Túrki rýna jazbalaryn túgendeýshi

Búginde belgili ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor atanyp otyrǵan Toqbolat Eńsegenuly oblystyq gazettiń qyzmetkeri bolyp júrip-aq ǵylymnyń sońyna túsken, sol kezderdiń ózinde ǵylym kandıdaty ataǵyna qol jetkizip úlgergen besaspap jýrnalıst edi. Kúndelikti shyǵyp turatyn merzimdi basylymda qyzmet ete júrip, ǵylymmen aınalysýdyń qanshalyqty qıyn tirlik ekenin kóbimiz shamalaı alamyz. Osylaı ilim irgesindegi ilki qadamyn jasap qoıǵan Toqań 90-shy jyldarynyń basynda aqyry bir jaǵyna shyǵyp, birjola ǵylymnyń sońynda ketti. Sóıtip, oblystyq «Syr boıy» gazetindegi bólim meńgerýshiligin N.V.Gogol atyndaǵy Qyzylorda memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyndaǵy aǵa oqytýshy qyzmetine almastyrdy. Munyń óte bir ońdy sheshim bolǵanyn kóp uzamaı baıqa­dyq. Burynnan jazýshy, synshy, jýrnalıst retinde ózin kórsetken ǵalym salaǵa kelgennen burynǵy beınetkeshtigine beles aralaı tartty. Jáne fı­lologııa ǵylymynyń taptaýryn bolǵan taraptaryn emes, áli de bolsa tolyq ıgerilip bite qoımaǵan Orhon-Enıseı jazýlary jaǵynyń jalyna jarmasty. Toqań osydan bas­tap bilimniń shynynda ınemen qudyq qazǵandaı beınet ekenin bildiretin izdenis jolyna irkilmeı bet qoıdy. Arada birqatar jyldar ótkesin ǵalym kóne túrki bitik-syna jazýlary álemine beker bettemegenin kórsete bastady. Osy irgeli izdenister nátıjesinde kóptegen qundy eńbekter burqyrata jazylyp, onyń aıaǵy kitap bolyp basylyp shyǵyp jatty. Sol kezde Toqańdy jaqsy biletin, aralas-quralas júrgen aǵaıyn túgel bul kisiniń ǵylymǵa der kezinde aýysyp úlgergenine ra­zylyq pen súıinis tanytyp edi. Endi, mine, Toqbolat Eń­segenulynyń sonshama jyldardan beri zerttep júrgen basty taqyryby – kóne túrkilerdiń jartastar men qaǵazǵa túsirilgen tól jazýlary týraly eńbek 5 tomdyq bolyp jaryqqa shy­ǵyp otyr. Ǵalym osylaısha ejelgi túrki rýna jazýla­ry jónindegi zertteýlerin ha­lyqaralyq deń­geıge tuńǵysh ret tutastaı alyp shyqty. Bul monografııalarda Enıseı, Talas, Altaı, Turfan jáne Orhon boılaryndaǵy kóne túrki shyǵarmalary múmkindiginshe túgeldeı qamtylǵan. Jaı qam­tylyp qana qoıyla sal­maǵan, sonymen birge tastar men qaǵazdaǵy negizgi mátinder bir júıege kel­tirilip, transkrıpsııasy jasalyp, qazaq tiline aýdarylyp, birden paıdalana beretin daıyn dúnıege aınalǵan. Kitaptarda túrki halyqtarynyń tarıhy, mádenıeti, ádebıeti, salt-dástúri, jazýy, beıne-sýretteri, kásibi, qaharmandyq erligi, túrkilik minezi, túrkilik rýhy, túrkilik fılosofııasy túgel nazarǵa alynyp, sıntezdik turǵyda tereńdetile taldaý jasalǵan eken. Kóne túrki rýna jazba shy­ǵarmalary poezııalyq úlgide ja­salǵany ǵylymı negizde dálel­denip, halyqaralyq