Qazaq qaı zamanda da bilimge, bilmekke umtylǵan. Bul onyń tórt qubylasyn túgendeı alatyn bilgirligin tanytady. Mektebi joq kezde aýyl eldegi aqyl ıeleriniń qol ıinine kirip, túpki oıdy uǵyp, sóz qadirin túsinýge umtylǵan. Úlkenine uıyp, aldyn qıyp ótpegen. Keıin Keńes zamanynda búkil bir ultty saýatsyzdar qataryna qosty. Oǵan tuıaq serpı qoımadyq. «E», degen boldyq. Sóıtsek, bilim men bilik qazaqta jatyr eken. Tek tamyrymyzdy túgendep edik: «Taza minsiz asyl tas» (Asan Qaıǵy) ǵasyrlar qoınaýynan bolat topshy qyran uldar shoǵyr-shoǵyr bolyp qanat qaqty. Qazir olardy túgendeý jolyndamyz. Ult isinde, bilim isinde bıikte turǵan dara Abaı: «Myna men aıtqan jol – mal aıar jol emes. Qudaıdan qoryq, pendeden uıat, balań bala bolsyn deseń – oqyt, mal aıama! Áıtpese, bir ıt qazaq bolyp qalǵan soń, saǵan raqat kórseter me, ózi raqat kórer me, ıakı jurtqa raqat kórseter me?!» dese, Abaıdyń izbasary, Alash arysy Ahmet Baıtursynuly: «...Áýeli biz eldi túzeýdi bala oqytý isin túzeýden bastaýymyz kerek. Nege desek, bolystyq ta, bılik te, halyq ta oqýmen túzeledi», deıdi. Osy uly qaǵıdalar ult jolyna serik bolyp kelip, Keńes dáýirinde ortaq qaǵıda óris aldy, sonyń aıasynda birkelki bilim alýǵa den qoıdyq. Onyń jetistigi de, kemshiligi de bolmaı qalǵan joq.
Al táýelsizdik tusynda naǵyz ulttyq oqý júıesin qalyptastyrý jolyndaǵy tabandy talpynystar Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sara saıasatymen jasalyp keledi. Iá, qazaq qazir de balam oqysa eken deıdi. Oqysa oı-sanasy bıik bolatynyna senedi. Oqymaı qalsa, jýan judyryqtyń biri bolyp qala ma dep seskenedi. Qyzmet istep, papka qushaqtamasa da, tóńiregin tanyp bilse, adam qadirin uqsa, el jaıynan habardar bolyp otyrsa adaspaıtynyn, aljaspaıtynyn ishteı uǵady. Bizdiń ult – osynyń bárin kóńil túpkirinde topshylaǵan jurt. Sony bilgen «qulǵa» kórseter qurmetten de kende emes. Jaqsy sózin, iltıpatyn tanytýdaı tanytady.
Jaqynda sondaı iltıpatqa laıyq abyz derlik aqsaqalmen dıdarlasqanymyz bar. Ol – ótken ǵasyrdaǵy ult bilimine ózindik úlesin qosqan, qoltańbasyn qaldyrǵan, 13 jyldan asa ýaqyt boıy Qazaq KSR Oqý mınıstri qyzmetin abyroıly atqarǵan, ústine shań juqtyrmaǵan, artyna jaǵymsyz sóz ilestirmegen qoǵam qaıratkeri Qajahmet Balahmetuly edi. Aq shashty, eńsegeı boıly aǵamyz esik aldynda kútip tur eken. 90 degen jastyń bıigine kóterilip, 100 jastyń shyńyna qaraı kóz tikken ardaqty uldyń kisiligi men kishiligine ılanǵanmen, ımenshektedik. Aǵamyz da ony jazbaı túsinip: «Babalar salty bar emes pe, yńǵaısyzdanba, inim», dedi qalbaqtaǵan bizdi sabyrǵa shaqyryp. Búkil sanaly ómirin eldiń erteńi, ulttyń bolashaǵy sanalatyn ul men qyzǵa bilim berý isine arnaǵan asyldardyń synyǵy sergek, jady da myqty eken. Úı tirligi qarapaıym, tunyp turǵan túk joq. Qıly kezeńderdiń kúıinishi men súıinishin jańylmaı eske túsiredi. Bir súısinerligi, bireýdi aıyptap, bireýdi asyra maqtamaıdy. О́mirdiń qalybynda, kóńildiń qalaýynda syr etip shertedi. Tabıǵaty kelisti Arqada ómirge kelgenimen, ótken ǵasyr toǵysyndaǵy alasapyranda balalyq dáýiri bal tatyrlyq bola qoımapty.
