«Altaı murasy» avtoekspedısııasy Reseıdiń Qosaǵash aýdanynda
17 maýsym kúni ertemen Semeı qalasynan soltústik-shyǵysqa bet alyp, qaraǵaıly ormandy alqapty kesip ótip, «Aýyl» keden beketine jettik. Ol jerde Qazaqstan-Reseı shekarasynan qajetti kedendik baqylaýdan ótkennen keıin, tús áletinde Altaı ólkesiniń ortalyǵy Barnaýl qalasyna atbasyn tiredik. Aıta keter bir jáıt, Reseıde Altaıǵa qatysty eki sýbekt bar. Onyń biri Altaı respýblıkasy, ekinshisi Altaı ólkesi dep atalady.
Altaı ólkesi Sibir federaldyq okrýgine kiredi. 1937 jyly 28 qyrkúıekte qurylǵan. Ákimshilik ortalyǵy – Barnaýl qalasy. Bizdiń Shyǵys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarymen shektesedi. Osy ólkeni erte orta ǵasyrda baryn, shyryn, arǵyn, qypshaq qatarly taıpalar mekendegeni kóptegen derekterden belgili. Olardy biz Qyrym men Qap taýynan da, tipti, ózimizdiń Oraz Muhammet sultan bılegen Qasym handyǵynyń irge-tasynan da kóremiz. Solardyń biri – baryndar mekendegen jer baıaǵydan «Baryn aýyly» dep atalsa kerek.
Barnaýl qalasynan tústik iship, ońtústik-shyǵysqa qaraı Ob ózenin boılaı júrip otyryp, Bıısk qalasyna jettik. Osy tusta Altaıdan shyqqan eki úlken arterııa −Bıe ózeni men Katýn ózeni bir-birimen qosylyp, Ob ózenin quraıdy eken. Al Ob ózeni Reseıdiń ishki aımaǵyna qaraı suǵynyp baryp bizdiń Ertispen qosylyp ketetini taǵy bar. Osynaý uly darııalar bastaý alatyn Altaı taýy shynymen de adamzat órkenıetiniń besigi deýge ábden laıyq. Bıe men Katýn ózenderiniń salalaryn quraıtyn Taýly Altaı men Altaı ólkesi bizdi óziniń jap-jasyl jazırasymen baýrap aldy. Jeri túgel derlik qara topyraqty, ylǵaldy, ári orman-toǵaıly osynaý ólke sharýashylyqqa óte qolaıly eken. Aýyldar men qala, qalashyqtardyń turǵyndary qara topyraqty baý-baqshalaryn baptap, jaıbaraqat ómir súrip jatypty. Jol-jónekeı kún eńkeıip qalǵanda Srostkı aýylyna aıaldap, osyndaǵy Vasılıı Shýkshınniń murajaıyna da kirip shyqtyq. Munda áıgili jazýshynyń Altaıǵa arnalǵan kóptegen shyǵarmalary dúnıege kelgen bolatyn.
Murajaıdan jaıyraq attanǵan biz Altaı ólkesi Altaı aýdanynyń Katýn aýylyna qonaǵa keldik. Keshkisin sam jamyraǵanda býyrqana aqqan qasıetti Katýn ózenin jaǵalaı kelip, kópirden ótip, jota basyndaǵy «Aı» qonaqúıine ornalastyq. Bul Taýly Altaı respýblıkasynyń ortalyǵy Taýly Altaı qalasyna tıip turǵan jer eken. Bir qyzyǵy, Taýly Altaı respýblıkasy men Altaı ólkesiniń arasyn Katýn ózeni ǵana bólip, biz ózenniń Altaı ólkesi jaǵyndaǵy týrıstik bazada qonaqtappyz. О́zenniń arǵy jaǵy Taýly Altaı Respýblıkasy. Ormandy Altaıdyń ıt tumsyǵy ótpeıtin jynystaryn búrkengen jon taýlary da osy tustan bastalady eken. Taýly Altaıǵa kelsek, búginde ol Reseı Federasııasynyń quramyndaǵy ulttyq-memlekettik qurylym. Onda altaılyqtar (teleńgitter), orystar, qazaqtar, ýkraındar men nemister turady. Ortalyǵy – Taýly Altaı qalasy. Respýblıka soltústik-batysta Altaı ólkesimen, ońtústik-batysta – Qazaqstanmen, ońtústikte – Qytaı jáne Mońǵolııamen, shyǵysta – Tyva jáne Hakasııa respýblıkalarymen, soltústik-shyǵysta Kemerov oblysymen shekaralasady.
