Birin biri aıyptap, kelisimge jetý qıyn
О́tken aıda syrtqy saıasat salasynda este qalǵan oqıǵanyń biri Eýroodaq pen Túrkııa arasyndaǵy bir-birin aıyptaǵan pikir talasy boldy. Mundaı jaǵdaıda olardyń til tabysýy, kelisimge kelýi qıyn-aý deısiń. Al olardyń alǵa qoıǵan maqsaty – til tabysý.
Túrkııa – negizinen Azııada ornalasqan (97 paıyzy) úlken el. Sóıtse de olar ózderin eýropalyqtar qataryna qosqysy keledi. 1949 jyly Soltústik atlantıkalyq áskerı odaqqa (NATO) kirgennen keıin-aq eýropalyq qurylymmen tyǵyz baılanysta. Eýropalyq ekonomıkalyq odaq qurylysymen, oǵan múshe bolýdy maqsat tutyp keledi. Biraq túrli sebepterdi alǵa tosyp, Eýroodaq óz qataryna alǵysy joq. Sol sebepterdiń ashyǵy bar, jabyǵy bar degendeı, bireýine kelisilgendeı bolsa, jańasy shyǵa keledi. Ashyq aıtylmaıtyn sebepteri degende, kezinde Túrkııa musylman eli bolǵandyqtan qabyldanbaı júr degen sóz shyqqan. Ankaranyń Soltústik Kıprge áskerı jolmen ara túskeni de kóp kedergige aınaldy. Dál qazir vıza máselesi jóninde kelisim jaıy tosqaýyl bolyp otyr.
Budan da kúrdeli máselede jurt kelisimge jetip jatady. Mundaıda bir-biriniń yǵyna jyǵylý, qasarysa bermeı, ekinshi jaqtyń aıtqanyna kóný degen de bolady. Al bular bir-birin aıyptaýǵa qumar-aq. Ásirese, suraǵan jaqtyń shart qoıýy, aıqaıǵa basýy artyq-aq dersiń. Alysqa barmaı, ótken mamyr aıyndaǵy bulardyń bet jyrtysqandaı bolǵanyna da jurt kýá.
Aı basynda Eýrokomıssııa Túrik Respýblıkasynyń azamattaryna vızany joıý týraly kelisimniń oryndalmaı otyrǵanyn málimdedi. 4 mamyrǵa deıin kelisimde kórsetilgen oryndalýǵa tıis 72 sharttyń jartysy ǵana oryndalǵan kórinedi. Soǵan qaramaı, Túrkııa vızasyz tártipti talap etedi. Mundaı synǵa Túrkııa prezıdenti Redjep Erdoǵan qatqyl ókpe aıtty. «...EO bizden terrorızm týraly zańdy aýystyrýdy talap etedi, – dedi ol. – Olar bylaı deıdi: «Men vızany joıamyn, bul meniń shartym». Keshirińizder, biz óz jolymyzben, al sizder óz joldaryńyzben júrińizder. Kimmen qalasańyzdar, solarmen kelisim jasańyzdar!». Bul endi kelisimdi qalaıtyndardyń sózi emes. Arada úsh kún ótkende, 9 mamyr kúni Erdoǵan burynǵy sózin jumsartyńqyrap, «Eýroodaqqa kirý – Túrkııanyń strategııalyq maqsaty» ekenin aıtty. Biraq keshegi sóz umytyla qoıǵan joq.
Budan keıin aıdyń aıaǵynda Ulybrıtanııa premer-mınıstri Devıd Kemeronnyń sózi Eýroodaqtyń atynan aıtylǵandaı estildi. Eýroodaqqa kirý jónindegi kelissózdiń uzaqqa sozylýyn ol bylaı synady: «...Olar ótinishti 1987 jyly berdi. Mundaı qarqynmen olar 3000 jyl mańynda kiretin shyǵar», dedi. Muny da dıplomatııalyq til deı almassyń, biraq beınelep aıtqanyn túsinýge bolar edi. Al Túrkııa jaǵy shart ketti. Parlamentte Túrkııa vıse-premeri Nýman Kýrtýrmýsh bulaı deý masqaralyq dep bir qoıdy da, «Túrkııa Eýroodaqqa eshqandaı táýeldi emes», dep sózin túıindedi.
