Dúbirge toly dúnıe

PARLAMENTTIŃ О́Z ISIMEN AINALYSQANY JО́N Qyrǵyz Respýblıkasynyń prezıdenti Roza Otýnbaeva Jogorký keneshtiń otyrysynda sóz sóılep, parlamenttiń saıası oıynmen aınalyspaı, ózine tán zań shyǵarý mindetin at­qarǵany jón ekenin atap kórsetti. Olaı bol­ma­ǵan jaǵdaıda, ol «memleket bas­shy­sy, kons­tı­tý­sııanyń kepili retinde, ha­lyq­ty bólshekteýge, memleketti kúı­retýge jol bermeıtinin» má­lim­­dedi. Jáne bul sóz reti kelgende aıta salǵandaı emes, naq­ty dálelmen, batyldyqpen, jurt­­qa myqty áser qaldyr­ǵan­daı senimmen aıtyldy. El ba­sy­na týǵan syn kezeńde parlament ózine júktelgen mindetterdi oryndaý ornyna, saıası oıyn­men áýestener bolsa, halyq ony taratýdy talap etetinin, al ózi ony oryndaıtynyn eskertti. Mundaı málimdemeni prezıdent Otýnbaeva Jogorký kenesh­te 2010 jylǵy maýsymda Osh jáne Jalalabad oblystaryn­da­ǵy ultaralyq shıelenistiń se­bep­terin anyqtaý jónindegi ko­mıs­sııanyń baıanda­masyn parlament uzaq talqylap, onda keshegi bılik daǵdarysy kezinde jumys istegen Ýaqytsha úki­mettiń aty­na kóptegen syn aı­tylyp, el basyna týǵan qıyn­dyqtardy so­ǵan aýdarǵysy kelgen pıǵyl­dar­ǵa baılanysty jasady. Ulttyq komıssııany basqar­ǵan Ábdiǵanı Erkebaevtyń baıan­da­masynda Ýaqytsha úkimettiń mú­sheleri Keneshbek Dúıshebaev, Bolot Shernııazov, Ismaıyl Isa­kov, Ázimbek Beknazarov­tar­dyń attary atalyp, olarǵa aı­tar­lyqtaı aıyp taǵylǵan. Parlamenttegi kópshilik orny bar «Atajurt» partııasynyń kósemi Qamshybek Táshıev «Ýa­qytsha úki­met jaýapqa tartylsyn» degen uran tastady. Ýaqytsha úki­metti aıyptaý – Bakıev bıligi tártibin aqtaý degen sóz. Prezıdent Otýnbaeva elde eskini qaı­ta oral­týdy kóz­deıtin, Ýa­qyt­sha úkimettiń ju­my­syn joqqa shy­ǵarǵysy keletin, onyń sheshimderin qaıta qaraǵysy keletin kúsh­ter­diń bar­lyǵyn aı­typ, oǵan jol berilmeıtinin eskertti. Eski tártip kúırep, prezıdent pen úkimet elden qashyp ketkende, Ýaqytsha úkimet bar jaýapkershilikti óz moınyna alyp, qıyn-qystaý kezde jumys istegenin prezıdent atap kór­set­ti. Mundaı kezde kemshi­lik­terdiń de bolatyny bar, oǵan da tú­sinistikpen qaraǵan jón. Roza Otýnbaevanyń parlamenttegi sózi belgili dárejede bi­raz qaıratkerlerdiń ekpinin basqany anyq. Shyn máninde saıa­sı par­tııalardyń bas­shy­lary áreń degende jumysqa kirisken parlamentti buryn­ǵy­daı saıası aıtys alańyna aı­nal­­dyrǵysy, al áýpirimmen qu­ryl­ǵan úkimetti ondaǵy óz­de­riniń ókilderi ar­qyly qol­shoqparǵa aı­nal­dyr­ǵy­sy keletin syńaıly. Son­dyqtan da olar­dyń eldi jańa qa­siretke ushy­ratpaýynyń birden-bir jo­­­ly sol aıtys alańynan aıyrý eke­nin eskertýi prezıdenttiń ba­tyl qa­damy dep baǵalaǵan jón-aq. Qazir elde turaqtylyq or­nyqtyrý úshin de oǵan zańdyq negiz kerek. Ony júzege asy­ratyn parlament. Sol zańdyq ne­gizdiń joqtyǵynan elde uı­ym­dasqan qylmys etek alyp otyr. Al olarmen kúresýge mindetti quqyq qorǵaý oryndary adam­darynyń ózi zańǵa qaıshy áreket jasaıdy. Biraz jerde olardyń zorlyǵyna ushyraǵan jastar Aýǵanstandaǵy jasaq­shy­larǵa baryp qosylǵan kóri­nedi. Olar elge qarýmen oralýy múmkin, deıdi prezıdent Otýnbaeva. Uıymdasqan qyl­mys­pen kú­restiń qazir el úshin sheshýshi mańyzy bar. Soǵan baı­lanysty zań da ázirlenip jatqan kórinedi. Biraq ol parlament tarapynan qoldaý tappaǵan. ARAB ÁLEMINIŃ KО́ShBASShY ELI JOLAIRYQTA Egıpet revolıýsııa otyna