Kiristerdi kemitpeı, shyǵystardy shırataıyq

Sonda ǵana bıýdjet tıimdi paıdalanylatyn bolady Keshe Parlament Májilisiniń Tóraǵasy Baqtyqoja Izmuhambetovtiń tóraǵalyǵymen palatanyń kezekti jalpy otyrysy bolyp, onda 2015 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepter tyńdaldy. Bıýdjettiń atqarylýy týraly derekterge kóz júgirtpes buryn IJО́-niń jyldyq ósimi 1,2 pa­ıyzdy quraǵanyn aıta keteıik. Al 2015 jylǵy bıýdjet kiristeri 6 137 mlrd. teńgeni qurap, jos­par 105,7 paıyzǵa oryndalypty. Biraq buǵan qarap kirister jaqsy eken dep masattanýǵa bolmaıdy, óıtkeni sońǵy naqtylaý kezinde kiristiń jospary 5 806,8 mlrd. teńgege deıin azaıtylǵan soń ǵana kiris artyǵymen oryndalǵandaı bolyp kórinedi. Onyń ústine, dollarmen túsetin kiristi teńgege aınaldyrǵanda kiris qomaqty kó­rinip, jospar artyǵymen oryn­dalǵandaı áser alasyń. Kiristerdiń jalpy somasynda salyqtyq túsimder 3 332,9 mlrd. teńgeni qurasa, bul 54,3 paıyz degen sóz. Al 2014 jylǵy bıýdjet­te salyq túsimderi barlyq kiristiń 62 paıyzyn quraǵan edi. Demek, bul salyq azaıdy degendi bildiredi. Onyń sebepteri kóp. Sonyń ishinde syrtqy saý­da aınalymynyń bir jylda 37,1 paıyzǵa deıin azaıyp, 79,9 mlrd. AQSh dollary kólemine túsip ketkenin aıtýǵa bolady. Eks­portymyz da tómendep ketken. 2014 jylmen salystyrǵanda ol 42,5 paıyzǵa azaıyp, 46,2 mlrd. AQSh dollary bolǵan. Import ta 27 paıyzǵa deıin tómendepti. Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵyndar boıynsha atqarylýy – 99,8% nemese 6 789,9 mlrd. teń­ge. Bıýdjettiń atqarylýy jó­ninde Úkimet atynan baıandama jasaǵan Qarjy mınıstri Baqyt Sultanovtyń aıtýyna qaraǵanda, áleýmettik salanyń shyǵystary eń basty bıýdjettik basymdyq bolǵan. Bul salanyń shyǵystary IJО́-niń 7%-yna deıin ósip, 2,8 trln. teńgeni quraǵan. Sonyń ishin­de zeınetaqy, tólemaqy, ótemaqy jáne t.b. alýshylar boıynsha bıýdjet shyǵys­tary mindettemelerdi to­lyq oryn­daǵandyǵy jetkizildi. Son­daı-aq, jańadan 130 mektep paı­da­lanýǵa berilgendigi, kásibı bilim alǵandardyń 78 paıyzy jumysqa ornalastyrylǵany aıtyldy. Ǵylym salasyna 43 mlrd. teńge baǵyttalǵan, bul 2014 jyl­men salystyrǵanda 5 mlrd. teńgege az. Aýyl sharýashylyǵyna 220 mlrd. teńge bólingen. Son­daı-aq, salaǵa 20 mlrd. teńgege jýyq jekemenshik ınvestısııa tartylǵan. Turǵyn úı-kom­mýnal­dyq sharýashylyǵy kólik jáne kommýnıkasııa, elektr qýaty salalaryna bólin­gen qarajat «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń sheńberinde júzege asyrylǵan. Sonyń ishinde avtojoldardy salý men jóndeýge 345 mlrd. teńge bólingen, bul 2014 jylmen salystyrǵanda 30%-ǵa artyq. Osy qarajattyń arqasynda 456 shaqyrym avtojol salynǵan. Bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimniń 2,2 paıyzy bolyp, memlekettik boryshtyń 21,6 paıyz­yn quraǵan. Bul táýekeldi mán­derden alys, biraq ol kúnde­lik­ti baqylaýdan túspeıdi, dedi mınıstr. Bıýdjettiń atqarylýyn baqy­laý jónindegi esep komı­tetiniń tóraǵasy Qozy-Kórpesh Jań­byrshınniń sózinde jaǵdaı­dyń kúrdeli ekendigi ashyq aıtyldy. «El ekonomıkasyna teris yqpal etetin syrtqy faktorlardyń jaǵdaıynda salyqtyq jáne ke­dendik ákimshilendirýlerdi kúsheıtý qajet. Alaıda, ol jet­kilikti dárejede iske asyrylǵan joq. Bizdiń oıymyzsha, elde tolyq paıdalanylmaı otyrǵan salyqtyq jáne kedendik túsimder áleýeti zor», dedi ol. Sonyń mysalyna ol kásipkerlik qyzmette qolma-qol aqsha aınalymynyń shekti máni engizilgenimen, onyń oryndalmaıtynyn atap ótti. Sońǵy bes jylda ol 1,5 trln. teńge deńgeıinde qalyp otyr eken. Bul jalǵan kásipkerlikke qolaıly jaǵdaı týǵyzýda. Salyq tóleýden jaltarýǵa qarsy kúres te tıimdilikpen júrgizilmeıdi. Jalǵan kásip­kerlikke qarsy kúres álsiz. Salyqtyq