Endi budan keıin Túrkııa men Eýroodaq arasynda mámilelik áńgime oıdaǵydaı bolatynyna kóńil sene qoımaıdy. Túsiniskisi keletin jurt bir-biriniń kóńilinen shyǵatyn áńgime aıtpaıtyn ba edi, bir-biriniń kóńiline qaramaıtyn ba edi? Ázirge bularda olaı bolmaı otyr.
Jańa kósem kezinde talıbter ózgere me?
«Talıban» dese talaıdyń júregi zyrq etedi. Nesin jasyraıyq, sonaý keńes zamanynda bizdiń de talaı bozdaqtarymyz olarmen soǵysta ómirimen qoshtasty. Oǵan, bálkim, ózimiz de aıypty shyǵarmyz. Alystaǵy aýǵan jerinde nemiz bar edi deısiń ǵoı.
Sol talıbtermen bizdiń keńestik elimiz ǵana emes, Amerıka Qurama Shtattary da, órkenıetti degen Eýropa elderi de áli soǵysyp jatyr. Qyrýyn biraz qyrdy. Bılikten de qýdy. Biraq jeńdi dep aıtý qıyn-aý. Talıbter, olardyń «Talıban» qozǵalysy bas ıgen joq, qasarysyp kúresip jatyr. О́lgenine qaramaı kúresedi dese bolar. Jaqynda AQSh áskeri Pákistan jerinde ushqyshsyz ushaqpen olardyń kósemi Ahtar Mohammad Mansurdyń kózin joıdy. Buǵan unjyrǵasy túsip, júni jyǵylǵan «Talıban» joq, jańa kósemin saılap alyp, Baǵlan provınsııasyndaǵy Dandı-Gýrı ýezinde ótken jeksenbide Haıbatýlla Ahýndzadege 500 jasaqshy ant berdi.
Kóp emes deýge bolar, biraq olardyń birtutas bolyp, bir jerde ornalasýǵa múmkindigi joq, búkil elde shashylyp jatyr. Ár provınsııadan osyndaı kúsh tabylsa da, ol az emes. Árıne, basshysynan aıyrylǵan aýyr. Biraq uzaqqa sozbaı, jańa basshysyn tańdap, sonyń tóńiregine toptasýǵa anttasýlary da olardyń rýhyn ańǵartady. Bulardyń basshyǵa baǵyný, moıynsunýynyń ózi úlken kúsh. Budan burynyraq óz basshylary Molda Omarǵa sheksiz baǵynyp, tipti, ómirden ozǵanyna eki jyl ótse de, onyń rýhyna baǵynyp kelgeni jurtqa belgili. Al Molda Mansur da bılik tizginin byltyrǵy 30 shildede ustap, qozǵalys ishindegi bılik úshin alaýyzdyqty birshama basyp, «Talıbandy» jańa deńgeıge kótergendeı bolǵan.
Jurt Mansurdyń qazasynan keıin qozǵalys ishinde bılikke talas kúsheıer, yntymaq buzylar dep oılaǵan. Bul sózdiń de jany bar edi. Sóıtse de, sol bılikten úmiti bar qaıratkerler negizinen til tabysqanǵa uqsaıdy, tipti, ymyraǵa kelgendeı de. Jol meniki deıtindeı, burynnan qataldyǵymen aty shyqqan «Hakkanı júıesi» deıtin qurylymnyń basshysy, eń bastysy Ahtar Mansurdyń birinshi orynbasary bolǵan Sıradjýddın Hakkanıdiń Mansurdyń taǵy bir orynbasary Haıbatýlla Ahýndzadege jol berýi kóp adamnyń kútpegendeı jaıy edi. Byltyr bılik úshin Mansurmen biraz jaǵalasqan, qozǵalystaǵy biraz jurttyń qoldaýyna ıe Molda Omardyń balasy Molda Iаkýbtyń da bul joly daýǵa barmaǵany tańdanarlyq edi.
