Kósh qaıtse kóbeıedi?!

Bıyl Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdik alǵanyna 20 jyl tolady. Bul kezeńde elimiz áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı salada mol tabystarǵa jetti. Solardyń eń bastylarynyń biri – shetel qazaqtarynyń atajurtqa kóptep qonys aýdarýy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bul máselege únemi erekshe kóńil bólip keledi. Elbasy Qazaqstan halqyna arnalǵan bıylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Joldaýynda da «Biz talaıly zamanda tarydaı shashylyp ketken qandastaryn Atamekenge jınaǵan álemdegi úsh eldiń biri boldyq. Osy jyldary shetelderden 800 myńnan astam otandastarymyz kelip, halqymyzdyń sany bir jarym mıllıon adamǵa artty» dep atap kórsetti. Iаǵnı, Qazaqstannyń etnostyq kóshi-qon jóninen ózgelerge úlgi bolarlyq kóptegen ıgi isterdi júzege asyrǵany daýsyz. Degenmen bul jóninde tez arada sheshýdi qajet etetin máseleler de az emes. Osy­ǵan oraı, biz ótken jyly «Oralman kóshi: kú­dik pen úmit» atty maqala jazyp, «Egemen Qa­zaq­stan» gazetinde jarııalaǵan edik. (14 jel­toqsan, 2010 j.) Munda etnostyq kóshi-qon­­nyń QR Ishki ister mınıstrligine qa­tysty má­seleleri sóz bolǵan edi. Kóshi-qon polı­sııasy komıtetiniń tóraǵasy H.Dos­qa­lıev jaqynda osy jóninde arnaıy má­jilis ótkiz­di. Májiliste etnostyq kó­shi-qonnyń eń ózek­ti máseleleri tal­qy­la­nyp, burynǵy Kó­shi-qon komıtetiniń Ishki ister mınıs­trli­gi­niniń quramyna qosy­lýy­na baılanysty jú­zege asyrylatyn negizgi jumystar anyq­taldy. Demek, oralmandar má­selesinde biraz jaqsy jańalyqtar bo­la­dy dep senemiz. Áıtse, de etnostyq kóshtiń barlyq má­se­lesi tek Ishki ister mınıstrliginiń quzy­ryndaǵy sharýalarmen ǵana shektelmeıdi. Bul jumys Syrtqy ister, Eńbek jáne ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý, Bilim jáne ǵy­lym, Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­lik­te­ri­niń, shetelderdegi elshilik­te­ri­mizdiń, ob­lys­­tyq, aýdan­dyq ákimdikterdiń qyz­metine de tikeleı qatysty. Bul rette, Parlament Májilisi depýtat­ta­rynyń alar orny erekshe. Depýtat­ta­rymyz kóshi-qon máselesine erekshe nazar aý­daryp keledi. Ýálıhan Qalıjan, Jarasbaı Súleımenov, Aldan Smaıyl, Bekbolat Ti­leýhan, Qaırat Sádýaqasov, Nurlan О́ner­baev, Qurmanǵalı Ýálı jáne basqa da ha­lyq qalaýlylary oral­mandarǵa únemi ja­nashyr­lyq tanytyp júr. Onyń ústine, ústimizdegi jyly kóshi-qon tý­raly jańa zań da qa­byl­danbaq. Demek, oralmandar máselesiniń durys sheshilýine depýtattarymyz úlken yqpal ja­saı alady. Osyǵan oraı, olardyń naza­ry­na kókeıde júrgen biraz oı-pikirimizdi usynyp otyrmyz. Bul rette, ásirese, sheteldik aǵa­ıyndardyń atajurtqa oralýy­nyń kúrt azaıýy alańdatarlyq jaǵdaı eken­digin atap aıtqymyz keledi. ZAŃ JÁNE ORALMAN Oralmandar kóshine kedergi bolyp otyr­ǵan jaǵdaıdyń bárin bir áńgimede aıtyp shyǵý múmkin emes. Biz