Bıylǵy qarqyn byltyrǵydan da arta túspek

Keshe Indýstrııa jáne jańa teh­nologııalar mınıstrliginde Prem­er-Mınıstr Kárim Mási­mov­tiń qa­tysýymen 2010 jyldyń qorytyn­dylary men aldaǵy mindetterdi talqylaǵan keńeıtilgen alqa má­ji­lisi bolyp ótti. Oǵan ob­lys ákim­deriniń orynbasar­la­ry, Parlament depýtattary, Úki­met pen mınıs­tr­liktiń, basqa da memlekettik organ­dar­dyń jaýap­ty qyzmetkerleri sha­qyryldy. Májiliste baıandama jasalǵan Premer-Mınıstrdiń oryn­ba­sa­ry – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Ise­ke­shev­tiń aıtýy boıynsha Qazaq­stan­nyń óner­­­kásip kásip­oryn­da­ry 2010 jyl­dyń qorytyndy­syn­da sala­da­ǵy naqty ónim kólemin 11 trıllıon 557 mıllıard teń­ge­ge jetkizgen. Bul ótken jylǵydan 10 pa­ıyzǵa artyq. О́nim kólemi ne­gizinen jańa tehnologııalardy engizý ar­qyly ne­ǵurlym ózindik quny joǵa­ry jańa ónimderdi ıgerý esebinen ósip otyr­ǵandyǵy baı­qalady. Taý-ken óndirý ónerkásibinde ónim óndirý 7 mıllıard 215 mıllıon teńgeni qurap, ótken jyl­dyń osy kezeńindegiden 5,3 pa­ıyz­­ǵa óse tússe, kómir óner­ká­sibinde ósim 109,9 paıyz bolǵan. О́ńdeý óner­kásibinde 3 trıllıon 722,4 mıllıard teńgeniń ónimi óndirilip, ótken jylmen salys­tyrǵanda 118,4 paıyzdy quraǵan. Investısııa tartý isiniń de jaq­sara túskendigi baıqalady. 2010 jyl­­dyń 3-toqsanynyń qorytyn­dy­sy boıynsha tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi 13,1 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Bul 2009 jyldyń osy merzimindegiden 1,1 paıyzǵa ar­tyq. Sonyń ishinde shı­kizattyq emes salaǵa tartylǵan ınvestısııalar 1,25 mıllıard dol­lar boldy. Bul ótken jyldyń osy merzimindegiden 2 esege artyq. Osy kór­set­kish elimizde shı­kizattyq emes sa­laǵa ınvestısııa tartý isiniń ba­­ryn­sha jaqsara túskendigin kór­setedi. 2010 jyl boıyna jańa ón­di­risterdi iske qosý jalǵasyn tap­ty. Tek ındýstrııalandyrý kar­tasy aıa­syn­da ǵana 8 mıllıard teń­ge so­maǵa 152 joba paı­da­lanýǵa berilip, 24 myńǵa tarta ju­mys orny ashyl­dy. Sonymen qatar Áset Isekeshev ındýs­trııalandyrý kar­ta­­sy­na jal­py quny 8 trıllıon teńgeni quraı­tyn 294 joba engizilip otyrǵan­dy­ǵyn aıtty. Munyń syrtynda taǵy da 224 jańa joba qaras­tyrylý ús­tinde. Elimizdegi ındýstrııalandyrý isi­­niń birte-birte qarqyn ala tú­setindigin myna bir kórsetkish aı­qyn ańǵartatyndaı. Eger 2009 jy­ly osy baǵyt boıynsha 500 mıllıard teńge qarjy ıgerilse, 2010 jy­ly ol 800 mıllıard teńgeni qu­ra­dy. Al 2011 jyly 1,3 trıllıon teń­­ge qarjy ıgerý josparlanyp otyr. Mınıstrlik esepti kezeń ishinde shıkizattyq emes sektordy qol­daý má­selesine kóp kóńil bólgen. Osy jyly alǵash ret eksportqa ónim shyǵaratyndar shyǵyndary­nyń bir bóligin óteý tetigi iske qo­syldy. Osynyń nátıjesinde 43 otandyq eksporttaýshylarǵa 141 mıllıon teń­geniń kómegi kór­setildi. Solar­dyń arasynda aýyl­sharýashylyq ónimderin, munaı-gaz tehnıkasy men medısına jab­dyǵyn, akkýmýlıatorlar men