– Qazaq anasyn ardaqtaǵan halyq qoı. Uly sheshemiz Ulysh 38 jasynda jardan aıyrylyp, jeti balamen jesir qalypty. Jeti balaǵa jetimdik kórsetip, kóz túrtki etpeımin, ózim jetkizemin dep ámeńgerlik joldy aıtyp, álek bolǵandardy keri serpip tastapty. Sóıtip, úsh ul, tórt qyzdy ystyq alaqanynda aıalapty, – dep ájesiniń adamgershiligi mol, aqyldy, qarapaıym bolǵanyn, arabsha saýattylyǵynyń arqasynda arǵy babalarynan qalǵan qara tysty Qurandy oqyp, ondaǵy musylmandyq belgilerin urpaǵyna jetkizip otyrǵanyn, qyzyl ımperııa qansha qyssa da, bes ýaqyt namazyn, otyz kún orazasyn qaza etpeı, 1949 jyly ómirden ozǵanyn áńgimeledi. О́ziniń kindik qany tamǵan, topyraǵy qunarly Kókshe óńiriniń Aıyrtaý aýdanyndaǵy atyna qaraı zaty da keremet Saýmalkól aýyly jaıly aǵynan jaryldy. Ákesi ákesin kórmegenin, atasy Ábilqaıyr dúnıe salǵannan keıin eki aı ótken soń týǵanyn aıtty. «Ákelerim men ápkelerim nege olaı etkenine qazirge deıin kózim jete qoımaıdy. Tekterin Ábilqaıyr demeı, Qaıyrov dep jazǵan. Qarǵadaı bolsam da, osy kóńilime qonbaı ákemniń atyna, ıaǵnı Balahmetov bolyp shyǵa keldim», degende kópti kórgen kónekózdiń bala kezinen arǵy tegine tartqan sanalylyǵyn kórgendeı boldyq.
– Apyraı deseńshi! – deıdi Qajahmet aǵa, – ana zamanda búkil qazaqtyń eki paıyzy ǵana saýatty dese, soǵan senippiz ǵoı. Ákem qazaq tilin tereń biletin edi. Oǵan qosa oryssha da, arabsha da óte saýatty bolatyn. Ájemniń Quran kitabyna júıriktigin alda aıttym, – degen aqsaqal óziniń mektep tabaldyryǵyn 8 jasynda attaǵanyn, Myrqasym degen muǵalimniń hat tanyrlyq hali bolǵanymen, bilimi tereń emes ekendigin, áıtse de ult urpaǵyna degen sergek kóńiliniń bólektigin, 1937 jyly qazaq mektebi múlde joıylyp, ózi bir synyp shegerilip, úshinshi orys synybyna qaıta otyrǵanyn eske salyp, – meniń qazaqsha oqýym sol úsh synyppen bitti. Biraq ana tilimizdi umytpadym, dedi.
Ákesi Balahmet sol zamannyń talabyn oryndaıtyn qyzmetter atqarypty. Shańyraq kótersem degen bolashaq jary baıdyń qyzy eken. Oǵan aıdap beretin 47 qara qolbaılaý. Aqyry alyp qashyp alǵanymen, arty daýǵa aınalyp, sońy túsinistikpen bitipti. Endi es jıyp kele jatqanda, 37-niń oırany bastalyp, Balahmetke qaradaı jala jabylady. Kámpeskege tap bolǵan baıdyń qyzyna úılengen, alashordashylarmen baılanysy bar – osylaı tizbektelgen aryzdar órge qaraı jóneltiledi.