deń­geıde moıyndaldy. Osy­­­ǵan oraı, atalmysh rýhanı muralardyń janry, qury­lysy, mazmuny, obrazy, kórkemdik ereksheligi, dástúr jalǵastyǵy, baıyrǵy danalyq shyǵarmalarmen sabaqtastyǵy arnaıy tekserilip, ornyqty tujyrymdarmen túıin­delgen. Osy arqyly oqyrman kóne túrki alfavıtiniń ejelgi mysyr, shýmer, qytaı jazýlarymen jarysa týǵanyna kóz jetkize alady. Sonyń ishinde túrki sózi, túrki ataýy qashan, qalaı paı­da bolǵany ǵylymı negizde bir­shama dáleldenip kórsetiledi. Munda, sondaı-aq, kóne túrki rýna jazba eskertkishteriniń qazaq halqyna qanshalyqty qatysy bar ekeni tarıhı derektermen, teorııalyq túıindeýlermen, naqty málimettermen bil­di­riledi. Saq, ǵun, úısin, qańly, qypshaq sekildi kóptegen ba­ıyrǵy taıpalardyń qazaq hal­qynyń quramyn qalaı quraǵany, qazaqtyń arǵy tegi men «qazaq» degen sózdiń qaı zamanda qalaı týǵany jóninde ǵylymı baılam jasalady. Álbette, qazir bes tomdyq eńbektiń árbirine jeke-jeke toqtalyp ótý múmkin emes. Al olardyń ǵylymǵa qosqan úlesiniń orasan zor ekenin eki aýyz sózben túıindep aı­týymyzǵa tolyq negiz bar. Buǵan qosa, ár tomnyń kóterip otyrǵan ózindik júgi, taqyryptary bar ekenin de aıta ketken lázim. Máselen, birinshi tom «Enıseı boıyndaǵy kóne túrki rýna jazba óleńderi, oǵan qazaq taıpalarynyń qatysy» dep atalady. Onda taqyrypty zert­teýdegi tarıhı jáne teo­rııalyq negizdemeler, túrki rýna jazba shyǵarmalary men fılosofııasy, qazaq tań­ba-beıneleri arasyndaǵy úılesimdilik, qazaq halqynyń arǵy tegi, qazaq taıpalarynyń túrki rýna jazýyn jasaýǵa qatysy sóz etiledi. Al «Yrq bitig» kitaby jáne qazaq shyǵys danalyǵy» dep atalatyn ekinshi tom ulttyq ǵylymda buryn-sońdy qozǵalmaǵan kúrdeli taqyryptardy qaýzaıtynymen este qalady. Sol sııaqty «Al­taı, Talas jazbalary: ýaqyt pen keńistiktegi kóne túrki izderi» degen atpen jaryq kórgen úshinshi tom osy ýaqytqa deıin Taýly Altaı jotalarynan tabylǵan 83 kóne túrki rýna jazba eskertkishteriniń tóńireginen syr shertse, «Kúl­tegin eskertkishiniń saryny jáne qazaq taıpalarynyń izderi» qazir tasqa túsken 500-den astam eskertkishter aýqymynan arqaý tartady. Bá­riniń sońyndaǵy «Túrki ımperııasyn qurýdaǵy Orhon joryq jazbalary jáne qazaqtyń batyrlyq jyrlary» degen kitap ejelgi babalarymyz jasaǵan kóne máde­nıetimizdiń, ásirese, túrkilik dástúrdiń joǵalyp ketý qaýpinde turǵanyn qaperge salady. Qoryta kelgende, professor Toqbolat Eńsegenuly kóne túrki rýna jazýlaryn zerttep, ony tutas bir álem etip jasap shyǵarýda orasan zor eńbek atqarǵan. Buǵan osy bes tomdyq eńbek tolyq kýá. Osyǵan qarap turǵanda, ta­qy­rybyn tapqan ǵalymnyń óz maqsatyn jete alǵanyna eshbir kúmánimiz qalmaıdy. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»