oranǵan. Kaır kóshesine 2 mıllıondaı halyq shyǵyp, bılikke qarsylyǵyn bildirse, ol jaıdan-jaı emes. Tipti burynǵy bılik qalsa da, jańa bılik kelse de, Egıpettiń aldaǵy joly basqasharaq bolary anyq. Arab ále­min­degi búgingi bý­yr­qaný Týnısten bastaldy de­sek te, revo­lıý­sııa­lyq jaǵ­daı Egı­pettiń ózinde qa­lyp­taspasa, ot tu­tana qoı­mas edi. Halyq qaty­gez bılikten qa­jyǵan. Áńgime Husnı Múbá­rak­tyń uzaq bıliginde ǵana emes, sol bıliktiń mazmunynda. Bılik­tiń halyqqa tizesiniń bat­qa­nynda. Muny dál qazir prezıdent Múbáraktyń ózi de ańǵaryp otyr. Biraq kesh ańǵardy. Ol halyqqa úndeý arnap, saıası ǵana emes, ekonomıkalyq ta reforma ja­saıty­nyn málimdedi. Sony dál búgin emes, buryn jasaýyna bolmas pa edi. Ýaqyty da jetkilikti boldy – otyz jyl az merzim emes, tym artyq ta deıdi jurt. Aı­talyq, sońǵy on jylda balasy Gamaldy qalaı da bılik murageri etip qaldyrýdy kóp oılamaı, qazir aıtyp otyrǵan reformalardy júzege asyrýyna bolar edi. Onyń qazirgi isi sýǵa ket­ken­niń tal qarmaǵanyndaı áreket. Otyz jyl umyt bolǵan vıse-prezıdenttik laýazymǵa áskerı barlaýdyń bastyǵy Omar Súleı­mandy ta­ǵaıyndap, úkimetti aýystyrýy – sasqandyq. Tipti jańa úkimet tór­aǵasy, burynǵy áskerı-áýe kúsh­teriniń basshysy Ahmed Shafıkten jumys­syz­dyqty azaıtyp, ekonomı­kany tu­raqtandyrýdy talap etýi – uzaq ýa­qyt el basqarǵan adam­nyń sózine uqsamaıdy. Bul jedel sheshile salatyn, qaltadan aqsha alyp bere salatyndaı ońaı sharýa emes, birazǵa sozy­latyn baǵ­dar­la­maly jumystyń nátı­jesi retinde keledi. Husnı Múbáraktyń taǵy qatty shaıqalyp tur. Onyń onda qalýy ekitalaı. Tipti bıylǵy kúzde bolatyn prezıdent saıla­ýyna qatyspaımyn, biraq soǵan deıin bıliktiń tizginin bermeımin degeni de oryndalýy neǵaıbyl. Oppozısııa onyń dál búgin ketýin talap etip otyr. Oppozısııa qa­­zir bul elde aıtarlyqtaı kúsh­ke aınaldy. Áste de bul olardyń kúsh­ti­li­ginen nemese ha­lyq arasyndaǵy bedeliniń joǵarylyǵynan emes, qalyp­tas­qan jaǵdaı olarǵa zor múmkindik ashyp otyr. Halyqtyń bılikke na­razylyǵyn olar óz múdde­lerine tıimdi paıdalanyp qal­ǵysy keledi. Áıtpese, qazirgi kúnde oppozısııa kósemderiniń ishinde eń bedeldisi sanalatyn burynǵy Halyqaralyq atom energııasy jónindegi agenttiktiń (MAGATE) dırektory Mohammed ál-Baradeıdiń el ishindegi bılikke aralasy da shamaly bolatyn. Mine, endi elde qazirgideı jaǵ­daı qalyptasqan kezde ol bılik tizginin ustaýǵa belsendi kirisip otyr. Arab dúnıesindegi kóshbas­shy el Egıpettegi kúrdeli jaǵ­daı aldaǵy ýaqytta qandaı baǵytta órbıtinin dóp basyp aıtý da qıyn. Eń bir basty qasiret – kóp jaǵdaıdaǵydaı tartys halyq pen bıliktiń arasynda ǵa­na emes, halyqtyń ózi ekige jarylyp, biri prezıdent Múbá­rakty qoldaý­shy­lar jáne ekinshileri oǵan qar­sylar bolyp shaıqasqa shy­ǵyp otyr. Mun­daıda olarǵa yn­tymaqqa sha­qyryp, yqpal etý asa kúrdeli. Qarsylastar ara­synda shekara joq, olar arala­syp ómir súrip jatyr. Mundaıda qar­sylastar (jaý demeıik) alys­tan emes, qasyńnan tabylady. Osyndaıda eldiń múddesinen góri ózderiniń bılikke jetýin kóz­dep, halyqty qaqtyǵysqa sha­qy­ratyn arandatýshylar belsendiligi kúsheıetini belgili. Egıpet qaýy­mynda qazir kúni keshe ty­ıym sa­lynǵan ekstremıstik kúsh­ter ózde­riniń búldirýshilik qyzmetin jan­dandyra tústi. Jurt búginde My­syr eline kúdikpen de, úmitpen de qaraıdy. Mamadııar JAQYP.