baqylaý sapasynyń tó­mendiginen memleketke bereshek kólemi 85,3 mlrd. teńgege jetken. Osyndaı jaǵdaıda nátı­jesiz salyq tekseristeriniń úlesi joǵary bolyp otyr, dedi Q.Jańbyrshın. Ol barlyq tek­seristiń úshten birine jetken. Tek­serý nátıjesinde belgili bolǵan tólenbegen 600 mlrd. teńge kó­lemindegi salyqtyń 34,4 mlrd. teńgesi ǵana óndirip alynǵan. Sonymen qatar, esepti kezeńde 459,2 mlrd. teńge bıýdjet qara­jaty tıimsiz paıdalanylǵan. Sondaı-aq, 7,8 mlrd. teńge ıgeril­­meı qalǵan. Bıýdjetke túsý­ge tıisti debıtorlyq bereshek kólemi de 206 mlrd. teńgege jetip, shekten tys sharyqtap ket­ken. Osy qaryzdy azaıtý jónin­degi sharalar sylbyr bolyp otyr, dep atap kórsetti tóraǵa. Budan basqa da máseleler aıty­lyp, bıýdjet qarajatyn baqy­laý, ákimshilendirý isinde úlken ol­qylyqtar bar ekendigi kóldeneń tartyldy. Talqylanyp jatqan másele boıynsha qosymsha baıandamany Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Qojahan Jabaǵıev jasady. Osydan keıin depýtattar talqylaýlarǵa qatysyp otyrǵan memlekettik organdar basshylaryna ózderiniń suraqtaryn bere bastady. Sonyń ishinde Omar­han О́ksikbaevtyń «QazAgro» holdıng 2013-2014 jyldary halyqaralyq kýpondy oblıgasııa shyǵaryp, óziniń esepsho­tyna 4 mlrd. teńge qarajat tartqanyn aıtty. Sonyń 806 mln. dollary ártúrli bankterdiń depozıtine salynypty. Ol kezdegi dollarlyq depozıttiń syıaqysy 4,6 paıyz bolǵanyn aıta kelip, depýtat depozıtke salynǵan bar­lyq somanyń 384 mln. dollary tórt bankke 3,5 paıyz ósimge berilgenine tańǵalatynyn jet­kizdi. Nege bulaı, dedi ol. Jýyq shamamen sanaǵanda osy operasııa­dan memlekettik holdıng 4 mln. dollar joǵaltqan. Osyny qalaı túsinýge bolady, deı kelip, depýtat memlekettiń qarajaty kimniń qaltasyna ketti degen naqty suraq qoıdy. Jalpy, dedi sózin odan ári jalǵastyrǵan O.О́ksikbaev, 2015 jyly holdıng 96 mlrd. teń­gege zııan shekken. Sol osyndaı operasııalardyń kesirinen emes pe dedi depýtat. Buǵan holdıngtiń basqarma tóraǵasy Nurlybek Malelov jaýap berdi. Tartylǵan aqshanyń basym kópshiligi bankterge 10 paıyzdyq ósimmen ornalastyryldy. Al dollarlyq depozıtti biz 3,5 paıyzdyq ósimge ýaqytsha bergen edik. Qazir ol qarajat alynyp, teńgemen 10 paıyzdyq ósimge bankterge qaıtadan berildi, dedi ol. Al 96 mlrd.-tyq zııan shegýdi ol teńgeniń dollarǵa qaraǵanda baǵamynyń qulaǵandaǵy teris áseri dep qutyldy. Biraq buǵan depýtat qanaǵattanbaı, mıllıon­daǵan dollardy 3,5 paıyz ósim­ge ýaqytsha berdik degenniń teris­tigin faktilermen dáleldep, bul ýaqyt bir jyldan artyq merzimge sozylǵany týraly aıtyp berdi. Tuıyqqa tirelgen N.Malelov: «Men sizge jaýapty jazbasha bereıinshi», dep qutyldy. Osyndaı ótkir pikirsaıys­tardan keıin Májilis res­pýblı­kalyq bıýdjettiń atqa­rylýy týraly esepti maquldap, Senattyń qaraýyna joldady. Sondaı-aq, jalpy otyrysta Jer kodeksiniń keıbir norma­lary­nyń qoldanysyn jáne «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Jer kodeksine ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» 2015 jylǵy 2 qarashadaǵy Zań­nyń qoldanysqa engizilýin toq­tata turý týraly» zań jobasy bo­ıyn­sha qorytyndy ázirleý merzimi belgilendi. Aýǵanstanmen Azamattyq qor­ǵanys, tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardy joıý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly úkimetaralyq kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy da jumysqa qabyldandy. Sonymen qatar, jalpy otyrystyń kún tár­bine Konstantın Plotnıkov pen Halıda Qambarovany Res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komı­tetine múshe etip taǵaıyndaý máse­­lesi de engizilgen eken, bular da ońaı sheshimin tapty. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»