Ertemen bizdiń avtokerýen «Aı» kópiri arqyly Katýn ózeninen qaıta ótip, Taýly-Altaı qalasyna quladyq. Qala Altaı taýynyń soltústik-batys múıisindegi alasa taýly ormandy adyrlar men Ulal-ushkı men Maıma ózenderiniń ózara qosylyp, Qatýn ózenine quıatyn saǵasyna ornalasqan. 2014 jylǵy málimet boıynsha qala turǵyndarynyń sany 64,4 myń bolyp, búginde udaıy ósý úrdisi baıqalýda. Orystar qala turǵyndarynyń 60%-yn，altaılyqtar turǵylyqty turǵyn bola tura 30-35 %-yn, al qazaqtar 5% -dy quraıdy eken. Osynda bizdiń ekspedısııany Taýly Altaı respýblıkasynyń basshylary kútip aldy. Áńgime barysynda taraptar mádenı-rýhanı baılanystardy tereńdetip, altaıtaný baǵytyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystaryn birlese júrgizý, Altaıdyń túrki-mońǵol halyqtary tarıhyndaǵy orny men rólin dúnıejúzine nasıhattaý boıynsha pikir almasty. Qaladaǵy «El mýzeıi» Taýly Altaı halyqtarynyń, ásirese, osyndaǵy teleńgitterdiń erte zamannan qazirge deıingi tarıhy men mádenıetinen syr shertedi. Onda qola, temir dáýiri eskertkishterinen bastap, ǵun, túrki dáýiriniń jádigerleri, Reseıdiń Qytaımen shekarasyndaǵy bıik taýly alqaptan tabylǵan Úkek hanshaıymynyń mýmııalanǵan múrdesi saqtalǵan.
Túske qaraı bizdiń avtokerýen tep-tegis Shúı trassasymen Altaı taýynyń en qoınaýlaryna qaraı súńgip ketti. 1935 jyldan bastap neshe márte jóndeýden ótken Shúı trassasy Taýly Altaı men Barnaýl, Novosibir qalalaryn Mońǵolııamen tutastyratyn birden-bir halyqaralyq qatynas dálizi bolyp keledi. Ony jasap shyǵý úshin de qanshama kúsh-qýat ketkeni kórinip tur. Taýly, ormandy, ózen-sýly alqapqa qyzyǵa kóz salyp kele jatyp, Alla taǵalanyń óz kezinde Reseı ımperııasynyń ýysyna osynshama baı ólkeni qalaı syılaı salǵanyna qaıran qalasyń. Syılaı saldy degen aıtarǵa ǵana. XVI ǵasyrdan bastap bas kótergen Reseı ımperııasy Sibir halyqtaryn yǵystyra, shyǵysqa qaraı jyljı keńeıip otyrdy. Áıtpese, bul ólke altaılyq arealǵa keń taraǵan túrki halyqtarynyń mekeni bolǵan.
2010 jylǵy búkilreseılik sanaq nátıjesi boıynsha atalǵan elde 647 myń 732 qazaq turǵan eken. Solardyń ishinde 13 myńǵa jýyq qandasymyz Altaı respýblıkasyn, 8 myń qandasymyz Altaı ólkesin mekendegen. Jıyny – 20 myńnan astam qazaq. Jáne olardyń negizgi bóligi tarıhı ataqonystarynda otyr deýge bolady.
Taýly Altaı qalasynan Qatýn ózenin boılap 200 shaqyrymdaı júrgennen keıin Ońǵudaı eldi mekenine jaqyndap kelip, orman arasynda tústendik. Sý jaǵasynda qazan asyp, tamaq pisirip, tútin ıisine jyrǵap qaldyq. Balalyq shaqta úlkenderdiń kóship kele jatyp dalada damyldap, kólik belin kóteretin kezderi esimizge tústi. Altaıdyń naızaǵaıly jańbyry tóbemizge taıap kelgenshe, biz de tamaqtanyp úlgerip atqa qondyq.
Aldymyzda – qazaqtar shoǵyrly qonystanǵan Qosaǵash aýdany. Bul ataý «qatar ósken eki aǵash», «jup aǵash» degen uǵymǵa baılanysty shyqsa kerek. Jer atynyń osy maǵynasyn 1979 jyly O.T.Molchanova óziniń «Taýly Altaıdyń toponomıkalyq sózdiginde» V.L.Popovtyń joljazbasyna súıenip, naqtylap kórsetedi. Degenmen, onyń basqa da maǵynasy bar deýshiler tabylady. Sebebi, Altaı respýblıkasy aýmaǵyna kiretin Ormandy Altaıdan ary asyp, Mońǵolııa jerine, Taýly Altaıǵa qaraı júrgen saıyn orman azaıyp, Qosaǵash aýdanyna kirgende sap tyıylady. Sondyqtan, jolaýshylardyń endi ary qaraı aǵash joq, «qosh bol, aǵash», «qosh, aǵash» degen sózine baılanysty jer ataýy qalyptasqan desedi.
Katýn ózeniniń boıymen kelip, onyń bir salasy bolyp tabylatyn Shúı ózenin órlep 180 km júrgennen keıin kópten armandaǵan sol Qosaǵash aýdanyna da kelip qaldyq. Teńiz deńgeıinen 1 800 metr bıikte ornalasqan aýdan ortalyǵyna kire beriste ákim Áýelhan Jatqanbaev óziniń serikterimen dám-tuzyn ala shyǵyp kútip tur eken. Emen-jarqyn qaýyshyp, amandyq-saýlyq surasqannan keıin, ol bizdi ortalyqtaǵy «Rasýl» qonaqúıine ákelip túsirdi. Bári de oıdaǵydaı. Ásirese, Astanadan shyqqaly menimen bir mashınada kele jatqan osy óńirdiń týmasy, akademık Rahmetqajy Bersimbaevtyń kóńili kóterińki edi. Aǵamyz óziniń týǵan aýylynyń burynǵy jyldarǵa qaraǵanda edáýir jańaryp, ósip qalǵanyna máz.