eń bas­ty­la­ry­na ǵana toqtalaıyq. Sheteldik aǵaıyndardyń atajurtqa ora­lýy bir júıege túsken naqty zań-ere­jeler boıynsha júrgizilýi kerek. Olarǵa qamqor­lyq kórsetý, quqyn qorǵaý qatań ári aıqyn belgilengen zańdyq qujattar negizinde iske asyrylǵany jón. Oralmandar da bul zań-erejelerdi buljytpaı oryndaýy tıis. Qazir bizde osy másele durys sheshil­me­gen. Onyń ese­sine, kóshi-qon jóninde ár­kim­niń óz qııa­lynan zań oılap shyǵarýy jıi kezdesedi. Mysaly, «Oralmannan de­pý­tat saılaý kerek, kóshi-qon mekemelerin mindetti túrde oral­man basqarsyn» degen sııaqty qısynsyz áńgimeler osynyń aıqyn dáleli. Mundaı talap Qazaqstannyń qaı zańynda jazylǵan?! Baltyq respýblı­kala­rynda tarıhı otanyna oralǵandar prezıdent boldy. Izraılde shetelden kelgen­der­diń premer-mınıstr, mınıstr, depýtat bolǵandary jetip artylady. Biraq olar­dyń bári bul dárejege ózgelermen teń saı­laýǵa túsip, básekelesterinen ozyp shyǵyp jetken. Bizdiń oralmandar da osyn­daı tal­pynys jasasa, oǵan kim qoı deıdi?!. Al aty-jóni joq «myna kisi oralman edi, son­dyq­tan depýtat etip saılaıyq nemese mu­ny kóshi-qonǵa bastyq etip qoıaıyq» desek, ol aqylǵa qonbaıtyn áńgime bolmaı ma?! Mundaı jaǵdaı «oralman» degen ataýǵa baılanysty da jıi baıqalady. «Oralman» ter­mınin qoldanysqa engizgen «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańdy daıyndaǵanda, biz eki jumys tobynyń múshesi boldyq. Ol kezde «oralman» degen ataý Qazaqstanǵa ja­ńadan kelgen, bir ret qana járdemaqy alýǵa quqyly, ulty qazaq sheteldik aza­mat­qa arnalǵan edi. Qazir bul ataýdyń máni múl­dem ózgerip, shetelden atamzamanda kel­gen aǵaıyndar da ózderin oralmanbyz dep eseptep, neshe túrli jeńildikter talap etetin bolǵan. Shetelden oralǵan kez kelgen qazaq, tip­ti ol jalǵyz basty bolsa da, kvotaǵa kirip, jár­demaqy alý kerek degen áńgime de aı­tylady. Ońtústik elderden kelgenderdi teris­keı oblystarǵa jibermeý kerek; oralman kvotany qaı jerden alatynyn ózi sheshýi kerek, áıtpese bul adam quqyn buzý bolady dep «bilgishsinetinder» de bar. Mu­nyń bári zańǵa qaıshy. Oralmanǵa jasa­la­tyn eń basty járdem – quqyqtyq jaǵynan jeńildik berý. Iаǵnı, oralmandar Qazaq­stan­nyń kez kelgen óńirine turaqty tu­rýǵa, azamattyq alyp, oqý oqyp, jumys isteýge tolyq quqyly. (Shetelden kelgen óz­ge ult ókilderiniń basym kópshiligine mun­daı je­ńildik joq.) Al qarjylaı jár­dem­aqy bala-shaǵasy bar, áleýmettik kómekke muqtaj jáne memleket belgilegen jerge or­nalasqan adamdarǵa ǵana beriledi. Basqa aǵaıyndar ózderi qalaǵan jerlerine baryp, jergilikti halyqtarmen teń jaǵdaıda ju­mys istep, oqýyn oqyp, kúnderin kórýi kerek. Sondaı-aq, oralmandarǵa jasalynǵan jaq­­sy isterdi kórmeı, onyń kemshilikterin ǵana dabyraıtý keń etek alǵan. Mysaly, sońǵy on bes jyldaǵy kóshi-qon týraly bas­pasózde jarııalanǵan dúnıelerdi oqyp kóri­ńiz. Osylarǵa qarasańyz, «kóshi-qon