Sábeń saralaǵan sózder

Kórnekti jazýshy Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebi» romanynyń úsh kitabyn qaıyra bir oqyp shyqqanymyzda, kóneden kestelengen ejelgi el, jer ataýlary kóptep kezdesip, sanaǵa túrli oı saldy. Keıbiri qazir qoldanystan shyǵyp qalsa da qaıtyp qatarǵa turar qaýqarlyǵymen qymbat sekildi. Endi biri onomastıkalyq komıssııanyń talabyn áli de ótep jibererlik mán-maǵynasymen qundy eken. Burynǵy oryssha ataýdyń buǵaýynda qalǵan jaltaqtyǵymyzdan batyl arylýǵa da sebesini tımekshi. Oǵan atamzamanǵy qazaqy ataýlardyń ómirsheńdigin telip berse jetip jatyr. Jáne de tildik qorymyzdy baıytarlyqtaı orysshadan qazaqshaǵa tárjimalanǵan sózder – búginniń ıgiligine aınalsa, nesi aıyp? Sonymen Sábeń den qoıyp, saralaǵan sózderdiń túp-tórkinine úńilip kórelikshi. Uly jazýshynyń óziniń tý­ǵan jerine qatysty baıanynda: «... bizdiń úı «Kúrildektiń Kú­tiri» degen ýchastokte otyrdy»,– dep túsindiretini bar. Qazaqshaǵa sýdaı orys baıy Kúrildek ata­lyp ketipti. «Kútir» degeni – hýtor, kishkene poselke eken. Sol mańda «Qutyrlaǵan» atty kazak-orys stanısasy, oryssha ataýy Ekaterınovka bolypty. Qazaq-orys dostyǵy dáýirleı bastaǵan kez ǵoı, Ekaterınovkany jergilikti halyq qaljyńdap «Qurt ur­laǵan» dep atap ketedi. Sebebi, alǵash qazaq jerine kelgen ka­zak-orystar sórege jaıǵan qurt­­­ty tańsyq kórip, qalta­la­ryna salyp ákete beretin bol­ǵan. Sodan «Qutyrlaǵan» ataýy shyq­qan. Sol mańdaǵy orys, qa­zaqta al­ǵash «irbit» shapqan baı álgi Kú­rildek baı ǵana bolypty. Mu­ny avtor: «Irbit» (Irbıt) qa­zirgi Sverdlov oblysyndaǵy orys qalasy. Buryn ol zor saýda orny bolyp qazaqtar da bar­ǵan, eń iri baı «Irbit shapqan» atalǵan»,– dep zerdeleıdi. «... bizdiń atalarymyz Máý­lit mańyna kóship kep...» degende, meńzegeni Mamlıýtka stanı­sasy eken. «Aty yrań­dap, ada­my tyrańdap» degen maqalǵa tú­sinigi mynandaı: «Yrań» degen sózdi bizdiń el ma­qalǵa qos­qan­men, ne ekenin bilmeıdi. Ol shóp­­tiń bir túri ekenin men ber­tin­de, Jetisý elinen ǵana estidim» «Baı adam Mákárjada qylar saýda, Basyńdy qarap júrip sal­­ma daýǵa», degeninen, bilgenimiz – qazaqtar ertede Nıjnıı Nov­gorodty («Gorkıı» bop ta atalǵan) Mákárja deıdi eken. Má­­kárjany kórmese, ondaı óleń qaıdan shyǵady deı kelip, Ese­neıdiń Mákárjadan ákelgen samaýyrynǵa sýdy qalaı quıyp, ot­­ty qalaı tutatýyn eshkim bilmeı daǵdarǵanda, jylqynyń bir qunanyna jaldanyp kelgen orys kórsetip beripti. Jamanshubarlyqtardyń eski jurtyna 1953 jyly Dokýchaev atyndaǵy sovhoz ornapty. «Sol jurttyń ústinen «Qorǵan – Peskı (Esil)» atalatyn tyń temir jol turdy», deı kelip, áke-she­shesiniń qabyrlarynyń ba­syna Más­keý sheberleri jasaǵan qul­pytas ornatyp, qazaq oıý­lary tú­rinde áshekeılegen shar­baqpen qorshatqanyn jazypty. «Senderdiń baratyn jerle­riń Syrymbet taýynyń arja­ǵyn­da, Saýmalkól degen orys qa­­lasy, oryssha aty – Krıba­zor­nyı