Aýdandaǵy ekonomıkalyq ósim týraly keshki basqosýda aýdan ákimi Á.Jatqanbaev jan-jaqty aıtyp ótti. Buryndary aýdan negizinen tek mal sharýashylyǵymen ǵana aınalyssa, búginde óziniń jaǵrapııalyq ornalasýyna baılanysty tranzıttik áleýetin arttyryp keledi eken. Aýdanda qonaqúıler men janarmaı quıý beketteriniń sany artyp, qosymsha kásip túrleri kóbeıipti. Onyń ústine, aýdan tabıǵaty qatal shekaralyq aımaqta ornalasqandyqtan, turǵyndardyń eńbek aqysy Soltústik Sibir aımaǵymen teńestirilip, jalaqyǵa 90% ústeme qosylatyn bolypty. Biz aýdan qalashyǵynyń soltústik-shyǵys jaǵynda 2014 jyly Reseı prezıdenti V.Pýtın telekópir arqyly tusaýyn kesken Balahan kún energııa elektr stansasynyń búginde tolyq qýatynda jumys istep, aýdandy ǵana emes kórshi Ulaǵan, Ońǵudaı aýdandaryn da elektr energııasymen qamtamasyz etip, ári artyq energııany saýdalaýdan túsken qarjy Qosaǵash aýdanynyń bıýdjetine qomaqty paıda ákelip otyrǵanyna kýá boldyq.
Basqosýda L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık E.Sydyqov Qazaqstan táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy men Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń 20 jyldyǵyna, sondaı-aq, EKSPO-2017 kórmesine arnalǵan bul ekspedısııanyń maqsat-mindetterine jan-jaqty toqtala kelip, sapardyń basty mıssııasynyń biri alysta jatqan aǵaıynǵa tarıhı Otannyń sálemin, yqylasyn jetkizý, ári urpaqtar sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý ekenin atap ótti. Aýdan ákimine Qazaqstan Respýblıkasy Eltańbasynyń syı-kádelik nusqasyn jáne kóptegen kitaptardy, Semeı stýdentteriniń Qosaǵash jastaryna jazǵan úndeý hatyn tabystady.
Búginde Qosaǵash aýdany men Mońǵolııanyń Baıan-ólgeı aımaǵy, Qytaıdyń Altaı aımaqtary bir-birimen shekaralas bolǵandyqtan, Qosaǵashtaǵy qandastar qazaq tilindegi radıo, teledıdar habarlaryn tikeleı tyńdap, kóre alatyn jaǵdaıǵa jetipti. Turǵyndardyń kóbi Qazaqstannyń «Otaý-TV» qurylǵysyn ornatyp alǵan. Bul óz kezeginde olardyń mádenı-rýhanı baılanysyn kúsheıtip, til, din, salt-dástúrin joǵaltpaı, jańǵyrtyp, baıytyp otyrýlaryna mol múmkindik beredi. Qosaǵashta qazaq tilinde «Shúıdiń nury» atty gazet shyǵady. Bir qýanarlyǵy, Altaı respýblıkasy men Altaı ólkesi qazaqtarynyń til, din, salt-dástúrdi saqtaýy, 96%-nyń ıslam dinin ustanýy kóńilge qýanysh uıalatady. Qazaqtar shoǵyrly otyratyn aýyldardyń kóbinde meshit bar. Soǵan qaramastan, qandastarymyzdyń kópshiligin, ásirese, úlkenderdi ana tildiń búgini men bolashaǵy qatty alańdatatyn kórinedi. Jalpy, Reseıge qarasty Altaıdaǵy qazaqtardyń 90%-y otbasynda, basqa da ózara qatynasta qazaq tilin qoldanady. Endi olardyń urpaǵy ana tilderin umytpaýy úshin Qazaqstan óz tarapynan mádenıet, baspasóz, oqý quraldary boıynsha qoldaýlardy kóbeıte tússe, degen tilekterin bildirdi. Biraq, aýdanda qazaq tiliniń mártebesi joǵary ekeni baıqalady. Máselen, Jańaaýyl men Tóbeler tolyq qazaq aýyldary bolsa, aýdan ortalyǵy Qosaǵash turǵyndarynyń 70%-y qazaqtar.
El-jurtpen bolǵan kezdesýden túıgenimiz, osyndaǵy qazaqtardyń óz ana tili men ulttyq dástúrlerin saqtap qalýda ata-babalarymyz myń jyldan astam ustanyp kele jatqan ıslam dini aıryqsha ról atqarǵan. Sońǵy jyldary otbasyn qurǵan jastardyń sharıǵat jolymen nekesin qııý jáne dúnıege kelgen nárestege azan shaqyryp at qoıý dástúri qaıta jandana bastapty. Jastar qazir kóbine-kóp óz balalaryna musylmansha esimderdi qoıady eken.
