Oqpen oınamas bolar

Árbir Ramazan aıyn úmitti bir jaqsylyqpen, izgi bir tilekpen, adal oıly nıetpen qarsy alar kúnniń túsi aýǵan shaqta Aqtóbeden jetken sýyt habarǵa túrshigip qalǵanymyz ras. Dúnıeniń búgingideı dúrligip turǵan shaǵynda, álemniń qazir­gideı alańdy jaǵdaıynda jer betin­degi birden-bir tynyshtyq araly bolyp otyrǵan Qazaqstan­daǵy turaqtylyq pen el birliginiń shyrqyn buzǵysy kelgen bul áre­kettiń de aramyzǵa iritki sala almasy anyq. О́ıtkeni, biz, bar­lyq qazaqstandyqtar óz táýelsiz­digi­mizdiń jıyrma bes jylynda berekeli de birlikti, yrysty da yn­tymaqty elde ómir súrýdi úı­ren­dik jáne de sol birlik pen yn­ty­maqtyń, el tynyshtyǵynyń qadi­rin sanamyzben ábden sezinip, qadirin jete túsingen elmiz. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev táýelsiz­dik­tiń alǵashqy kúninen bastap: «Meniń bar tilegim de, zar tilegim de eldiń birligi», dep bar­sha qazaq­standyqty qandaı da bir asý­­lardan birlesip ótýge, qandaı da bir kúrdeli jaǵdaılar­dyń synaq­taryn yntymaqtasa otyryp jeńýge úıretti áli de úıretip keledi. О́ıt­keni, el birligi – óte názik dúnıe. Sál-pál oqys qımyl­men de, oǵash sóılegen bir sózińmen de sol názik dúnıeni buzyp alýyń múm­kin. Mine, sondyqtan da sol búgin­gi el birligine Qazaq eliniń bir buryshy – Aqtóbede áldebir top­tar qarý kezengenimen, eshkimdi de úrkite alǵan joq. Eshkimdi de, esh nárseni de shoshyta almasa da, tek jazyqsyz jandardyń oqqa ushqany janyńdy aýyrtady. Qazir sol Aqtóbedegi qylmys­tyq áreketterdi kimderdiń jasa­ǵan­dyqtaryn tergeý oryndary anyqtap jatyr. Bul áreketterge dinı radıkaldardyń qatysy bar degen de pikirler bar. Tipti, «salafıtter» degenderińizdi túp-tamyrymen joıý kerek degen sóz­der de aıtylyp qalýda. Árı­ne, kináliler zań aldynda qatań jaýapqa tartylýy kerek. Degen­men, istiń aq-qarasy tolyq anyq­­t­alyp bolmaıynsha, atústi pikir aıta salýǵa da, oılanbaǵan qadamdarǵa barýǵa da bolmas. О́zi az halyqtyń qyzdaryn túrli-túrli «konkýrs krasotyǵa», uldaryn túrli dinı aǵymdarǵa áketip jat­qan ulttyń bolashaǵyn áriden oılaı­tyn bolsaq, bul máselege tereńnen zerdelep baryp baǵa bergen jón. Eń áýeli elimizde Qazaqstan aýma­­ǵynda zań boıynsha tyıym salyn­ǵan dinı aǵymdar bar bolsa, olar­ǵa nege jol beriledi? Bolmasa, sol jat dinı aǵymdar bizdiń jas­tary­myzdy óz qatarlaryna qalaı tartý­da? Olardy kimder qar­jy­lan­dyryp otyr? Biz óz ul-qyz­dary­­myz­dyń tárbıesin nege bosań­sy­typ aldyq? Qyzdarymyz qaraý­syz qalyp, uldarymyzdyń jigerin qum qylyp júrgen joqpyz ba? Mine, me­nińshe, bizdiń qoǵam áýeli osy saýal­dar tóńireginde oılanýy tıisti. XXI ǵasyrda terrorızm men dinı ekstremızm keı jaǵdaıda saıasatqa, tipti, jekelegen memle­ket­­terdiń geosaıası jaǵynan álde­bir maqsatqa jetýleriniń negiz­gi bir quralyna aınalyp bara jat­qany da jasyryn emes. Jáne de terrorızm men dinı ekstremızm áreketteriniń baı, kedeı, damýshy elder dep tańdamastan, álemniń barlyq kontınentterine taralyp bara jatqanynyń da alańdatary bar. Sońǵy jyldary AQSh, Reseı, Fransııa, Ispanııa, Anglııa, Saýd Arabııasy, Pákistan, Ortalyq Azııanyń biraz elderi terrorızm men dinı ekstremızmmen betpe-bet kelip, aıtarlyqtaı zardaptar da shegip jatyr. Jasyratyny joq, álemdegi terrorlyq áreketter úshin kóbinese Islam dinine kiná taǵý men aıyptaý, tipti, qaralaý etek alyp bara jatqan syńaıly. Alaıda, Eýropa memleketteriniń ózinde sońǵy bes jylda biraz terrorlyq aktiler jasalsa, sonyń ishinde 2009 jyly Eýropa memleketterinde bolǵan 214 terrorlyq aktiniń bireýine ǵana ıslam toptarynyń aralasy bolsa, 2011 jylǵy terrorlyq aktiniń 174-ine birde-bir ıslam tobynyń qatysy bolmaǵan. Kerisinshe, osy Eýropa memleketteriniń ózderinde terrorlyq aktilerdi negizinen separatıstik uıymdar jasaı­tyn­dyǵy alańdatarlyq jaǵ­daıǵa jetken kórinedi. My­saly, 2013 jyly Eýropa