– Qaıdam, osy aryz jazý degen alapat qazaqtyń sońynan qalmaı keledi. Japtym jala, jaqtym kúıeniń kesirinen ákemniń baýyrlary Myrzahmet Ǵabdolla tutqyndaldy. Osydan qaımyqqan ákem bas saýǵalap, Túmen oblysyndaǵy jamaǵaıyndaryn jaǵalady. Mundaı sumdyqtardyń halqymyzǵa tıgizgen kesir-kesapaty orny tolmas demografııalyq olqylyqqa uryndyrdy ǵoı. Onyń ústine, shash al dese, bas alatyndar da ult jaqsylaryn álsiretýge, ne joıyp jiberýge óz «úlesterin» qospaı qoıǵan joq. Sózim jalań shyqpasyn, men osyǵan bir mysal keltireıin. Sol tustaǵy Soltústik Qazaqstan obkomynyń jáne oblatkomynyń gazeti «Lenın týy» «Alashordashyl ekijúzdi sumdardyń bet-perdesin jyrtý kerek» degen maqala jarııalady. Onda: «Aıyrtaý aýdanyndaǵy «Saýmalkól» kolhozynda uıalaǵan halyq jaýlary alashordashylar men ultshyl-fashıst sumyraılar kóp ýaqytqa deıin ózderiniń zııankestik áreketterin istep kelgen. О́tken kezde Sovet úkimetine qarsy kúresken ejelgi jaý Ábilǵazın Fattah (Balahmettiń nemere aǵasy) degen kolhozda ózine tán adamdardan kontrrevolıýsııalyq top uıymdastyrǵan. Dáýletbekov Qabbas, Baımuqanov Shákir, Moldybaev Bilál jáne Qaıyrov Balahmet degen alashordashyl sumyraılar 1920-1921 jyldary osy Ábilǵazın Fattahtyń bandasyna qosylyp, Sovet úkimetine qarsy kúreske attanǵan. ...Qaıyrov Balahmet degen eńbekshilerdi meılinshe qanaǵan ataqty feodal Kúshikovtiń tuqymdarymen aýyz jalasyp, ym-jymyn qosyp kelgen sumyraı edi... Endigi jerde Qaıyrov, Ábilǵazın, Kereevterdi kolhoz sharýashylyǵynyń bul has jaýlaryn, olardyń silimtikterin jerine jete áshkerelep, kúl-talqan etý kerek. Ol jaýyzdardyń kolhozǵa júrgizgen zııankestik áreketiniń zardabyn tez arada joıyp, kolhoz sharýashylyǵyn durys jolǵa qoıý kerek», dep qaharyn tógedi. Osyny jazyp otyrǵan óz qandasymyz. Mine, bizdiń aldyńǵy tolqyn osyndaı adam aıtsa sengisiz qıly tragedııany bastan keshti, – degen Qajahmet Balahmetuly sál oılanyp qaldy. Artynan: «Olar sol jyldary-aq atylyp ketken eken. Partııanyń tarıhı HH sezinen keıin suraý salǵanymyzda Myrzahmet tátem (biz ol kisini táte deıtin edik) 1949 jyly Amýrdegi-Komsomolsk qalasynda rak aýrýynan qaıtys boldy degen jaýap alǵanbyz. Sóıtsek, ol ótirik eken. 1938 jyldyń 28 aqpanynda Qyzyljar qalasynyń túbinde atylypty. Táýelsizdikten keıin bári de anyqtaldy. Ákem Túmennen qýǵyn-súrgin sál saıabyr tapqanda elge qaıta oraldy. О́zi suranyp, 1942 jyldyń aqpanynda maıdanǵa attandy. Aıtýly aqynymyz Syraǵań – Syrbaı Máýlenov jyrǵa qosqan Volhov maıdanynda bolǵan. Lenıngrad túbindegi shaıqasqa qatysqan. Aýyr jaraqattanǵan soń elge keldi. Aıaýly sheshem ekeýi 17 urpaq kórgen eken. Men 1926 jyly ómirge kelsem, kenjesi Tortaı 1953 jyly jaryq dúnıe esigin ashypty. Kóbi sábı kezinde o dúnıege ketip, 7-eýimiz ǵana qalyppyz. 17-imiz tiri bolsaq, 17 rýly eldeı bolyp keter edik-aý degen oı da joq emes. Bul da qaısar qalamger Sherhan Murtaza jazǵandaı «bir kem dúnıe emes pe?» – dep tereń kúrsindi.