trans­formatorlardy, kon­den­sa­tor­lardy, dárilik zattardy Ger­manııaǵa, Polshaǵa, Qytaıǵa, TMD elderine jáne basqa da elderge eksporttaýshylar bar. Atal­ǵan saıasattyń nátıjesi de jaman emes. 2010 jyly shıkizattyq emes sek­tor­dyń ónim kólemi 2009 jylmen salys­tyr­ǵanda 28 paıyzǵa ósip, 13,6 mıllıard dollardy qurady. Qazaqstandyq úlesti damytý ba­ǵytynda edáýir jumystar júr­gizil­di. Úshinshi toqsan qory­tyn­dysy boıynsha jer qoınaýyn paı­da­la­nýshylardyń taýarlardy, jumys­tar men qyzmetterdi satyp alýy­nyń jalpy kólemi 2 trıllıon 500 mıllıard teńgeni qurasa, munyń 1 trıllıon 400 mıllıard teńgesi qa­zaqstandyq taýarlar, ju­mystar men qyzmetter úlesine tıdi. Arnaıy ekonomıkalyq jáne ın­dýstrııalyq aımaqtardy qu­ryp, da­mytý isi odan ári jal­ǵasty. Jalpy, Qazaqstanda 6 ar­naıy ekonomı­ka­lyq aımaq bar. Olardyń jumysyn jaqsartý maq­satynda Parlament qaraýyna ja­ńa zań jobasy engizildi. Onda ar­naıy ekonomıkalyq aımaq­tardy basqarý isin jetildirý, ın­ves­torlarǵa kórsetiletin je­ńil­dik­ter tizbesin ulǵaıtý qaras­ty­rylǵan. Elimizde ónerkásiptiń ósip, qa­tarǵa jańa ındýstrııalyq jo­ba­lar­dyń qosylýyna baılanysty elektr energetıkasyn damytý má­selesi asa ózekti bolyp otyr. Byl­tyr elimizde 82,3 mıllıard kvt-saǵat elektr qýaty óndirilgen eken. Bul 2009 jylǵy kór­set­kishpen salystyr­ǵan­da 4,9 pa­ıyzǵa artyq. Al elektrdi tu­tyný kólemi 83,62 mıllıard kılovatt saǵatty qurap, 2009 jylǵy kór­setkishten 7,3 paıyzǵa arta tús­ken. Demek, óndirýden tutyný ba­sym túsip otyr. Sondyqtan úde­meli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý­dyń memlekettik baǵdar­la­masyn iske asyrý aıasynda jal­py quny 753,2 mıllıard teńgeni quraıtyn 13 elektr energetı­ka­lyq jobany jú­zege asyrý mindeti tur. Osy­lar­dy júzege asyrý já­ne saladaǵy ın­vestısııalyq tar­tym­dylyqty art­tyrý úshin qýat rynogynyń qazaq­standyq modelin qalyptastyrýdy kózdeıtin jańa zań jobasy ázir­lenip, Úki­mettiń qaraýyna tap­syrylypty. О́nimder men qyzmetterdiń sa­pa­syn jaqsartý maqsatynda teh­nı­kalyq retteý júıesin odan ári jetildire túsýge erekshe mán berilýde. Búginde 94 tehnıkalyq reglament qabyldanyp, olardyń 68-i qolda­nys­qa engizilipti. Sonymen qatar 3578 otandyq kásiporyn halyq­aralyq standarttarǵa sáı­kes menedjment júıesin engizip, tıisti sertıfıkattaryn aldy. 2014 jylǵa deıin ındýstrııalyq-ın­novasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 2464 standart ázirleý jos­par­lanǵan. Keńeıtilgen alqa májilisinde bir­qatar jaýapty azamattar sóz aldy. Parlament Májilisiniń de­pý­taty, «Qazaqstannyń máshıne ja­saý­shylar odaǵy» birlestiginiń bas­qarma tóraǵasy Meıram Pishembaev bıylǵy jyldy aýyl sha­rýashy­lyǵy máshıne jasaý sa­la­syndaǵy mańyzdy jyl dep ata­dy. О́ıtkeni, osy salada birqatar sharalar jú­zege aspaq. Jalpy, aldaǵy 5 jylda elimizdiń máshıne jasaý salasynyń ónim kólemi 2 ese ósetin bolady. «Qazatom­óner­kásip» ulttyq kompa­nııa­synyń basshysy