mem­le­ket­­terinde bolǵan 152 terrorlyq akti­niń 84-i, ıaǵnı 55 paıyzy, al 2012 jylǵy barlyq terrorlyq aktiniń 76 paıyzy osy separatıstik uıymdardyń enshisine jazylǵan eken. Munda qazir negizinen hrıs­tıandyq terrorıster bel­sen­direk, olar negizinen áıel­derge jasandy túsik jasaıtyn klı­nı­kalarǵa shabýyldaryn údete túsip, 1997-2010 jyldar araly­ǵynda 8 kisi ólimi, qasaqana kisi óltir­mek nıettegi 17 shabýyl, 42 ja­rylys, 181 órt qoıý aktilerin jasa­ǵandyqtary tirkelipti. Mine, kez kelgen dinniń adam­­súıgish kıeli qasıetin alǵa tarta otyryp, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Isl­am dúnıesiniń áskerı-ekono­mı­kalyq qateri degen sóz – keıbir múddeli kúsh­ter jeleý qylyp júrgen jaı bir ertegi. Islam qateriniń joq bolatyn sebebi, ózgeni bylaı qoıǵanda, arab elderi, musylman dinin ustanǵan basqa da elder sııaqty, ulttyq múddeler boıyn­sha bólinip jatyr», degen bir oıly sózin qaıta bir jańǵyrta otyryp, adamzat balasy, sonyń ishinde saıasatshylarymyz ben dinbasylarynyń ózderi endigi arada túrli dinderdi bir-birine qarsy qoıýdan, birinen biriniń artyqshylyqtaryn izdestirýden óz boılary men nıetterin aýlaq ustasa degen pikirimizdi qosqandy jón sanadyq. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti Nursultan Nazarbaevtyń baı­saldy saıasaty­nyń arqasynda Qazaq­stan kópkonfessııaly mem­leket qurýdyń álemdik úlgisi bolyp otyr. Jalpy Qazaqstanda bar­lyq dástúrli dinderge degen zor qurmet bar. Muny álem moıyn­­d­aǵaly da qashan. Jýyrda ǵana Astanada bolyp ótken «Din­der terrorızmge qarsy» ha­lyq­ara­lyq konferensııasyna qatysýshylardyń árqaısylary kópkonfessııaly Qazaqstandaǵy tatýlyq pen birliktiń, yntymaq pen rýhanı tazalyqtyń shynaıy bir adamı qarym-qatynasyn ta­nyp, rıza bolǵan edi. Adamzat balasynyń bola­shaǵy úshin Qazaqstanda jasa­lyp jatqan ıgi de abzal ister­diń árqaısysynyń álemdik mańy­zy bar. Biz eń áýeli Astana qala­synda ótkizilip kele jatqan Álem­dik jáne dástúrli dinder lıder­leriniń sezderinen kez kelgen dinniń ultaralyq, din­ara­lyq kelisim men tatýlyqtyń adam­­zattyń qandaı da bir máselesin sheshý­ge ábden qabiletti eken­digin jan-júregimizben sezine alǵandaı bol­dyq. О́ıtkeni, kez kelgen adam bala­synyń júreginde óz Qudaıy bar! Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevtyń dúnıe tirshiligi úshin jahan­­dyq jańa qaterler boı kótere bas­taǵan qaterli tusta túrli din­der­diń ǵasyrlar boıǵy izgi de jasam­pazdyq mol tájirıbesi men Qudaı sózin bitimgershilik pen kelisim­niń pármendi quraly retinde paıdalanýǵa jasaǵan áreketi endigi dúnıe damýynyń ustanymy men zańdylyǵyna aınalǵandyǵy da abzal bolar edi. О́ıtkeni, adamzattyń osy zamanǵy basty qaterleri – lańkestik, jappaı qyryp-joıý qarýynyń taralýy, transshekaralyq qylmys­tyń ósýi bolsa, bular kelip adam balasynyń rýhanı jan­­ dúnıesi­ne de zardapty qaterin tóndire túsýde. Munyń sebebin Elbasy Nursultan Nazarbaev óz kezinde adam­­zattyń myńjyldyqtar boıy qalyp­tasqan rýhanı dástúr­ler­den qol úzýshiliginde jáne de «Qudaıdy izdeý» perdesin ja­mylyp, barsha uly ustazdar aıyptaıtyn shyn mánindegi úreıli áreketter jasalyp, belgili bir dindi agressııashyl dep aıyptaýdyń birjaqty ádeti aıqyn álpetke kóship, onyń báseńdemeı kele jatqandyǵyn, sóıtip, uly dinı qaǵıdat jaıyn­daǵy oı-nıetti, sóz ben áreketti kúshtemeý qaǵıdaty týraly umyta beretindigimizdi, al onyń astarynda osy zamanǵy múddeler turatyndyǵyn dóp basyp aıta bilgen-di. Búgingi kúni Aqtóbedegi bol­ǵan jaǵdaıǵa baǵa bergen tusta belgili bir dindi agressııashyl dep aıyptaýdan góri, óziniń rýhanı dástúrinen qol úzip qalǵan jáne de qol úzip bara jatqan urpaqtyń tárbıesine tereńdep mán berý qajet dep sanaımyz. Árıne, oqpen oınamas bolar! Jabal ERǴALIEV, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Parlament Senatynyń depýtaty