Ol zamannyń balalary bolattaı berik, temirdeı tegeýrindi bolǵanyn Qajaǵańnyń ár sózinen aıqyn ańǵarasyń. Alǵyr jas 9-synypta júrgende óz ýaqytyndaǵy beldi uıym komsomolǵa ótýge tilek bildiredi. Biraq mektep dırektory «halyq jaýynyń urpaǵy» degen sózden sekem alyp, kóldeneń turypty. 9 synyptan keıin qabyrǵasy qataıyp qalǵandardy áskerge daıyndaý kezinde uıymǵa múshelikke alady. О́ıtkeni, ol aýdandyq komsomol komıtetiniń aýylǵa kelip ótkizgen kóshpeli otyrysynda top jaryp sóıleıdi. Irkilmeı oıyn ortaǵa salady. Ony sol tusta komsomolǵa alý bylaı tursyn, mekteptegi uıymǵa jetekshi etip saılaıdy. Aýdandyq, oblystyq komsomol konferensııalaryna delegat bolyp qatysyp, tórden oryn alady. 1945 jyly orta mektepti bitiredi. Bir jyl buryn Úkimettiń arnaıy qaýlysy shyǵyp, onynshy synypty óte jaqsy bitiretinder ýaqytsha áskerden qaldyrylǵan eken. Ondaǵy maqsat, eldiń erteńgi tirligine tirek bolatyn qarymdy jasty el isine qalyptastyrý kórinedi. Solardyń qatarynan Qajahmet Balahmetuly da tabylypty. Joǵary oqý ornyna túsedi. Eki jyldan keıin densaýlyǵyna baılanysty týǵan aýylyna kelip, muǵalimdik qyzmet atqarady. Ár jaqtan, balalar úıinen kelgen oqýshylarmen jumys isteý jas mamanǵa ońaı soqpaıdy. Sondyqtan Q.Balahmetuly kúndiz-túni izdenip, ataqty pedagogtardyń eńbekterine zeıin qoıady. Ásirese, tártibi nashar balalarmen jumys istegen A.Makarenkonyń qundylyqtaryna qulaq qoıyp, aralaryndaǵy bilimge qushtarlaryn ózgelerine úlgi ete otyryp, bar balanyń kóńilin tabady. Eńbek ete júrip tarıh mamandyǵy boıynsha joǵary oqý oryndaryn bitirip shyǵady.
– «Halyq jaýynyń quıyrshyǵy» degen «ataq» kópke deıin qyr-sońymnan qalmady. Partııaǵa ótetin kezde de aıaqqa tusaý boldy. «Meniń ákemniń aǵasy Qaıyrov Myrzahmet 1938 jyly 58-statıamen sottalǵan» dep ótinishime jazyp qoısam da «jazaly» bola beretinmin. Bala kezimde de «jaýdyń tuqymy» dep sholaq belsendiler qamshymen jon arqamnan talaı osqan. Talmaı izdený, kóp oqý sońyma sham alyp túskenderge berik tosqaýyl boldy. Sattar Erýbaevtyń «Meniń qurdastarym», Sábıt Muqanovtyń «Jumbaq jalaý» atty romandary jastyǵymnyń astynda jatatyn edi. Mektepte muǵalim bolyp júrgende oblystan bir top ókilder kelip, jınalys ótkizdi, dáris oqydy. Men partııa saıasaty týraly, jastarǵa bilim berý jaıy, ásirese, qazaq balalaryna jete kóńil aýdarýdy kósile aıtqanym bar. Sodan bir kúni aýdandaǵylar oblys shaqyryp jatyr degen soń bardym. Obkomǵa qyzmetke almaq bolypty. Onyń reti kelmedi bilem. Oblystyq bilim bólimi basshysynyń orynbasary degen qyzmetke taǵaıyndady. Ol kezde Kókshetaý shaǵyn qala edi. Baspana jaǵy qıyn. Birer jyldan keıin aýylǵa keteıin dedim. Basshylar onda bir mektepke dırektor bol degen tilek aıtty. Eger bos oryn bolmasa, bireýdiń ornyna barmaımyn. Maǵan jaı muǵalimdik te jetetinin jetkizdim. Men ómirimde násilimniń tazalyǵyn saqtadym. Eshkimge qııanat jasamadym. 15 jyl Joǵary Keńeske depýtat, 13 jyldan asa mınıstr bolǵan ýaqytta – kókte bir qudirettiń baryn kókeıimde ustadym, Mekkege barmadym, áıtse de oıymdy, boıymdy taza ustadym. Kóp jasaýdyń syry osynda jatqan bolar, – degen aqsaqal seldiregen aqseleý shashyn salaly saýsaqtarymen sıpap qoıdy.