Bizdiń qanyqqan málimetimiz boıynsha, búginde Taýly Altaı óńirinde jalpy 8 meshit bolsa, Qosaǵash, Jańaaýyl, Tóbeler, Qoshanty, Jazotyr aýyldarynda sonyń 5-i jáne 1 namazhana jumys isteıdi. Qazir meshitke jastar kóp barady. Juma namazda Qosaǵashta 200-den astam, al ózge aýyldarda 50 shaqty adam jınalady eken. Jalpy, bul óńirde dinı senim jaǵynan musylman men hrıstıan dinderinen bólek ıegova kýágerleri men táńirshildikti ustanatyn altaılyqtar ómir súredi. Jol boıynan úıilgen tastardy jáne jyrtylǵan mata baılanǵan aǵashtardy kóptep kezdestirýge bolady. Bul altaılyqtarǵa jáne jalpy túrki-mońǵol halyqtaryna ortaq salt-ǵuryptyń bir túri bolyp tabylady.
Kóshi-qon jaıyna kelsek, qandastardyń kóbi óz atamekenderinde otyra bergendi qalaıtyny baıqalady. Tarıhı Otanǵa oralý búginde árkimniń óz quqy. Degenmen, osy arada bir qaıshylyqty uǵymnyń shekesi qylań beredi. Qosaǵash qazaqtary eshqashan bógde eldiń jerinde otyrmyz dep qysylyp-qymtyrylmaıdy. Kerisinshe, bul da óz jerimiz, ata-babamyzdyń qara qonysy deıdi. Olardyń tek 20%-y ǵana Qazaqstanǵa qonys aýdarýdy josparlaıtyn kórinedi. Sondyqtan, kóshkenderin qushaq jaıa qabyldap, kóshpeı qalǵandaryna mádenı-rýhanı qoldaý berý, olardyń óz ana tilin saqtap qalýyna kómektesý – bizdiń basty paryzymyz. Arda Altaıdyń tórt qubylasy túgel qazaq bolyp turǵany jaqsy emes pe.
Qosaǵash aýdanyndaǵy kezdesýde Dáýletkereı Kápuly, Serikzat Dúısenǵazy syndy aqyndar atameken Altaı, túrki tóri jáne táýelsiz elimiz týraly jyrdan shashý shashsa, daryndy ánshi Erlan Rysqalı qazaqtyń dástúrli ánderin júremelete oryndap, alystaǵy aǵaıynnyń yqylasyna bólendi.
Odan ári Jańaaýyldaǵy qazaqtardyń jáne Kógerý aýylyndaǵy teleńgitterdiń tarıhı-etnografııalyq murajaılaryn, Balahan kún energııasy stansasyn aralap kórdik. Bir baıqaǵanymyz – osyndaǵy qazaq baýyrlarymyzdyń ózderiniń salt-dástúrin, ulttyq bolmysyn taza saqtap kele jatqany. Oǵan biz bas suqqan murajaıdaǵy kóptegen jádigerler kýá. Jańaaýyldaǵy murajaı qyzmetkeri Tileýbek Kósherhan baýyrymyzdyń aıtýynsha, olar muny óz kúshterimen jasaqtap, joqtan bar ǵyp ustap otyrypty. Al bıýdjetten qarjylanatyn kórshi Kógerý aýylyndaǵy teleńgitterdiń murajaıynyń jaǵdaıy bulardan áldeqaıda jaqsy ekeni baıqalady.
Aýdan ákimi Áýelhan Jázıtulynyń aıtýynsha, jetispeıtin jaǵdaılar barshylyq. Soǵan qaramastan, osyndaǵy az ǵana eldiń qam-qaraketin jatpaı-turmaı oılap, murnyna sý jetpeı júrgeni sezilgendeı. Ol bizdi aýdan ortalyǵynan Jazotyrǵa baratyn jol ústindegi Beltir aýylyna da bastap bardy. 2003 jylǵy qyrkúıektegi jer silkinisi kezinde Reseıdiń Tótenshe jaǵdaılar mınıstri S.Shoıgý osynda arnaıy kelip, qıraǵan aýyldy tolyǵymen basqa jaqqa kóshirip, jańadan aýyl salyp beripti. Kemerov oblysynyń gýbernatory A.Tóleev te aýylǵa kómirmen kómektesken eken.
Qosaǵash aýdanyndaǵy saparymyz budan soń osy aýdanǵa qarasty shekaralyq aýyl − Jazotyrda jalǵasty.
Tursynhan ZÁKEN,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Reseı Federasııasy
Taýly Altaı ólkesi
«Altaı murasy» avtoekspedısııasy Reseıdiń Qosaǵash aýdanynda
17 maýsym kúni ertemen Semeı qalasynan soltústik-shyǵysqa bet alyp, qaraǵaıly ormandy alqapty kesip ótip, «Aýyl» keden beketine jettik. Ol jerde Qazaqstan-Reseı shekarasynan qajetti kedendik baqylaýdan ótkennen keıin, tús áletinde Altaı ólkesiniń ortalyǵy Barnaýl qalasyna atbasyn tiredik. Aıta keter bir jáıt, Reseıde Altaıǵa qatysty eki sýbekt bar. Onyń biri Altaı respýblıkasy, ekinshisi Altaı ólkesi dep atalady.