me­ke­melerin basqarǵandardyń ishinde jóni tú­zý bir adam joq. Bári shetinen eshkimge jany ashymaıtyn, sózderi bátýasyz, an­nan-myn­nan qashqan bireýler sııaqty. Tek olar ǵana emes, jergilikti ákimder, kóshi-qon polı­sııasy, eń aıaǵy shekarada turǵan kedenshiler men sarbazdarǵa deıin bári jem­qor, alaıaq. Al oralman ataýly tú­gel­deı jetim balanyń kú­ıin ke­ship, azyp-tozyp, kúnin kóre almaı, bosyp júr...» Al osy áńgimeler shyndyq pa?! Qa­zaqstanda oralmandar úshin eń bolmasa bir aýyz rahmet aıtatyn eshteńe istelmegen be?!. Bulaı deý ádildik emes. Astana men Al­matydan bastap barlyq jerdegi oral­man­dardyń turmysymen tanyssańyz, bu­ǵan kózińiz anyq jetedi. (Mysaly, álgin­deı «jetim balanyń kúıin keship, kúnin kóre almaı júrgen» aǵaıyndardyń bira­zy­nyń as­tynda sheteldik kólik, ústinde eki qabatty kottedj úıi bar.) Árıne, oralmandar kóshinde túrli qı­yndyqtar kezdesetini daýsyz; bul jóninde biz de san ret jazyp, aıtyp kelemiz. Biraq, sonymen birge, bul salada úlken jetistik­te­rimiz de, ózgelerge úlgi bolarlyq jaqsy isterimiz de az emes. Solardyń bárin joqqa shyǵaryp, oralman kóshin jerden alyp, jer­­ge salyp jamandaı bergennen ne uta­myz?!. Eshteńe de utpaımyz! Kerisinshe, mu­nyń bári oralmandardyń qadirin ketirip, jurttyń olarǵa degen ystyq kóńilin sýyta bastady. Osynyń saldarynan qazir oralman jaıly sóz aıtsańyz, jergilikti bas­shy­lardyń kóbi azar da bezer bolyp, bas­taryn ala qashady. Osyǵan oraı, etnostyq kóshi-qon týra­ly zań-erejeler túgeldeı qaıta qaralýy tıis. Iаǵnı, oralmandardyń shetelden shy­ǵyp, Qazaqstanda turaqty tirkelip, aza­mat­tyq alyp, jumysqa ornalasýyna deıingi búkil máseleleri taıǵa tańba basqandaı anyq­talyp, bul jónindegi qujattardyń bir izge túsken úlgisi jasalsyn. Sheteldegi elshilikterimiz, kóshi-qon mekemeleri, jergilikti ákimdikter osy ereje-tártippen ju­mys istesin. Oralmandardyń jaýapkershiligi men quqy da aıqyndalyp, olar muny buljytpaı oryndasyn. QAZAQ BOLÝ NEGE QIYN?!. Alystaǵy aǵaıyndardyń Qazaqstanǵa qo­nys aýdarýyn qıyndatatyn jáne bir másele – olardyń ultynyń qazaq ekendigin dáleldeý. Shetelderdiń birazynda jeke kýá­lik pen pasportta ult kórsetilmeıdi. Al biz oralmannyń qazaq ekendigin qujat boıynsha anyqtaımyz. Eger qujatynda ul­ty kór­setilmese, onyń qazaq ekendigin sheteldegi elshilikterimiz kýálandyrady. Elshilik adamnyń qazaq ekendigin qalaı anyqtaıdy? Bul jóninde bekitilgen qandaı ereje bar – ol jaǵy belgisiz. Elshilik qyz­metkerleriniń sol eldegi san myńdaǵan qa­zaq­tardyń árqaısynyń qazaq ekendigin tek­serýge shamalary jete me; bul jóninde arnaıy mamandar bar ma – ol jaǵyn da naq­ty aıtý qıyn. Soǵan qaramastan, syrt­tan kelgen aǵaıyndy burynǵy turǵan je­riń­degi Qazaqstan elshiligine baryp, qazaq ekenińdi rastaıtyn anyqtama ákel dep keri qaıtarý úırenshikti ádetke aınalǵan. Budan ásirese, aýǵanstandyq aǵaıyndar kóbirek