Ol biraz jyl mektepterde dırektor bolyp, odan soń Kókshetaý oblysynda talaı laýazymdy qyzmetter atqarady. 1974 jyly Qazaq KSR Oqý mınıstri bolyp, otandyq bilimniń damýyna keń oılap, alystan boljaıtyn qadirli qasıetterimen ózindik úlesin qosady. «Bireýge aqyl aıtý úshin jan saraıyńda bilim kózi mol, biligiń myqty, kórgeniń kóp, túıgeniń jetip artylýy tıis. Áńgime qozǵaıtyn salany oılylyqpen taldap, saýattylyqpen saralaı alýyń qajet. Boljammen, tuspalmen qarsy aldyńdaǵy adamdy yqtyryp alsam dep bos keýdemen sóz aıtsań – úlkendi qoıyp, bala da ılanbaıdy», degen kezindegi ustazdardyń ustazy. «Meniń mamandyǵym tarıhshy. Biraq mektep basqaryp júrgende barlyq pánderden habarym boldy. Muǵalimderdiń sabaǵyna qatysyp, taqyrypty birge otyryp talqylaıtyn edim. Metodıka degen bar, oǵan jetik ustazdyń shákirti qyrandaı sharyqtaıdy. Bilim kóginde ózin tanytyp, ómir kóshinen ornyn nyq alady. Bala bir taqyrypty tolyq meńgermeı, ekinshisin bastap jiberý – oqýshyny shatystyrady. Qazir taqyrypty bala meńgerdi me, meńgermedi me ol jaǵyna eshkim mán bere qoımaıtyn sekildi. Tópelep balaǵa tapsyrma bere beredi. Úıge kelgen soń olar «anaý qalaı, mynaý ne» dep ata-anasyn mazalaıdy. Ata-ana zerek bolsa, áńgime basqa. Olaı bolmasa, balanyń oqýǵa degen yntasy joǵalady. Mektep dese, muǵalim dese tóbe shashy tik turady. Bizdiń zamanymyzda birinshi synypqa tapsyrma berilmeıtin. Ekinshi synyptaǵy tapsyrma bir saǵattan aspaıtyn. Men muny nege aıtyp otyrmyn? Sebebi, búgingi ata-analar ul men qyz es bilgen kúnnen bastap, neshe túrli óner salalaryna, oqý túrlerine aparyp jatady. (Árıne, talanttylardyń jóni bólek). Sóıtip, olardy balalyq dáýreninen aıyrady. Birte-birte ondaı balalar qajıdy, sharshaıdy, bárin meńgere almasa, jattaýǵa tyrysady. Jattandy nárse mıda tura ma? Bul qazir qala balasyn «jaýlap» aldy. Taǵy bir aıtaıyn degenim, repetıtor jaldaý degen shyqty. Meniń topshylaýymsha, bul múlde durys emes. Ony joıý kerek. Qoıshy kóp bolsa, qoı aram óledi. Muǵalim bedeli túsedi. Bar jaýapkershilikti ata-ana men muǵalimge júkteý kerek. Kim bilsin, meniń bul oıym qate de shyǵar. Degenmen, ár nárse óz dárejesinde bolsa eken. Eń bastysy balany balalyq kezeńinen aıyrmaǵanymyz jón sekildi», dep jaqsy muǵalim qaıdan shyǵady degen suraqqa da óz oıyn bildirdi. «Buryn elimizde 19 pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary bolatyn edi. Birazynyń ashylýyna sebepker bolǵanym bar. Qazir 6-ýy ǵana qaldy. Ýnıversıtet jalpy bilimdi oqytady ǵoı. Ony kórmeı otyrǵanym joq. Pedagogıkalyq oqý oryndary naqty pánge den qoıady. Ár kýrstyń stýdentteri atqaratyn mindet-maqsattar taıǵa tańba basqandaı aıqyndalady. Sony múltiksiz oryndaǵan jastan myqty muǵalim shyǵady. Biz osy úrdisten aıyrylyp qalǵan sekildimiz. Sodan da shyǵar, muǵalimderdiń atyna keıde syn aıtyla beretini».