Altaı ólkesi Sibir federaldyq okrýgine kiredi. 1937 jyly 28 qyrkúıekte qurylǵan. Ákimshilik ortalyǵy – Barnaýl qalasy. Bizdiń Shyǵys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarymen shektesedi. Osy ólkeni erte orta ǵasyrda baryn, shyryn, arǵyn, qypshaq qatarly taıpalar mekendegeni kóptegen derekterden belgili. Olardy biz Qyrym men Qap taýynan da, tipti, ózimizdiń Oraz Muhammet sultan bılegen Qasym handyǵynyń irge-tasynan da kóremiz. Solardyń biri – baryndar mekendegen jer baıaǵydan «Baryn aýyly» dep atalsa kerek.
Barnaýl qalasynan tústik iship, ońtústik-shyǵysqa qaraı Ob ózenin boılaı júrip otyryp, Bıısk qalasyna jettik. Osy tusta Altaıdan shyqqan eki úlken arterııa −Bıe ózeni men Katýn ózeni bir-birimen qosylyp, Ob ózenin quraıdy eken. Al Ob ózeni Reseıdiń ishki aımaǵyna qaraı suǵynyp baryp bizdiń Ertispen qosylyp ketetini taǵy bar. Osynaý uly darııalar bastaý alatyn Altaı taýy shynymen de adamzat órkenıetiniń besigi deýge ábden laıyq. Bıe men Katýn ózenderiniń salalaryn quraıtyn Taýly Altaı men Altaı ólkesi bizdi óziniń jap-jasyl jazırasymen baýrap aldy. Jeri túgel derlik qara topyraqty, ylǵaldy, ári orman-toǵaıly osynaý ólke sharýashylyqqa óte qolaıly eken. Aýyldar men qala, qalashyqtardyń turǵyndary qara topyraqty baý-baqshalaryn baptap, jaıbaraqat ómir súrip jatypty. Jol-jónekeı kún eńkeıip qalǵanda Srostkı aýylyna aıaldap, osyndaǵy Vasılıı Shýkshınniń murajaıyna da kirip shyqtyq. Munda áıgili jazýshynyń Altaıǵa arnalǵan kóptegen shyǵarmalary dúnıege kelgen bolatyn.
Murajaıdan jaıyraq attanǵan biz Altaı ólkesi Altaı aýdanynyń Katýn aýylyna qonaǵa keldik. Keshkisin sam jamyraǵanda býyrqana aqqan qasıetti Katýn ózenin jaǵalaı kelip, kópirden ótip, jota basyndaǵy «Aı» qonaqúıine ornalastyq. Bul Taýly Altaı respýblıkasynyń ortalyǵy Taýly Altaı qalasyna tıip turǵan jer eken. Bir qyzyǵy, Taýly Altaı respýblıkasy men Altaı ólkesiniń arasyn Katýn ózeni ǵana bólip, biz ózenniń Altaı ólkesi jaǵyndaǵy týrıstik bazada qonaqtappyz. О́zenniń arǵy jaǵy Taýly Altaı Respýblıkasy. Ormandy Altaıdyń ıt tumsyǵy ótpeıtin jynystaryn búrkengen jon taýlary da osy tustan bastalady eken. Taýly Altaıǵa kelsek, búginde ol Reseı Federasııasynyń quramyndaǵy ulttyq-memlekettik qurylym. Onda altaılyqtar (teleńgitter), orystar, qazaqtar, ýkraındar men nemister turady. Ortalyǵy – Taýly Altaı qalasy. Respýblıka soltústik-batysta Altaı ólkesimen, ońtústik-batysta – Qazaqstanmen, ońtústikte – Qytaı jáne Mońǵolııamen, shyǵysta – Tyva jáne Hakasııa respýblıkalarymen, soltústik-shyǵysta Kemerov oblysymen shekaralasady.
Ertemen bizdiń avtokerýen «Aı» kópiri arqyly Katýn ózeninen qaıta ótip, Taýly-Altaı qalasyna quladyq. Qala Altaı taýynyń soltústik-batys múıisindegi alasa taýly ormandy adyrlar men Ulal-ushkı men Maıma ózenderiniń ózara qosylyp, Qatýn ózenine quıatyn saǵasyna ornalasqan. 2014 jylǵy málimet boıynsha qala turǵyndarynyń sany 64,4 myń bolyp, búginde udaıy ósý úrdisi baıqalýda. Orystar qala turǵyndarynyń 60%-yn，altaılyqtar turǵylyqty turǵyn bola tura 30-35 %-yn, al qazaqtar 5% -dy quraıdy eken. Osynda bizdiń ekspedısııany Taýly Altaı respýblıkasynyń basshylary kútip aldy. Áńgime barysynda taraptar mádenı-rýhanı baılanystardy tereńdetip, altaıtaný baǵytyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystaryn birlese júrgizý, Altaıdyń túrki-mońǵol halyqtary tarıhyndaǵy orny men rólin dúnıejúzine nasıhattaý boıynsha pikir almasty. Qaladaǵy «El mýzeıi» Taýly Altaı halyqtarynyń, ásirese, osyndaǵy teleńgitterdiń erte zamannan qazirge deıingi tarıhy men mádenıetinen syr shertedi. Onda qola, temir dáýiri eskertkishterinen bastap, ǵun, túrki dáýiriniń jádigerleri, Reseıdiń Qytaımen shekarasyndaǵy bıik taýly alqaptan tabylǵan Úkek hanshaıymynyń mýmııalanǵan múrdesi saqtalǵan.