zardap shegýde. Mysal retinde, Ońtústik Qa­zaqstan oblysyna kelgen bir aǵaıyny­myz­dyń jaǵ­daıyn aıtaıyq. Onyń jaqyn týystary Aý­ǵanstannan Shymkent óńirine kóship kelgen. О́zi qazaqsha saırap tur. Ja­nynda ekiqabat áıeli, eki-úsh balasy bar. Endi oralman retinde atajurtta qalǵysy keledi. Biraq jergilikti kóshi-qon polısııa­sy Kabýldaǵy elshilikten anyqtama ákel dep ony keri qaı­tarǵan. Ol bala-shaǵasyn shubyrtyp, Qa­zaqstan men Aýǵanstannyń eki ortasynda júr­gende áıeli bosanyp, áý­re-sarsańǵa tú­sip, bir jyl degende ata­jurt­qa áreń qaıtyp oralǵan. Abyroı bol­ǵanda, Kabýldaǵy elshilik qajetti anyq­ta­ma bergen kórinedi. Al synyqtan syltaý taýyp, bermese she?!. Onda ol atajurtty qaı­typ kóre almaı, jat jerde birjolata qalar edi. Al osyndaı jaǵdaımen kele almaı júrgen aǵaıyndarymyz qanshama?!. Osyǵan oraı, alystan kelgen aǵaıyndy keri qaıtaryp, áýre-sarsańǵa salǵansha, onyń týǵan-týysqandarynyń kýálandy­rýy­na súıenip, Qazaqstanda qalýǵa ruqsat etetin zań ne ereje jasaýǵa nege bol­maıdy?! Bul rette, myna jaǵdaıdy da aıta ketkimiz keledi. О́zbekstanda san myńdaǵan qazaq ózbek bolyp jazylyp ketken. Ákesi qazaq, balasy ózbek bolyp júrgender de az emes. Sonda olar ultyn qalaı ózgertken?!. Onyń esh qıyndyǵy joq. Bul respýblıkada ultyn ózgertip, jergilikti halyqqa qo­sy­lamyn degenderge árqashan da jol ashyq; kerekti qu­jat­ty birden jazyp beredi. Al biz óz qazaǵymyzdy ózimiz qazaq ete almaı bosqa sharshaımyz. Bul rette, О́zbekstan, Túrkııa, Túrki­mens­tan, Aýǵanstanda sonaý HIH ǵasyrda qonys aýdarǵan etnostyq qazaqtardyń bar ekendigin de umytpaǵan jón. Qazir olar ana tilin umytqan, biraq shyqqan jerin, ata-tegin jaqsy biledi. Mine, osy­lardy etnos­tyq qazaq dep tanyp, ata­jurt­qa kóshirip ákele alamyz ba?!. Osyny oı­laǵanda, Izraıldyń kóshi-qon saıasaty eriksiz eske túsedi. Olar Afrıkanyń qara násildi tur­ǵyndaryna aralasyp, túrin óz­gertip, tilin umytqan; Orta Azııa ha­lyq­taryna sińip, aty-jónderi de basqasha bolyp ketken aǵa­ıyndaryn izdep taýyp, kóshirip ákelip ja­tyr. Biz de osyndaı jaqsy tá­jirıbeden úırensek qaıter edi?!. Sonaý toq­sanynshy jyldary kezinde Palestınada mınıstr bolǵan bir kisini «Qazaq» degen famı­lııa­syna bola qandasymyz dep tanyp, Qazaq­stan azamattyǵyn berip edik. Osy jaq­sy dástúr bolashaqta da jalǵasa tússe deımiz. Oralman kóshin kim uıymdastyrady?!. Kez kelgen oralmannyń atajurtqa qo­nys aýdarýy eki kezeńnen turady. Birinshi kezeń – alystaǵy aǵaıynnyń ózi turatyn jerden qujattaryn da­ıyn­dap, Qazaq­stan­nyń qaı óńirine ba­ratynyn anyqtap, dú­nıe-múlkin býyp-tú­ıip, qajet jaǵdaıda vı­za alyp, táýekel dep shekaradan ótýi. Al kóshtiń ekinshi kezeńi – oralmannyń ata­jurtqa bala-shaǵasyn, júgin aman-esen jet­kizýi, baspana taýyp, qu­jat­taryn rettep, turaqty tirkeýge turýy, aza­mattyqqa qu­jat ótkizip, oralman mártebesin alyp, kvota boıynsha