Qajahmet Balahmetuly mınıstr kezinde qaǵazbastylyqqa qarsy turypty. 50-60 betten turatyn kópirme esepterdi 5-6 betke deıin «quldyratypty». «Jaqsy nusqaýshy aldymen óz isine ózi senetin bolsyn, odan soń ózgeni ılandyrsyn», degen ıdeıany qalyptastyrypty. Muǵalimderdiń Odaq kólemindegi alqaly jıyndarǵa qatysyp, tájirıbe almasýyna, ondaı basqosýlardy óz Otanymyzda ótkizýge de múmkindik jasapty. Ataqty akademık Iý. Babanskıı elimizge kelip, ustazdar qaýymymen dıdarlasqanda olardyń izdenisine tánti bolyp: «Ne degen aqyldy jandar edi», dep osyndaı yntaly bolýyna jaǵdaı jasaǵan Balahmetov sekildi mınıstrge erekshe iltıpat tanytypty. Ár salanyń óz saıasaty bolady, sony múltiksiz júrgizý paryz. Bilim sapasyn arttyrý jolyndaǵy izdenisterdi jetildirý kezinde ol sol saıasatty basshylyqqa alypty. Oqýlyq jazýdyń ońaı emestigin qadap aıtqan ataqty matematık, akademık A.Kolmogorov pen fızıka pánin oqytý ádistemesin jetik biletin akademık I.Kıkoınmen berik qarym-qatynasta bolǵanyn aıta ketýge tıistimiz. 11 jyldyq bilim berýge kóshý, 6 jasar balalardy mektepaldy daıyndyqtan ótkizý – munyń bári kadrdyń qolynan keletin jumys ekenin aldyn ala zerdelegen Balahmetov 4 pedagogıkalyq ınstıtýtta bilim jetildirý fakýltetterin ashady. Munymen qatar, mektepter men mektepten tys mekemelerdegi, joǵary oqý oryndaryndaǵy oqý-metodıkalyq bazany zamanǵa qaraı jabdyqtaý isin de bir sát nazardan tys qaldyrmapty. Kitap pen metodıkalyq quraldar muǵalim úshin aýadaı qajet ekenin eskergen ol, ár jyl saıyn, «Mektep» baspasynan 100-den asa kitaptar men kitapshalar shyǵarýǵa uıytqy bolǵan. Sovhozdar men kolhozdardyń ortalyǵynan ınternaty bar mektepter salýdy da negizgi nysanaǵa qoıǵan. Sebebi, malshynyń balalary men shaǵyn eldi-mekenderde turatyn azamattardyń ul-qyzy aǵaıyn-týystyń otbasynda emes, jan-jaqty jaraqtalǵan mektep-ınternatta jatyp oqysa, bilim deńgeıi bıik bolady degen qaǵıdany ózinen de, ózgeden de talap etip otyrǵan. Ol: bala – mektep – muǵalim qaǵıdasyn qatań ustanǵan. Urpaqtyń bilimdi de bilikti bolyp ósýi úshin muǵalimge jaǵdaı jasaýdy, eń bastysy jas muǵalimdi baspanamen qamtamasyz etýdi, olardy tájirıbeli ustazdardyń úlgisinde baýlý sekildi jumystardy tıisti basshylarǵa mindettegen. Ásirese, jetim balalar men aýrý balalarǵa arnalǵan mekemelerdiń jumysyn erekshe baqylaýǵa alǵan. Elimiz boıynsha mektepterdegi oqýshylardyń 67 paıyzy ystyq tamaqpen qamtamasyz etilip, mektep jasyna deıingi búldirshinderdiń 50 paıyzdan astamy balabaqshaǵa ornalastyrylǵan eken. Barlyq aýdandarda ádistemelik kabınetter jumys istep, onda qyzmet etetin azamattardyń sany artqan. Muǵalimderdiń is-tájirıbesin kórsetetin, metodıkasyn tanystyratyn basylymdarǵa erekshe mán berilgenin de aıta ketýimiz kerek. Munyń bári Qajaǵańnyń tek ıdeıanyń adamy ǵana emes, ony iske asyratyn qajyrly azamat ekenin de ańǵartady.