Túske qaraı bizdiń avtokerýen tep-tegis Shúı trassasymen Altaı taýynyń en qoınaýlaryna qaraı súńgip ketti. 1935 jyldan bastap neshe márte jóndeýden ótken Shúı trassasy Taýly Altaı men Barnaýl, Novosibir qalalaryn Mońǵolııamen tutastyratyn birden-bir halyqaralyq qatynas dálizi bolyp keledi. Ony jasap shyǵý úshin de qanshama kúsh-qýat ketkeni kórinip tur. Taýly, ormandy, ózen-sýly alqapqa qyzyǵa kóz salyp kele jatyp, Alla taǵalanyń óz kezinde Reseı ımperııasynyń ýysyna osynshama baı ólkeni qalaı syılaı salǵanyna qaıran qalasyń. Syılaı saldy degen aıtarǵa ǵana. XVI ǵasyrdan bastap bas kótergen Reseı ımperııasy Sibir halyqtaryn yǵystyra, shyǵysqa qaraı jyljı keńeıip otyrdy. Áıtpese, bul ólke altaılyq arealǵa keń taraǵan túrki halyqtarynyń mekeni bolǵan.
2010 jylǵy búkilreseılik sanaq nátıjesi boıynsha atalǵan elde 647 myń 732 qazaq turǵan eken. Solardyń ishinde 13 myńǵa jýyq qandasymyz Altaı respýblıkasyn, 8 myń qandasymyz Altaı ólkesin mekendegen. Jıyny – 20 myńnan astam qazaq. Jáne olardyń negizgi bóligi tarıhı ataqonystarynda otyr deýge bolady.
Taýly Altaı qalasynan Qatýn ózenin boılap 200 shaqyrymdaı júrgennen keıin Ońǵudaı eldi mekenine jaqyndap kelip, orman arasynda tústendik. Sý jaǵasynda qazan asyp, tamaq pisirip, tútin ıisine jyrǵap qaldyq. Balalyq shaqta úlkenderdiń kóship kele jatyp dalada damyldap, kólik belin kóteretin kezderi esimizge tústi. Altaıdyń naızaǵaıly jańbyry tóbemizge taıap kelgenshe, biz de tamaqtanyp úlgerip atqa qondyq.
Aldymyzda – qazaqtar shoǵyrly qonystanǵan Qosaǵash aýdany. Bul ataý «qatar ósken eki aǵash», «jup aǵash» degen uǵymǵa baılanysty shyqsa kerek. Jer atynyń osy maǵynasyn 1979 jyly O.T.Molchanova óziniń «Taýly Altaıdyń toponomıkalyq sózdiginde» V.L.Popovtyń joljazbasyna súıenip, naqtylap kórsetedi. Degenmen, onyń basqa da maǵynasy bar deýshiler tabylady. Sebebi, Altaı respýblıkasy aýmaǵyna kiretin Ormandy Altaıdan ary asyp, Mońǵolııa jerine, Taýly Altaıǵa qaraı júrgen saıyn orman azaıyp, Qosaǵash aýdanyna kirgende sap tyıylady. Sondyqtan, jolaýshylardyń endi ary qaraı aǵash joq, «qosh bol, aǵash», «qosh, aǵash» degen sózine baılanysty jer ataýy qalyptasqan desedi.
Katýn ózeniniń boıymen kelip, onyń bir salasy bolyp tabylatyn Shúı ózenin órlep 180 km júrgennen keıin kópten armandaǵan sol Qosaǵash aýdanyna da kelip qaldyq. Teńiz deńgeıinen 1 800 metr bıikte ornalasqan aýdan ortalyǵyna kire beriste ákim Áýelhan Jatqanbaev óziniń serikterimen dám-tuzyn ala shyǵyp kútip tur eken. Emen-jarqyn qaýyshyp, amandyq-saýlyq surasqannan keıin, ol bizdi ortalyqtaǵy «Rasýl» qonaqúıine ákelip túsirdi. Bári de oıdaǵydaı. Ásirese, Astanadan shyqqaly menimen bir mashınada kele jatqan osy óńirdiń týmasy, akademık Rahmetqajy Bersimbaevtyń kóńili kóterińki edi. Aǵamyz óziniń týǵan aýylynyń burynǵy jyldarǵa qaraǵanda edáýir jańaryp, ósip qalǵanyna máz.