járdemaqy alatyn­dar­dyń kezegine turýy, isteıtin jumys tabýy. Kóshtiń bul eki kezeńi de ońaı emes, to­lyp jatqan qıyndyqtary bar. Osyǵan oraı, oralman kóshi basynan aıaǵyna deıin bir ortalyqtan basqarylsa, óte durys bolar edi. О́kinishke qaraı, qazir bul másele múl­dem qolǵa alynbaı otyr. Iаǵnı, bizdegi kóshi-qon mekemeleri bul sharýanyń tek ekin­shi kezeńin ǵana (onyń ózin de tolyq emes) uıymdastyra alady. Iаǵnı, olar Qa­zaq­stan­ǵa óz kúshimen kelip, turaqty tirkelý, aza­mat­tyqqa qujat jınaý sııaqty búkil ju­mystaryn bitirgen daıyn oralmandar­dy ǵana qabyldap, kóshi-qon kvotasyna qosýmen shekteledi. Etnostyq kóshtiń keminde toq­san paıyzyn quraıtyn Mońǵo­lııa, Qytaı, О́zbekstan, Túrkimenstan, Aý­ǵanstan qazaq­tary atajurtqa osylaı óz kúshterimen kelýde. Budan basqa ár jyl­dary Túrkııa, Saýd Arabııasy, Iran sııaqty elderge oralman­dardy arnaıy ushaq jiberip kóshirip ákelgen jaǵdaılar boldy, bi­raq olar óte az. Qazaqstanǵa keletin oralmandar kóshi­niń azaıýyna osy jaǵdaı da óz áserin tıgizýde. Iаǵnı, sheteldegi aǵaıyndardyń ba­sym kóp­shi­liginiń jol shyǵynyn óteıtin qarjy ta­ýyp, óz kúshterimen kelýge múm­kin­dikteri joq. Bul О́zbekstannyń shalǵaı oblystary men Qaraqalpaqstan qazaqtaryna tikeleı qatysty. Mońǵolııadaǵy, onyń ishinde, ásirese Qa­zaqstannan óte shalǵaı jatqan Ulan-Batyr, Erdent qalalary men Nalaıh, Selengi, Darhan, Qobda sııaqty alys aımaq­tar­daǵy qazaqtar da osyndaı qıyn­dyq­tar­ǵa dýshar bolyp otyr. Qytaıdaǵy aǵaıyndardyń da kelý qı­yn­dyqtary osyǵan uqsas. Kóshi-qon jumysyn uıymdastyrý memleket tarapynan qolǵa alynbaǵannan keıin bul sharýamen aınalysamyz deıtin qoǵam­dyq uıymdar kóbeıdi. Biraq ázirshe olar­dyń paıdasynan góri zııany basymyraq. Naqty mysal keltireıik. Sońǵy kezde Qy­taıdan kóshi-qon shaqyrtýymen kelýshiler múldem toqtady. Munyń sebebin zerttep, suras­tyryp kórsek, kóshti toqtatqan Qy­taı jaǵy emes, bizdiń ózimiz eken. Iаǵnı, keıbir pysy­qaı aǵaıyndarymyz Qytaıdan oralman­dar­dy kóshirip ákele jatyrmyn dep júk kóli­gine bazarǵa satatyn zattaryn tıep, shekarada qolǵa túsken. Mundaı jaǵ­daı Túrkııamen eki ortada da oryn alǵan. Sóıtip, Qazaqstan jaǵy kóshi-qon sha­qyr­týyn jiberýdi toqta­týǵa májbúr bolǵan. Osyǵan oraı, kim kóringenniń «kóshi-qon jumysymen men aınalysamyn, oralman má­selesin men sheshemin» dep jurtty bosqa shatastyrýyn toqtatý kerek. Kóshi-qon, eń al­dymen, memlekettik deńgeıde jú­zege asy­rylatyn óte kúrdeli sharýa eken­digin esh­qashan da umytpaǵanymyz abzal. Sońǵy kezde oralman kóshin kóbeıtý maq­satynda «Nurly kósh» baǵdarlamasy qolǵa alynǵan edi. Biraq bul bastamanyń al­ǵa basýyna túrli jemqorlyq kedergi jasaýda. Mysaly, QR Bas Prokýratýrasynyń jaqynda ǵana jarııalaǵan málimetine sú­ıen­sek, Soltústik Qazaqstan oblysynda osy baǵdarlamaǵa bólingen 137 mıllıon teń­ge ál­dekimderdiń jeke paıdasyna jum­salǵan. Mańǵystaý