo­peratıvi balyq ónimderin Eýro­odaq elderine tikeleı, ıaǵnı deldalsyz eksporttaýǵa múmkindik beretin eýronómir alypty. Qazir­diń ózinde bul kooperatıvtiń ónim­derine Reseı, Grýzııa, Ýkraına jáne Ázerbaıjan sekildi TMD elderinen suranys arta túsipti. О́ńirde osy sekildi isi órge domalaǵan balyq sharýa­shy­ly­ǵynyń qatarynda «Injý-Marjan» seriktestigin de aıtýǵa bolady. Munda da osy salada 20-30 jyl­dyq tájirıbe jınaǵan adamdar jumys jasaıdy. Seriktestik sý marjanyn tutynýshyǵa óz saý­da núkteleri arqyly tikeleı usynady. Motobarkastardan, tańbalaýshydan, teńiz býdaralary men motoqaıyqtardan quralǵan óz floty, óndiristik bazalary, sehtary, stasıonarlyq tońazytqyshtary men muzdatqysh kameralary bar. – Bizde balyq aýlaý maýsymynda 300-ge jýyq adam jumys jasaıdy. Biz bir maýsymda osynsha adamdy jumyspen qamtımyz. Jyl saıyn kóktemgi balyq aýlaý naýqanynda 1000 tonnaǵa deıin lımıt alyp keldik. Alaıda, bıyl bizdiń balyq aýlaýǵa beriletin lımıtimizdiń mólsheri azaıyp, 800 tonna ǵana bólindi. Kvotany bólýmen qazir «Qazaqbalyqsharýashylyǵy» qaý­ymdastyǵy aınalysady. О́tken jylǵy kvotany bizden de nashar ıgergen keıbir kásiporyndardyń bıyl bizdikinen kóp kvota alǵandyǵyn bilemiz. Máselen, jospardyń 28 paıyzyn oryndaǵan sharýashylyqtar bar. Al olarǵa 98 tonna sazan aýlaýǵa kvota berdi. Bizge 41 tonna berildi. Byltyr bizde bul lımıt 92 paıyz ıgerilgen edi. Sol sebepten, lımıtti bólý kezinde sharýashylyqtardyń reıtıngin, balyq aýlaý josparyn oryndaý múmkindigin eskerý qajet, – deıdi «Injý-Marjan» JShS dırektory Gúlfara Ismaǵulova. «Abylaı han» seriktestigi de bıyl dál osyndaı kepti kıipti. Aıtqandaı, bul seriktestik te Eý­ro­odaq elderine balyq ónimderin shyǵarýǵa ruqsat alypty. Alaı­da, seriktestiktiń balyq óńdeý seh­tary bos tur. Onyń sebebin serik­testik basshylary balyq aýlaýǵa berilgen lımıttiń azdyǵy­men túsindiredi. Demek, bul seriktes­tiktiń Eýroodaq elderine eksportqa shyǵaratyn balyq ónimderi az bolatyndyǵy daý týdyrmaıdy. – Bul másele jergilikti at­qa­rýshy organdardyń quzyryna kirmeıdi. Alaıda, balyq sharýa­shylyǵy salasy da shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna áser ete­tindikten, biz osy máselemen aınalysatyn bolamyz, – dep balyqshylar bazynasyna baılanysty ahýalǵa túsinik berdi oblys ákimi Nurlan Noǵaev. – Balyq aýlaý óndirisi bizdiń ekonomıkamyzdyń ósýin qamtamasyz ete alatyn bolashaǵy zor sala. Bul sala óte úlken ári kúrdeli. Qazir jumys istep turǵan kásiporyndar bar. Biraq, mamandardyń aıtýynsha, biz múmkinshilikti tolyq paıdalanyp otyrǵan joqpyz. Atyraýdyń balyq aýlaý óndirisi kezinde tek aımaqtyń emes, búkil respýblıkanyń, TMD elderiniń maqtanyshy bolǵan. Biz sol deńgeıge qaıta jetýimiz kerek. Mamandar buǵan barlyq múmkindik bar dep otyr. Bul baǵytta júıeli túrde naqty memlekettik organdarda sheshiletin máseleler de bar. Aımaq ekonomıkasyna tikeleı áser etetindikten, barlyq qaıshylyqtardy joıý baǵytyndaǵy jumystardy qolǵa alamyz. Múmkindigi kóp kásiporyndarǵa aýlaýǵa ruqsat etiletin balyq kólemi sáıkesinshe kóp bolýy tıis. Bulaı bolmasa, rasynda da ádiletsizdik. Sýdan marjan súzgen balyq­shy­lardy bulaısha shómishten qaǵý kimge tıimdi ekeni bizge belgisiz. Kerisinshe, balyq aýlaý, balyq ónimderin óńdeý arqyly myńdaǵan adamdy jumyspen qamtyǵan kásiporyndar isine tusaý bolary daýsyz. Demek, naq osy saladan násip tabatyn balyqshylar jalaqysynyń azaıýyna da yqpal etýi múmkin. Bıýdjetke túsetin salyqtyń mólsheri de tómendeýi ǵajap emes. Endeshe, osynyń bári óńir ekonomıkasyn, ásirese, shaǵyn jáne orta bıznesti órkendetýge qolbaılaý bolmasyna kim kepil?! Úkimettiń, tıisti mınıstrliktiń balyq aýlaýǵa bólinetin lımıttiń aınalasynda qordalanǵan máse­leniń oń sheshilýine yqpal etkenin qalar edik. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan» ATYRAÝ Sýretti túsirgen Rahym QOILYBAEV