Aýdandaǵy ekonomıkalyq ósim týraly keshki basqosýda aýdan ákimi Á.Jatqanbaev jan-jaqty aıtyp ótti. Buryndary aýdan negizinen tek mal sharýashylyǵymen ǵana aınalyssa, búginde óziniń jaǵrapııalyq ornalasýyna baılanysty tranzıttik áleýetin arttyryp keledi eken. Aýdanda qonaqúıler men janarmaı quıý beketteriniń sany artyp, qosymsha kásip túrleri kóbeıipti. Onyń ústine, aýdan tabıǵaty qatal shekaralyq aımaqta ornalasqandyqtan, turǵyndardyń eńbek aqysy Soltústik Sibir aımaǵymen teńestirilip, jalaqyǵa 90% ústeme qosylatyn bolypty. Biz aýdan qalashyǵynyń soltústik-shyǵys jaǵynda 2014 jyly Reseı prezıdenti V.Pýtın telekópir arqyly tusaýyn kesken Balahan kún energııa elektr stansasynyń búginde tolyq qýatynda jumys istep, aýdandy ǵana emes kórshi Ulaǵan, Ońǵudaı aýdandaryn da elektr energııasymen qamtamasyz etip, ári artyq energııany saýdalaýdan túsken qarjy Qosaǵash aýdanynyń bıýdjetine qomaqty paıda ákelip otyrǵanyna kýá boldyq.
Basqosýda L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık E.Sydyqov Qazaqstan táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy men Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń 20 jyldyǵyna, sondaı-aq, EKSPO-2017 kórmesine arnalǵan bul ekspedısııanyń maqsat-mindetterine jan-jaqty toqtala kelip, sapardyń basty mıssııasynyń biri alysta jatqan aǵaıynǵa tarıhı Otannyń sálemin, yqylasyn jetkizý, ári urpaqtar sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý ekenin atap ótti. Aýdan ákimine Qazaqstan Respýblıkasy Eltańbasynyń syı-kádelik nusqasyn jáne kóptegen kitaptardy, Semeı stýdentteriniń Qosaǵash jastaryna jazǵan úndeý hatyn tabystady.
Búginde Qosaǵash aýdany men Mońǵolııanyń Baıan-ólgeı aımaǵy, Qytaıdyń Altaı aımaqtary bir-birimen shekaralas bolǵandyqtan, Qosaǵashtaǵy qandastar qazaq tilindegi radıo, teledıdar habarlaryn tikeleı tyńdap, kóre alatyn jaǵdaıǵa jetipti. Turǵyndardyń kóbi Qazaqstannyń «Otaý-TV» qurylǵysyn ornatyp alǵan. Bul óz kezeginde olardyń mádenı-rýhanı baılanysyn kúsheıtip, til, din, salt-dástúrin joǵaltpaı, jańǵyrtyp, baıytyp otyrýlaryna mol múmkindik beredi. Qosaǵashta qazaq tilinde «Shúıdiń nury» atty gazet shyǵady. Bir qýanarlyǵy, Altaı respýblıkasy men Altaı ólkesi qazaqtarynyń til, din, salt-dástúrdi saqtaýy, 96%-nyń ıslam dinin ustanýy kóńilge qýanysh uıalatady. Qazaqtar shoǵyrly otyratyn aýyldardyń kóbinde meshit bar. Soǵan qaramastan, qandastarymyzdyń kópshiligin, ásirese, úlkenderdi ana tildiń búgini men bolashaǵy qatty alańdatatyn kórinedi. Jalpy, Reseıge qarasty Altaıdaǵy qazaqtardyń 90%-y otbasynda, basqa da ózara qatynasta qazaq tilin qoldanady. Endi olardyń urpaǵy ana tilderin umytpaýy úshin Qazaqstan óz tarapynan mádenıet, baspasóz, oqý quraldary boıynsha qoldaýlardy kóbeıte tússe, degen tilekterin bildirdi. Biraq, aýdanda qazaq tiliniń mártebesi joǵary ekeni baıqalady. Máselen, Jańaaýyl men Tóbeler tolyq qazaq aýyldary bolsa, aýdan ortalyǵy Qosaǵash turǵyndarynyń 70%-y qazaqtar.
El-jurtpen bolǵan kezdesýden túıgenimiz, osyndaǵy qazaqtardyń óz ana tili men ulttyq dástúrlerin saqtap qalýda ata-babalarymyz myń jyldan astam ustanyp kele jatqan ıslam dini aıryqsha ról atqarǵan. Sońǵy jyldary otbasyn qurǵan jastardyń sharıǵat jolymen nekesin qııý jáne dúnıege kelgen nárestege azan shaqyryp at qoıý dástúri qaıta jandana bastapty. Jastar qazir kóbine-kóp óz balalaryna musylmansha esimderdi qoıady eken.