– 1980 jyly elimizdegi 10 mektepke arab tili pánin engizdim. Onyń sebebi, ata-babalarymyzdan qalǵan qazyna sol tilde bolatyn. Ol jas býyn tildi meńgerý arqyly tarıhymyzdyń shań basqan betterin ashyp, túp tamyrymyzdy túgendesin degen nıetten týǵan edi. Táýelsizdikten keıin sol oıdyń aqtalǵanyna kóz jetkizdim. Táýbe keltiremin. Biraq 1986 jylǵy súrginnen soń sol «isime» jaýap berdim. «Nege arab tilin mektepte oqytýǵa múmkindik jasadyń?» degen saýalǵa, búgejektemeı tarıhymyz sol tilge qatysty ekenin, kóptegen eńbekterdiń arhıvte jatqanyn aıttym. Osy úshin qýǵyndaldym. Basymdaǵy bes bólme páterdi qaıtaryp alyp, úsh bólmege kirgizgen kezder boldy. Oǵan jasymadym. Eshkimge bul qalaı demedim. 60 jasqa tolǵanda Dinmuhammed Ahmetulyna zeınetke keteıin degenimde: «Men de júrmin ǵoı, elge adal qyzmet etken adamnyń qýaty bolsa, jasy kedergi etpeýi tıis», degen bolatyn. 1987 jyly muǵalimderdiń sezi bolyp, sol kúni zeınetke shyqtym. Joǵary oqý oryndarynda dáris oqydym, birneshe kitap jazdym, – dedi Qajahmet Balahmetuly.
Osy arada ardaqty azamattyń bedeli óz elimizde ǵana emes, odaq kóleminde de bıik bolǵanyna bir dáıek keltire ketsek deımiz. 1978 jyly bolǵan Odaq muǵalimderiniń quryltaı qorytyndysynda 50-ge taıaý ustazǵa Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berilipti. Sonyń arasynda Qazaq elinen tórt muǵalim, atap aıtsaq, Qudys Ábsámetov, Zoıa Jýkova, Nına Poltaves, Marjan Tasova bar edi. Budan ózge ult ustazyna aınalǵan kózi tiri Q.Aıtalıev pen ómirden ozǵan Q.Bitibaeva da sol tusta tanylǵan bolatyn.
Qajahmet Balahmetuly qurmetti zeınetke shyqqannan keıin Otanymyzdaǵy Balalar qoryn basqardy. Bul iste ol jetim balalardyń densaýlyǵy men ómirin qorǵaý, ekologııalyq, ekonomıkalyq jaǵynan nashar óńirlerdegi azamattardyń ul-qyzyn, kóp balaly otbasylar jaǵdaıyn jan-jaqty zerttep, zerdeden ótkizip, olarǵa árkez kómektesip otyrdy. Q.Balahmetuly – memlekettik qyzmetpen qatar, otbasynyń da uıytqysy bola bilgen azamat. Jary medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Sarash Baıgenjına ekeýi 6 bala ósirip, olardyń bári ár salanyń bilikti mamany retinde áke men ana úlgisin ushtastyrýda. Olardan órbigen ul men qyz ardaqty atalary men aıaýly ájeleriniń súıiktisi ekeni sózsiz.
Aǵadan aqyl, iniden izet dep áńgime túıinin túıer tusta Otanymyzdyń «Parasat», Reseıdiń «Qaıyrymdylyq isteri úshin» atty taqýa hanzada Dmıtrıı ordenderiniń ıegeri Qajahmet Balahmetuly: «Bilim joq jerde izdenis te, alǵa damý da joq», deıdi. «Adamnyń syıly, qurmetti bolýy – onyń adamgershiligine, adaldyǵyna tikeleı táýeldi. Áke-sheshesin syılaǵan bala – Otanyn qurmetteı alady. Jaqsy bala – baq, baqyt. Bir kemistigi bolmasa, bala jaman bolyp týmaıdy. Bala ónegesizdigi bilim berý tásilinen, tárbıeniń kemdiginen bolady. Búkil sanaly ómirimdi ustazdyqqa arnaǵan adam retinde meniń kókeıge túıgenim osy», – dedi de danyshpan Abaıdyń Altynshy qara sózindegi: «Keseldi jalqaý, qyljaqbas, Ázir tamaq, ázir as, Syrtyń – pysyq, ishiń – nas, Artyn oılap – uıalmas», degen tórt jol óleńdi eske túsirip: «Urpaqty osydan aýlaq ustasaq, eldigimiz eńseli bolyp, arman-maqsat oryndalyp, bereke-birliktiń altyn dińgegi nyǵaıa beredi. Utylmaımyz, utamyz!» degen baılamyn jetkizdi. Biz muny izgiliktiń izi dep uqtyq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