Vladımır Shkolnık ótken jyly 17 myń tonnadan astam ýran óndi­rilgenin aıtty. Al 2011 jyly 19 myń 600 tonna ýran óndirý jos­parlanyp otyr. Qazaqstannyń farmasevtik jáne medısınalyq ónim­derin ón­dirýshiler assosıasııa­sy­nyń prezıdenti Serik Sultanov elimizde dári-dármek óndirisiniń qar­qyndy damyp kele jatqandyǵyna toq­tal­dy. Máselen, 2009 jyly Qa­zaqstanda 10 mıllıard teńgeniń dá­ri-dármek ónimderi óndirilse, ótken jyly bul kórsetkish 19 mıllıard teńgeni quraǵan. Osy baǵytta 8 zaýyt salynýda, 10 za­ýyt qaıta ja­ryqtandyrylýda. О́ndiristiń da­mýy­na Keden oda­ǵynyń tıgizip otyrǵan áseri úlken kórinedi. «Ult­tyq ınno­va­sııalyq qor» AQ basqarma­sy­nyń tóraǵasy Aıdyn Qul­seıitov ınnovasııalyq grant­tardy berý boıynsha bıýdjet baǵ­dar­lamasy­nyń iske asyryla bas­taǵandyǵyn aıtty. Ony alý jó­ninde 336 ótinim túsip, onyń 307-si qaraý úshin iriktelinip alynǵan. Tá­ýel­siz komıssııanyń usynymdary negizinde 38 jobaǵa 1,7 mıllıard teńgeniń ınnovasııalyq grant­ta­ryn berý týraly sheshim qabyl­danǵan. «Qazaqstannyń Damý banki» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Ǵalı Es­qa­lıev banktiń nesıe qorjyny ús­timizdegi jyldyń 1 qańtarynda 2,9 mıllıard teńgeni qurap, 48 paıyzǵa óse túskendigin aıtty. Al jalpy aktıvterdiń kó­lemi 6,5 mıllıard teńgege jetip otyr. 2010 jyly bank jalpy qu­ny 1,35 mıllıard dol­lardy qu­raı­tyn 6 jańa ınves­tısııalyq jo­bany qarjy­landyr­ǵan. Olar­dyń qatarynda Atyraý munaı óń­deý zaýytyn qaıta jań­ǵyrtý, Moınaq GES-iniń ekinshi kezegin salý, Shardara GES-iniń qýa­tyn arttyrý sekildi jobalar bar. Al 2011 jyly bank jıyny 2,4 mıl­lıard dollardyń 18 jobasyn qar­jylandyrýdy jalǵastyrmaq. Mu­nyń 5-i jańadan bastalatyn joba. Keńeıtilgen alqa májilisin Úki­met basshysy Kárim Másimov qo­rytyndylap, mınıstrliktiń al­dyn­da turǵan birqatar jańa mindetterge qoldaý bildirdi. Olar­dyń qata­rynda elimizdiń mıne­ral­dy shıkizat keshenin nyǵaı­týǵa, ken oryndaryn izdestirý men barlaýǵa baǵyttalǵan kóp­tegen jobalar bar. Mınıstrlik jer qoınaýyn paıdalaný­shy­lar­dyń mindettemelerin oryndaý isine monıtorıng júrgizip, taldaý isin jal­ǵastyratyn bolady. So­ny­men qatar elimizdiń 393 eldi mekenin aýyz sýmen qamtý úshin jerasty sýlaryna barlaý jumys­tary júrgizilmek. Úkimet basshysy 2010 jyl­dyń basty máselesi jańa ındýs­trııa­landyrý isiniń bastalǵan­dy­ǵy bol­ǵan­dyǵyn atap kórsetti. Osynyń aıasynda kóptegen jańa jobalar júzege asyp, olar Elba­synyń oń baǵasyna ıe boldy. Daǵ­darys tu­synda jobalardy qar­jylandyrý isin kóbinese memleket moınyna aldy. Endigi kezekte osyǵan jeke sektordyń kúsh-qýatyn qosý qajet. Sonymen qatar Premer-Mınıstr aldymyzdaǵy senbidegi se­lek­torlyq keńeste baǵa jóninde másele qozǵalatynyn, azyq-túlik baǵasynyń áli de qalypqa kelmeı turǵandyǵyn, bul iste keıbir óńir­lerdegi jumystyń sylbyr eken­digin málimdep, osyǵan oraı qatań jaýapkershilik sura­la­tyn­dyǵyn jetkizdi. Suńǵat ÁLIPBAI.