bolý kerek. Atbasar ba­zaryna barǵanda jolda kór­gen­biz» deýinen, Krıvo­ozer­noe­nyń keıin Kókshetaý oblysyndaǵy Aı­yrtaý aýdanynyń ortalyǵy bolǵan Volodarovka ekenin ań­ǵaramyz. Al onyń negizgi túpki ataýy – Saýmalkól bolǵan ǵoı! Ony orystar bekerge Krıvoozernoe demeıdi eken. Bul kóldiń tú­ri ógizdiń ımı­­­gen sy­ńar múı­i­zine uqsap bitipti. Keı­­de Imek- ­­kól delinýi de son­dyq­tan bol­sa kerek... Aq­mo­­la qa­la­syn Qara­ót­kel dep te ataı­ty­nyn eskerte kelip, onyń tusynan aǵatyn Esil, Nura ózen­deriniń ara­syndaǵy on-on bes sha­qy­rym­daı kezeńdi turǵyn eldiń «Qozy kósh» dep atap ketkenin, ataqty Aqan seriniń óziniń lashyn qusyn osy jerde joǵaltqanyn táptish­tep jazady. «... Marevka deıtin qalada «Ylıyn» atty bazary bop jatyr eken», degennen ne ańǵaramyz? Bul ataýlardyń tórkini bylaı eken. «Ylıyn» – «Ilın» degen sóz eken de, al Marevkanyń or­ny 1969 jyly Esil ózenin bó­geý­den jasalǵan teńiz astynda qa­lypty. Ja­man­shubar­dyń batys ja­ǵyn­da, otyz sha­qy­rym jerde qa­zaqsha «Jar­kól», orys­sha Annovka ata­la­tyn poselke baryn da Sá­beń­nen bilip otyr­­myz. Qa­zir­gi jaǵ­da­ıy, kúıi qa­laı ol jer­diń, beı­­málim. Spandııar Kó­beevtiń elge kelgenin sýretteı kelip S.Muqanov: «Ja­sy­nan orys­sha oqyǵan bul jigit sońǵy on jyl­dyń ishinde, Tiles (Fedorovka) deıtin orys poselkesinde ashyl­ǵan rýssko-kırgızskaıa shkolada ýchıtel eken, qa­zir Qy­zyl­jar baryp keledi eken», – dep jer ataýynan da, el qona­ǵy­nan da mol maǵlumat beredi. Qos­tanaı obly­synda áli kúnge deıin Fedorovka deıtin aýdan bar. Sonda bul qaı óńirdegi ataýǵa jatady eken? Qara qazaq balasy «Anas­ta­sev­kany» «Nás­tásip» dep ataı beredi eken. Jazýshynyń óz mánerinde orys­­­­­­sha, basqasha kirme sózderdi qa­rabaıyr túsindirý jaǵy da be­leń alǵan syńaıly. Mysaly, «Ma­nı­festi» – Mánápes, ıaǵnı jar­­­­­laý, esirkeý degen uǵymǵa syı­dyryp jiberedi. «Ger­­­manııa­ny» – Ermansa deıdi, «Túr­­­­kııa­ny» Túrt­­shına dep aı­dar­laı­­dy. Úı syr­­­­tyn­daǵy qań­ta­rýly «ho­­­dok­­ty» ús­ti jal­­­paq taq­taıly tarantas dep, ta­bı­ǵa­tyna sáı­­kes­ten­dirip uǵyn­dy­ra­dy. «Endi Stap­qa baryp oryssha oqı­­­myn depti», de­geninde, Pres­no­gor­kovskaıa sta­nı­sa­syn ol jerdegi qazaqtardyń osylaı ataı­tynyn meńzeıdi. «Ýfany» – Úpi dep, «Oral­dy» – Teke qalasy dep atap, jazady. «Iаvlenko» eldi mekeni Músin bop túsindiriledi. Ba­qyrilgen – «Petrovka» bop ketken. «Kpıtan»– Presnovka! «Kpıtannan shyǵa biz, «lınııa» atalatyn qazaq-orys stanı­sa­la­ry: Bolatnaı (Novorybınsk), Ki­lábin (Kladbınka), Sarjan (Senjarka), Dobraýnaı (Dýbrov­nyı) arqyly júrdik», – dep stanısa ataýlaryn qos uǵymda tizbeleýinen ne uǵýǵa bolady eken? Túpki qazaqshasy solaı ma, álde oryssha aıtylýyn ıkemdeı ún­des­tirip áket­ken túri me? Sábeń Qyzyljar qalasynyń Petropavl atalyp ketýiniń sy­ryn bylaısha málim etedi. «Erte kezde qa­zaq jeri eken» deıdi