Haıbatýlla Ahýndzade – dinı qaıratker. Kandagarda molda bolǵan. Kópshilik ony sol ǵulama dindarlyǵy úshin syılaıdy. Tegi tájiktik kóringenmen, ol pýshtýn taıpasynan, tájikterge qatysy joq. Sirá, onyń áskerı emestigi de sheshýshi ról atqarǵan-aý. Al áskerılerdiń biri saılansa, ekinshisi taıtalasar edi. Biraz jurt, resmı Kabýl onyń áskerı adam emestigine nazar aýdaryp otyr. Bitimgershilikke jol ashylar dep úmit etedi.
Bılikke talas kúshti bolmady degenmen, «Talıban» ishinde alaýyzdyq ta bar ekeni kórinip qaldy. Molda Muhammad Rasýlǵa ergen bir qaýym jańa bılikpen kelispeı otyr. Olardy jazǵyrýshylar kóp. Kabýl men Vashıngtonnyń tyńshysy dep te jiberdi. Talıbter arasynda úkimetpen kelisim jolyn qalaıtyndar da bar sııaqty.
«Talıbandy» bárimiz de quptamaımyz. Olar Ortalyq Azııa elderine basyp kiredi degen úreıge de senetinimiz bar. О́z kúnderin kóre almaı jatqan olardyń bizde nesi bar?! Olar óz elindegi saıası júıe úshin kúresip jatyr. Sol kúreste soǵys jolyn emes, kelisim jolyn qalasa eken deısiń. Aýǵan halqy az qyrylǵan joq. Soǵysyp jatqandardyń bir jaǵynda bılik aýysqanda, bitimge qaraı bet buryla ma eken dep úmittenesiń. Jaýapty ýaqyt aıtady.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
О́tken aıda syrtqy saıasat salasynda este qalǵan oqıǵanyń biri Eýroodaq pen Túrkııa arasyndaǵy bir-birin aıyptaǵan pikir talasy boldy. Mundaı jaǵdaıda olardyń til tabysýy, kelisimge kelýi qıyn-aý deısiń. Al olardyń alǵa qoıǵan maqsaty – til tabysý.
Túrkııa – negizinen Azııada ornalasqan (97 paıyzy) úlken el. Sóıtse de olar ózderin eýropalyqtar qataryna qosqysy keledi. 1949 jyly Soltústik atlantıkalyq áskerı odaqqa (NATO) kirgennen keıin-aq eýropalyq qurylymmen tyǵyz baılanysta. Eýropalyq ekonomıkalyq odaq qurylysymen, oǵan múshe bolýdy maqsat tutyp keledi. Biraq túrli sebepterdi alǵa tosyp, Eýroodaq óz qataryna alǵysy joq. Sol sebepterdiń ashyǵy bar, jabyǵy bar degendeı, bireýine kelisilgendeı bolsa, jańasy shyǵa keledi. Ashyq aıtylmaıtyn sebepteri degende, kezinde Túrkııa musylman eli bolǵandyqtan qabyldanbaı júr degen sóz shyqqan. Ankaranyń Soltústik Kıprge áskerı jolmen ara túskeni de kóp kedergige aınaldy. Dál qazir vıza máselesi jóninde kelisim jaıy tosqaýyl bolyp otyr.
Budan da kúrdeli máselede jurt kelisimge jetip jatady. Mundaıda bir-biriniń yǵyna jyǵylý, qasarysa bermeı, ekinshi jaqtyń aıtqanyna kóný degen de bolady. Al bular bir-birin aıyptaýǵa qumar-aq. Ásirese, suraǵan jaqtyń shart qoıýy, aıqaıǵa basýy artyq-aq dersiń. Alysqa barmaı, ótken mamyr aıyndaǵy bulardyń bet jyrtysqandaı bolǵanyna da jurt kýá.