oblysynda da osyndaı 136 mıllıon teńge «qoldy» bolǵan, Shy­ǵys Qa­zaqstan, Ońtústik Qazaqstan sııaqty birneshe oblystarda oralmandarǵa saly­nýǵa tıis 700 úıdiń ushan-teńiz qarjysy jalǵan aqpar jasaý arqyly jelge ushqan. Qazaqstanǵa múldem kelmegen nemese bu­ryn bir ret jár­dem­aqy alǵan oralman­dar­ǵa jalǵan qujat­pen zańsyz qarjy tóleý saldarynan 80 mıllıon teńge talan-ta­raj­ǵa túsken. Kóshi-qon jumysy bir orta­lyq­tan basqarylsa, mun­daı jaǵdaılarǵa jol berilmes edi. Shetelden kelgen qazaq jastary ká­sip­tik mamandyq beretin arnaýly orta oqý oryn­darynda oqýǵa óte yntaly. Al osy má­seleni kim uıymdastyrady: kóshi qon mekemeleri me, álde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi me – ol jaǵy beımálim. Osy jaǵdaılardy eskerip, etnostyq kóshi-qonnyń uıymdastyrý jumystaryn bir ortalyqtan júrgizgen jón. Buǵan qar­jylyq jaǵynan tolyq múmkindik bar. Aıtalyq, etnostyq kóshi-qonǵa bólinetin qarjynyń 5-10 paıyzyn osyǵan jumsaýǵa bolady. Bul eń aldymen oralmanǵa arnal­ǵan qarjynyń talan-tarajǵa túspeı, tıimdi jumsalýyn qamtamasyz eter edi. Al sonda etnostyq kóshi-qon jumys­ta­ryn uıymdastyrýmen kim, qandaı mekeme aınalysýy kerek?!. Bul asyqpaı oıla­nýdy qajet etetin másele. Qazir keıbir mı­nıs­tr­likterdiń janynan túrli uıym­das­tyrý ju­mys­tarymen aınalystan jeke birlestikter qurylyp, kóptegen is-sharalardy oıdaǵydaı júzege asyrýda. Etnostyq kó­shi-qondy uıym­dastyrý jóninde de osyn­daı bir zańdy tulǵa qurý kerek shyǵar. Osydan biraz jyl buryn Memlekettik kóshi-qon qoryn qurý jóninde másele kó­terilgen edi. Múmkin, osy máseleni de qaı­ta oılastyrǵan durys bolar?!. Qalaı bol­ǵanda da bul másele memlekettik turǵydan sheshilýi qajet. JER JÁNE ORALMAN Alystaǵy aǵaıyndarymyzdyń atajurt­qa oralýy elimizge ushan-teńiz paıda keltirýde. Iаǵnı, oralmandar kóshi demogra­fııa­lyq jaǵdaıymyzdyń jaqsaryp, ana tili­miz­diń, mádenıetimiz ben ónerimizdiń, ǵy­ly­my­myzdyń damýyna úlken yqpal jasaýda. Sondaı-aq, oralmandar elimizdiń ekono­mı­kalyq damýyna, onyń ishinde ásirese, aýyl­sha­rýashylyǵynyń órkendeýine aı­ryq­­sha úles qosa alady. Osy rette, myna jaǵdaıdy eskergen jón. Qazaqstannyń jeri ushan-te­ńiz keń, al halqy 16 mıllıonnan endi asty. Mine, osy ushan-teńiz keń jer az halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz ete almaı otyr. Biz kókónisti, jemis-jıdekti, tip­ti, ettiń de biraz bóligin kórshiles el­der­den tasımyz. Bul adam uıalatyn jaǵdaı. Munyń basty sebebi – jerdi jekeshelendirýdegi kemshilikte jatyr. Biraz jurt bos jatqan ushan-teńiz jerlerdi tegin jekeshe­len­dirgen. Endi ony ıgerýge ynta-yqy­lastary joq. Olardyń bar oılaıtyndary – sáti tússe, jerdi basqa bireýge qymbatqa satyp, bir baıyp qalý. Jerge degen mundaı kózqaras aýyl sha­rýa­shylyǵyn tyǵyryqqa tirep, el ekono­mı­kasyn turalatýy múmkin. Osyǵan oraı, Jer týraly zańdy erte me, kesh