muny. «Osy jarqabaqta Dáýlet­keldi deıtin baı qystaıdy eken» deıdi, rýy atyǵaı. O zamanda, biz­diń eldiń hany Aby­laı bolǵan. Býrabaıda otyrǵan Abylaıǵa Petr jáne Pavel degen aǵa­ıyn­dy eki jigit baryp, Dáýletkeldi otyrǵan qabaqtan, bir ógizdiń terisindeı jer suraǵan. Aby­laı bul sózdi qy­zyq kórgen de, «al» degen. «Álgi eki jigit ógiz terisin sha­ryq jipteı jip-jińishke qyp tilip ákel­­­gen eken» deıdi, sony jazyp jibergende, osy qalanyń ornyn tú­gel alyp ketken. Aby­laı ýá­desin ju­ta almaı, suraǵan jerin bergen, soǵan eki jigit qala salyp, so­lar­­dyń aty­men «Petropavl» bop ket­ken», dep ál­de ańyz, ál­de shyn­­­­­dy­ǵy mol qospa sóz be, áı­te­ýir, kóńildi sen­­­dire baıan­daı­dy. Taǵy bir qı­syndy derek – osy Qy­zyl­jar qa­lasynda sol kezde «Beı­­net­qor», keıin «Sovet» ata­latyn aýdan­nyń 1935 jylǵa deıin or­talyǵy bolyp­ty. Ma­ńyn­da Sho­laq Dosjan deıtin meken taǵy kezdesedi eken. Abylaı hannyń júrip ótken jerlerin termelep jazǵan avtor: «Onyń qaıny: Beskól (Bısh­­kýl), Dánejin (Nadejka), Kegerin (Novo-Nıkolaevka), Mú­sin (Iаvlenko) Aqjar (Petrovka) atty stansııalar men poselkelerdi basyp júrgende, Qyzyl­jardan seksen bes shaqyrym jerde eken», deıdi. Osynyń ózi­nen-aq qanshama ataýlardyń sy­ryna qanyǵýǵa bolady. Esildiń arǵy jaǵyndaǵy Pylaskeý, ıaǵnı Plosskoe qalasynyń bolǵa­ny­nan qazir ekiniń biri habardar ma? Nemese, avtordyń:«... men betimdi qazaqsha «Jekekól», orys­sha «Blagoveshenka» atala­tyn seloǵa týralap kelem, on­daǵy oıym – Ǵabıt Músire­povke soǵý», dep jazǵanynan da qanǵa sińgen jer ıisi jupardaı tushyndyrmaı ma! ... Iá, kórnekti jazýshy S. Mu­qanovtyń «О́mir mektebi» ro­ma­nynyń úsh kitabynda keltirilgen keıbir jer ataýlary oı­dy ár saqqa jeteleıdi. Buryn qulaqqa ábden sińimdi bolǵan ǵoı. Qazir she? Túrpideı tıetini de bar shy­ǵar? Álde, zaman yq­palymen óńi sol­ǵyndanyp, sóli qurǵap, maz­mun-máni de óz­ge­riske ushyraǵan jer, eldi-meken, t.b. ataýlardy resmı sa­raptap, naqty turaq­tandyrý jaǵy kemshin soǵyp otyr ma? Árıne, derekti shyǵarmanyń ón boıy­nan súzip alynǵan ataýly sóz­derdiń syqpasy barlyq shyn­dyq­tyń bet-perdesi bola qoı­mas. Aı­nyt­paı qoldanysqa ja­raıtyn ornyqty úlgi dep te kesip aıtýdan aýlaqpyz. Degenmen de Sá­beń tirkesterinde dán bar, atamzamannan ilese kelip, búgin­giniń de ajaryn asharlyq mándi, ta­rı­hı negizdi balama jatqany daý týdyrmasa kerek. Endeshe, durys den qoıyp, oı eleginen ekshep ótkizip, ulttyq paıym­men tańdaý jasaý – ýaqyt enshisindegi muratty is bolmaq. Jo­ǵar­da keltirilgen ártúrli ba­ǵyttaǵy ataýlardyń ómir súrýge haqylysy da kezdesip qalar nemese saptan ysyrylatyndary da anyqtalar. Áıteýir, salys­tyr­ma­lylyq sara oıǵa jeteleri anyq qoı. Sondaı paıdaly oıǵa ta­myzyq tastamaq nıetimiz boldy. ... Sábeń saralaǵan sózderdiń tylsymynan tunyq tirkester sy­lyp alyp, turaqtandyratyn bolsaq, qanekı. Qaısar ÁLIM.