Aı basynda Eýrokomıssııa Túrik Respýblıkasynyń azamattaryna vızany joıý týraly kelisimniń oryndalmaı otyrǵanyn málimdedi. 4 mamyrǵa deıin kelisimde kórsetilgen oryndalýǵa tıis 72 sharttyń jartysy ǵana oryndalǵan kórinedi. Soǵan qaramaı, Túrkııa vızasyz tártipti talap etedi. Mundaı synǵa Túrkııa prezıdenti Redjep Erdoǵan qatqyl ókpe aıtty. «...EO bizden terrorızm týraly zańdy aýystyrýdy talap etedi, – dedi ol. – Olar bylaı deıdi: «Men vızany joıamyn, bul meniń shartym». Keshirińizder, biz óz jolymyzben, al sizder óz joldaryńyzben júrińizder. Kimmen qalasańyzdar, solarmen kelisim jasańyzdar!». Bul endi kelisimdi qalaıtyndardyń sózi emes. Arada úsh kún ótkende, 9 mamyr kúni Erdoǵan burynǵy sózin jumsartyńqyrap, «Eýroodaqqa kirý – Túrkııanyń strategııalyq maqsaty» ekenin aıtty. Biraq keshegi sóz umytyla qoıǵan joq.
Budan keıin aıdyń aıaǵynda Ulybrıtanııa premer-mınıstri Devıd Kemeronnyń sózi Eýroodaqtyń atynan aıtylǵandaı estildi. Eýroodaqqa kirý jónindegi kelissózdiń uzaqqa sozylýyn ol bylaı synady: «...Olar ótinishti 1987 jyly berdi. Mundaı qarqynmen olar 3000 jyl mańynda kiretin shyǵar», dedi. Muny da dıplomatııalyq til deı almassyń, biraq beınelep aıtqanyn túsinýge bolar edi. Al Túrkııa jaǵy shart ketti. Parlamentte Túrkııa vıse-premeri Nýman Kýrtýrmýsh bulaı deý masqaralyq dep bir qoıdy da, «Túrkııa Eýroodaqqa eshqandaı táýeldi emes», dep sózin túıindedi.
Endi budan keıin Túrkııa men Eýroodaq arasynda mámilelik áńgime oıdaǵydaı bolatynyna kóńil sene qoımaıdy. Túsiniskisi keletin jurt bir-biriniń kóńilinen shyǵatyn áńgime aıtpaıtyn ba edi, bir-biriniń kóńiline qaramaıtyn ba edi? Ázirge bularda olaı bolmaı otyr.
Jańa kósem kezinde talıbter ózgere me?
«Talıban» dese talaıdyń júregi zyrq etedi. Nesin jasyraıyq, sonaý keńes zamanynda bizdiń de talaı bozdaqtarymyz olarmen soǵysta ómirimen qoshtasty. Oǵan, bálkim, ózimiz de aıypty shyǵarmyz. Alystaǵy aýǵan jerinde nemiz bar edi deısiń ǵoı.
Sol talıbtermen bizdiń keńestik elimiz ǵana emes, Amerıka Qurama Shtattary da, órkenıetti degen Eýropa elderi de áli soǵysyp jatyr. Qyrýyn biraz qyrdy. Bılikten de qýdy. Biraq jeńdi dep aıtý qıyn-aý. Talıbter, olardyń «Talıban» qozǵalysy bas ıgen joq, qasarysyp kúresip jatyr. О́lgenine qaramaı kúresedi dese bolar. Jaqynda AQSh áskeri Pákistan jerinde ushqyshsyz ushaqpen olardyń kósemi Ahtar Mohammad Mansurdyń kózin joıdy. Buǵan unjyrǵasy túsip, júni jyǵylǵan «Talıban» joq, jańa kósemin saılap alyp, Baǵlan provınsııasyndaǵy Dandı-Gýrı ýezinde ótken jeksenbide Haıbatýlla Ahýndzadege 500 jasaqshy ant berdi.
Kóp emes deýge bolar, biraq olardyń birtutas bolyp, bir jerde ornalasýǵa múmkindigi joq, búkil elde shashylyp jatyr. Ár provınsııadan osyndaı kúsh tabylsa da, ol az emes. Árıne, basshysynan aıyrylǵan aýyr. Biraq uzaqqa sozbaı, jańa basshysyn tańdap, sonyń tóńiregine toptasýǵa anttasýlary da olardyń rýhyn ańǵartady. Bulardyń basshyǵa baǵyný, moıynsunýynyń ózi úlken kúsh. Budan burynyraq óz basshylary Molda Omarǵa sheksiz baǵynyp, tipti, ómirden ozǵanyna eki jyl ótse de, onyń rýhyna baǵynyp kelgeni jurtqa belgili. Al Molda Mansur da bılik tizginin byltyrǵy 30 shildede ustap, qozǵalys ishindegi bılik úshin alaýyzdyqty birshama basyp, «Talıbandy» jańa deńgeıge kótergendeı bolǵan.
Jurt Mansurdyń qazasynan keıin qozǵalys ishinde bılikke talas kúsheıer, yntymaq buzylar dep oılaǵan. Bul sózdiń de jany bar edi. Sóıtse de, sol bılikten úmiti bar qaıratkerler negizinen til tabysqanǵa uqsaıdy, tipti, ymyraǵa kelgendeı de. Jol meniki deıtindeı, burynnan qataldyǵymen aty shyqqan «Hakkanı júıesi» deıtin qurylymnyń basshysy, eń bastysy Ahtar Mansurdyń birinshi orynbasary bolǵan Sıradjýddın Hakkanıdiń Mansurdyń taǵy bir orynbasary Haıbatýlla Ahýndzadege jol berýi kóp adamnyń kútpegendeı jaıy edi. Byltyr bılik úshin Mansurmen biraz jaǵalasqan, qozǵalystaǵy biraz jurttyń qoldaýyna ıe Molda Omardyń balasy Molda Iаkýbtyń da bul joly daýǵa barmaǵany tańdanarlyq edi.
Haıbatýlla Ahýndzade – dinı qaıratker. Kandagarda molda bolǵan. Kópshilik ony sol ǵulama dindarlyǵy úshin syılaıdy. Tegi tájiktik kóringenmen, ol pýshtýn taıpasynan, tájikterge qatysy joq. Sirá, onyń áskerı emestigi de sheshýshi ról atqarǵan-aý. Al áskerılerdiń biri saılansa, ekinshisi taıtalasar edi. Biraz jurt, resmı Kabýl onyń áskerı adam emestigine nazar aýdaryp otyr. Bitimgershilikke jol ashylar dep úmit etedi.
Bılikke talas kúshti bolmady degenmen, «Talıban» ishinde alaýyzdyq ta bar ekeni kórinip qaldy. Molda Muhammad Rasýlǵa ergen bir qaýym jańa bılikpen kelispeı otyr. Olardy jazǵyrýshylar kóp. Kabýl men Vashıngtonnyń tyńshysy dep te jiberdi. Talıbter arasynda úkimetpen kelisim jolyn qalaıtyndar da bar sııaqty.
«Talıbandy» bárimiz de quptamaımyz. Olar Ortalyq Azııa elderine basyp kiredi degen úreıge de senetinimiz bar. О́z kúnderin kóre almaı jatqan olardyń bizde nesi bar?! Olar óz elindegi saıası júıe úshin kúresip jatyr. Sol kúreste soǵys jolyn emes, kelisim jolyn qalasa eken deısiń. Aýǵan halqy az qyrylǵan joq. Soǵysyp jatqandardyń bir jaǵynda bılik aýysqanda, bitimge qaraı bet buryla ma eken dep úmittenesiń. Jaýapty ýaqyt aıtady.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