Bizdiń qanyqqan málimetimiz boıynsha, búginde Taýly Altaı óńirinde jalpy 8 meshit bolsa, Qosaǵash, Jańaaýyl, Tóbeler, Qoshanty, Jazotyr aýyldarynda sonyń 5-i jáne 1 namazhana jumys isteıdi. Qazir meshitke jastar kóp barady. Juma namazda Qosaǵashta 200-den astam, al ózge aýyldarda 50 shaqty adam jınalady eken. Jalpy, bul óńirde dinı senim jaǵynan musylman men hrıstıan dinderinen bólek ıegova kýágerleri men táńirshildikti ustanatyn altaılyqtar ómir súredi. Jol boıynan úıilgen tastardy jáne jyrtylǵan mata baılanǵan aǵashtardy kóptep kezdestirýge bolady. Bul altaılyqtarǵa jáne jalpy túrki-mońǵol halyqtaryna ortaq salt-ǵuryptyń bir túri bolyp tabylady.
Kóshi-qon jaıyna kelsek, qandastardyń kóbi óz atamekenderinde otyra bergendi qalaıtyny baıqalady. Tarıhı Otanǵa oralý búginde árkimniń óz quqy. Degenmen, osy arada bir qaıshylyqty uǵymnyń shekesi qylań beredi. Qosaǵash qazaqtary eshqashan bógde eldiń jerinde otyrmyz dep qysylyp-qymtyrylmaıdy. Kerisinshe, bul da óz jerimiz, ata-babamyzdyń qara qonysy deıdi. Olardyń tek 20%-y ǵana Qazaqstanǵa qonys aýdarýdy josparlaıtyn kórinedi. Sondyqtan, kóshkenderin qushaq jaıa qabyldap, kóshpeı qalǵandaryna mádenı-rýhanı qoldaý berý, olardyń óz ana tilin saqtap qalýyna kómektesý – bizdiń basty paryzymyz. Arda Altaıdyń tórt qubylasy túgel qazaq bolyp turǵany jaqsy emes pe.
Qosaǵash aýdanyndaǵy kezdesýde Dáýletkereı Kápuly, Serikzat Dúısenǵazy syndy aqyndar atameken Altaı, túrki tóri jáne táýelsiz elimiz týraly jyrdan shashý shashsa, daryndy ánshi Erlan Rysqalı qazaqtyń dástúrli ánderin júremelete oryndap, alystaǵy aǵaıynnyń yqylasyna bólendi.
Odan ári Jańaaýyldaǵy qazaqtardyń jáne Kógerý aýylyndaǵy teleńgitterdiń tarıhı-etnografııalyq murajaılaryn, Balahan kún energııasy stansasyn aralap kórdik. Bir baıqaǵanymyz – osyndaǵy qazaq baýyrlarymyzdyń ózderiniń salt-dástúrin, ulttyq bolmysyn taza saqtap kele jatqany. Oǵan biz bas suqqan murajaıdaǵy kóptegen jádigerler kýá. Jańaaýyldaǵy murajaı qyzmetkeri Tileýbek Kósherhan baýyrymyzdyń aıtýynsha, olar muny óz kúshterimen jasaqtap, joqtan bar ǵyp ustap otyrypty. Al bıýdjetten qarjylanatyn kórshi Kógerý aýylyndaǵy teleńgitterdiń murajaıynyń jaǵdaıy bulardan áldeqaıda jaqsy ekeni baıqalady.
Aýdan ákimi Áýelhan Jázıtulynyń aıtýynsha, jetispeıtin jaǵdaılar barshylyq. Soǵan qaramastan, osyndaǵy az ǵana eldiń qam-qaraketin jatpaı-turmaı oılap, murnyna sý jetpeı júrgeni sezilgendeı. Ol bizdi aýdan ortalyǵynan Jazotyrǵa baratyn jol ústindegi Beltir aýylyna da bastap bardy. 2003 jylǵy qyrkúıektegi jer silkinisi kezinde Reseıdiń Tótenshe jaǵdaılar mınıstri S.Shoıgý osynda arnaıy kelip, qıraǵan aýyldy tolyǵymen basqa jaqqa kóshirip, jańadan aýyl salyp beripti. Kemerov oblysynyń gýbernatory A.Tóleev te aýylǵa kómirmen kómektesken eken.
Qosaǵash aýdanyndaǵy saparymyz budan soń osy aýdanǵa qarasty shekaralyq aýyl − Jazotyrda jalǵasty.
Tursynhan ZÁKEN,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Reseı Federasııasy
Taýly Altaı ólkesi
Sońǵy jańalyqtar
Kóktemgi egiske daıyndyq pysyqtaldy
Qoǵam • Búgin, 00:07
Indonezııa elshisi oraldyq ǵalymdarmen kezdesti
Ǵylym • Keshe
Balabaqshalarda sıfrlyq baqylaý tájirıbesi júrgizilip jatyr
Aımaqtar • Keshe
Jelidegi jelpiný: Jazbany óshirý úshin aqsha suraǵandar isti boldy
Aımaqtar • Keshe
Elimizdiń bes óńirinde sý tasqyny qaýpi joǵary
Qazaqstan • Keshe
40 gradýsqa deıin aıaz: Elimizge arktıkalyq sýyq keledi
Aýa raıy • Keshe
Astana áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵy ýaqytsha jabylady
Elorda • Keshe
Álemdik ekonomıkanyń jańa kartasy: Qazaqstan qaı orynda?
Ekonomıka • Keshe