pe, áıteýir qaı­ta qaraıtynymyz anyq. Al qazir ıgerilmeı jat­qan jerlerge oralmandardy orna­las­tyrýdyń múmkindikterin qarastyrý kerek. Bul rette, Qytaıdan keletin aǵaıyn­dar­dyń paıdasy ushan-teńiz. О́ıtkeni, Qy­taı soń­ǵy jıyrma jylda ekono­mı­kanyń barlyq salasyn, onyń ishinde aýyl­ sharýa­shylyǵyn da damytýda keremet taby­starǵa jetti. So­ǵan oraı, munda egin egý men oǵan qajetti tehnıka shyǵarýdyń eń ozyq úlgi­leri dú­nıe­ge keldi. Bul jetistikten Qytaı­daǵy aǵaıyn­darymyz da kóp nárse úırendi. Olar sol úı­ren­genderin Qazaqstanǵa kelip júzege asyr­sa, jaqsy nátıjege qol jetkizer edi. Olar­dyń aldy qazir kelip te ja­tyr. Almaty, Shyǵys Qazaqstan oblys­tarynda dúnıe-múlikterine qosyp kishkene traktor ákelip, egin egip, jurt kózine túsip júrgen aǵaıyn­dar ár aýylda da bar. О́zbekstan qazaqtary týraly da osyny aıtýǵa bolady. Bul respýblıkada da dıqan­shylyq mádenıeti jaqsy damyǵan. Osyǵan oraı, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi oralmandardy aýyl sharýashy­ly­ǵyn damytýǵa keńinen qatystyrý jó­ninde naqty jospar-baǵdarlama jasasa du­rys bolar edi. Mundaı baǵdarlamany jergilikti ákim­dikter de jasaǵany jón. Mal sharýashylyǵy jóninen de osyn­daı áńgime aıtýǵa bolady. Qytaı men Moń­ǵo­lııada qazaqtyń ejelgi tórt túlik maly jaqsy saqtalǵan. Osylardy Qazaqstanǵa ákel­sek, elimizdiń bos jatqan ulan-baıtaq jeri malǵa tolar edi. Oralman aǵaıyndar da maldy ákelsek dep armandaıdy. Buǵan Moń­ǵolııa da, Qytaı da qarsy emes. Mal ákelýge qarsylyq Qazaqstan jaǵynan bo­lyp tur. Dálirek aıtqanda, Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligine qarasty Maldá­ri­gerlik qyzmet mekemesi bul elderde juq­paly aýrý bolýy múmkin degen syltaýmen maldy shekaradan ótkizýge tyıym salǵan. Bir tańǵalarlyǵy, bizde Amerıka, Germanııa sııaqty elderden taýyq etin tasýǵa esh­qandaı kedergi joq. О́tken jyly sol taýyq­tardyń etinde ýly zat bar ekendigi anyq­talyp, Eýropada biraz shý shyqty. Sondaı-aq, alys shetelderden asyl tu­qym­dy dep óte qymbatqa buqa men sıyr ákelý de dástúrge aınalǵan. Jaqynda teledıdardan sol sıyr­lardyń birazynyń asyl tu­qym­dy ekendigin dálel­deıtin qujattary joq ekendigi aıtyldy. Osylardy kórgende, alystan kúmándi sıyr men taýyq tasyǵansha, irgede turǵan elderden Qazaqstannyń tabıǵaty men aýa raıyna beıim ózimizdiń tórt túlik maly­myzdy nege ákelmeımiz degen suraq týady. Keńes Odaǵy tusynda Mońǵolııanyń ma­lyn О́skemen arqyly aıdap ákelip, Semeıdiń et kombınatyna ótkizetin edik. Sol kezde bolmaǵan juqpaly aýrý endi qaıdan shyqqan?! Osyǵan oraı mamandarmen sóılesip kórdik. Olardyń aıtýynsha, Moń­ǵolııa men Qytaıdyń malyn shekarada birer aı karantınde ustap, jaqsylap tekserip, sodan keıin ótkize berýge bolady. Bul másele de kúnderdiń kúni qolǵa alynar dep oılaımyz. Sultanáli BALǴABAEV, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary.