Betburys

Elimizdegi bilim berý sa­la­synyń baǵyt-baǵdaryn aı­qyn­daıtyn  Bilim berýdi damy­tý­dyń 2011-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan memlekettik baǵdarlama ótken jyly qabyldanǵany má­lim. Bul ómirlik máni bar qu­jattyń bilim men ǵylym sa­la­synda eńbek etip júrgen zııaly qaýym kóńilinen shyqqany anyq. Elbasynyń Jarlyǵymen ja­ryq kórgen jańa baǵdarlama oqymystylardyń, joǵary oqý oryndary professor-oqytýshy quramy men mektep ustaz­dary­nyń tarapynan talqydan ótti. San alýan usynys-pikirler ekshelenip, eskerildi. Búgingi tańda bilim mem­le­kettiń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damýynyń, sondaı-aq ın­no­vasııalyq júıe men adamı kapıtaldyń basty faktoryna aınalǵanyn ómirdiń ózi dá­leldep otyr. Elbasy N.Nazarbaevtyń ǵylym men ınnovasııanyń ekinshi orynǵa qoıǵan el, eshqashan eshbir salada birinshi orynǵa kóterile al­maı­tyndyǵy týraly qaǵı­da­syn basshylyqqa alǵan baǵ­darlamanyń ón boıynan otandyq bilimdi damytýdyń órkenıetti joldaryn baıqaımyz. Memlekettik baǵdarlamany te­reń taldap qaraǵan adam bilim beýdiń barlyq salasynda, atap aıtqanda, mektepke deıingi deń­geı­den bastap, joǵary oqý or­ny­nan keıingi aralyqqa deıin bilim berý júıesiniń jetildiriletindigine kóz jetkize alady ári osy baǵdarlamanyń shynaıylyǵyna shyn­dap senedi. Jańa baǵdarlamanyń mektepke deıingi jáne orta bilim berý deńgeıindegi atqarylatyn min­det­teriniń biri 12 jyldyq bilimge tolyǵymen kóshýdi qamta­ma­syz etý bolyp tabylady. Bu­ǵan deıin de talaı-talaı pikir­ta­lastyń úlesinde bolǵan bul másele jóninde Elbasy N.Nazarbaev mınıstrlikke naqty tap­syr­ma berip, 12 jyldyqqa kó­shýdi tap­syrǵan bolatyn. Bizdiń oıy­myz­sha, endigi jerde «ári tart ta beri tartty» qoıyp, kúr­meýi qıyn kúrdeli máseleni she­shý­diń qı­sy­ny kelip turǵanyn basa aıt­qymyz keledi. Atalǵan deńgeıler júıesinde jemisti eńbektiń jetistigin kór­gimiz kelse, eń al­dy­men kadr máselesin rettep alýy­myz kerek. Osyǵan baıla­nys­ty tómen­degi oıymyzdy jetkizsek deımiz. Kezinde elimizdegi kadrlar tapshylyǵyn sheshý maqsatynda Úkimettiń sheshimimen elimizdiń bes óńirinde ashylǵan pedago­gıkalyq ınstıtýttardyń atqa­rar maqsat-mindetterin qaıta bir pysyqtaý kerek. О́ıtkeni, jergilikti jerdegi jetekshi ýnı­versıtetterdiń kóleńkesinde qa­lyp qoıyp, keıbir maman­dyq­tardy daıarlaýdy qaıtalaý óris alyp otyr. Bizdiń pikirimizshe, jańa baǵdarlama aıasynda at­qarylar is-sharalar jospa­ryna atalǵan pedagogıkalyq ınstıtýttarda mektepke deıingi jáne 12 jyldyq bilim berýdi qamtamasyz etýge qajetti ma­man­dardyń, ıaǵnı jańa turpat­taǵy pedagog kadrlar daıyn­daýdy mindetteý kerek. Sondaı-aq, pedagog kadrlardyń biliktiligin arttyratyn arnaıy kýrs­tar men semınarlar uıym­dastyrý pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń quzyryna berilý kerek. Sonda ǵana peda­gogıkalyq ortada kókeıkesti máseleler qatarynda kóterilip  júrgen «pedagogtardyń quzy­rettiligin» arttyra alar edik. Pedagogıkalyq ınstıtýttardyń áleýetin áleýmettik isterge ba­ǵyttaıtyn ýaqyt keldi.  Jańa baǵdarlamany júzege asyrýdyń tetikteri retinde jergilikti bılikke baǵynatyn bilim oshaq­tary men ortalyq atqarýshy bıliktiń quzyryndaǵy peda­go­gı­kalyq ınstıtýttardyń is-qımyl josparlarynyń birlesip, kelisilip, túzilýin myqtap qadaǵalaǵan jón. Pedagogıkalyq kadrlardy daıyndaý isinde de memlekettik baǵdarlamaǵa sáıkes jańa erejeler qabyldanýy kerek. Atap aıtqanda, joǵary oqý oryn­da­rynda pedagogıkalyq maman­dyq­tar boıynsha maman daıyn­daý tek qana kúndizgi oqý júıe­si arqyly júzege asyrylýy tıis. Aıryqsha jaǵdaı retinde, mektepterde uzaq jyldar usta­z­dyq etip júrgen tájirıbısi mol, belgili sebeptermen joǵa­ry bilim ala almaǵan, orta ar­naýly bilim ordalaryn támam­da­ǵan tal­ǵampaz tálimgerlerdi ǵana qa­byl­daýǵa ruqsat etilýi tıis. Tek os­yndaı jolmen ǵana ustazdar­dyń aby­roıyn artty­ra alarymyz anyq. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim deńgeıine baılanysty da ja­ńa baǵdarlamada úlken mindetter qoıylǵan. Jumysshy kadrlar daıarlaýda jumys berýshilermen birlese atqarylatyn biryń­ǵaı is-sha­ralar kózdelgen. Mysa­ly, bitirý­shi­lerdiń bilimi men biligin aı­qyn­daý úshin biliktilik júıesi en­gizilmekshi. Biliktilikti aıqyn­daı­tyn komıssııa quramyna oqý or­nynyń qyzmetkerlerinen basqa, jumys berýshiler men memlekettik emes mekemelerdiń ókil­deri kiretin bolady. Mamannyń shyn má­ninde qaı deńgeıde daı­yn­dal­ǵa­nyn aıqyndap, kýálik beretin alqaly organnyń jaýapkershiligi de art­paq. Mine, bul da baǵdar­la­manyń baǵasyn arttyra túsetin tustar. Árbir eldiń áleýeti ál-aýqaty­nyń myqtylyǵymen emes, aqyl-oı, parasatymen paıymdalatyny beseneden belgili. Olaı bolsa, jańa baǵdarlamadaǵy jańa baǵyt­tardyń biri retinde joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim deń­geı­inde atqarylǵan, jetildire túsetin tustarǵa toqtalyp óteıik. Birinshiden, bilim men ǵylymdy qatar us­ta­ǵan joǵary oqý oryn­darynyń jaýapkershiligi artty­ry­lady. Olar at­qaryp otyrǵan qyzmetterine sáı­kes ulttyq ýnıversıtet, ulttyq zertteý ýnıversıteti, ýnıversıtet, akademııa jáne ınstıtýt mártebe­lerin ıelenip, halyqqa bilim berý qyz­meti naqtylanatyn bolady. Olar­dyń damý strategııasyn, qar­jylyq, ma­terıaldyq bazasyn jetildirý je­lisin baqylap otyratyn táýel­siz qamqorshylar  keńesi qu­ry­la­dy. Jo­­ǵary oqý ornyndaǵy bar­­lyq qyzmet túrine, tipti, rek­tor­lardyń atqaryp otyrǵan eń­begine baǵa berip, olar­dyń esebin tyń­dap otyrý jáne qyzmetke sáı­kes­tigin aıqyndaıtyn quqyq beriledi. Bul, árıne, álemdik táji­rbıede ábden laıyqty oryn alǵan júıe. Ol ýnıversıtetterdiń qyz­metin ońtaılandyrýda ońdy ná­tı­je beredi degen senimdemiz. Sondaı-aq, memlekettik baǵ­dar­lamada ýnıversıtetterge avtonomııa berý máselesi qarasty­ryl­ǵan. Mundaı múmkinshilikti eń al­dymen elimizdiń eń tańdaýly ult­tyq ýnıversıtetteri  alýy tıis. Joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berýdiń sapa­sy akkredıtteý júıesi arqyly júr­giziledi. Ár­bir talapker eli­miz­­diń joǵary oqý oryndarynyń reıtıngilik ba­ǵa­syn aqparat ar­na­­la­ry­nan erkin alý múmkin­di­gi­ne ıe bolady. Árıne, mundaı jaǵ­daıda árbir ýnıversıtet ózde­ri­ne stýdentter tartý úshin sapa menedjmentin ıgerýge májbúr bolady. Baǵdarlamadaǵy negizgi ba­ǵyt­tardyń biri – ustazdardyń már­tebesin arttyrý. Olardyń qa­ta­ryna jalaqy tóleýdiń jańa tetikterin engizý, álemge áıgili ýnı­versıtetterde, ǵylymı-pe­da­­go­gı­ka­lyq ortalyqtarda tá­lim­ger­likten ót­kizý, úzdiksiz bilim alý múmkin­digimen qamta­ma­syz etý júzege asa­dy. Túptep kelgende, pedagog kadrlar qata­ryn jas mamandarmen tolyq­ty­rýǵa tolyq múmkin­dik beretin jańasha kóz­qa­ras qa­lyptasady. Jalpy, álemdik bilim keńis­ti­ginen otandyq bilimimizdiń óz­in­dik ornyn alý úshin qajetti jaǵdaılar jańa memlekettik baǵ­darlamada jan-jaqty qa­rasty­rylǵan deýge bolady. Kárimbek QURMANÁLIEV, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń vıse-prezıdenti, professor.