Ýytty ýaǵyz qaıdan shyǵady?

Áskerıler men quqyq qorǵaý qyzmetkerleri zeınetkerlerin emdeıtin emhanaǵa kelgenmin. Qabyldaý bólmesindegi kezek ájeptáýir eken. Meniń aldymda qaba saqaldy bir kisi otyrdy. Úlkendi syılap ósken ádetimmen: – Assalaýmaǵaleıkúm, aǵasy, sońy siz be? – degenim sol edi. – Men senen úlken emes shy­ǵarmyn, qaıdan bilesiń? – degeni. – Saqal qoıǵanyńyzǵa qaraǵanda, úlken bolýyńyz ǵajap emes, – dedim men de qıtyǵyp. Onym «saqalańyzdy syılaǵanym ǵoı» degen sııaqty bolyp shyqty. – Saqal qoısam, ımandylyq úshin qoıdym, bes ýaqyt namazymdy oqımyn, bala-shaǵammen meshitke baramyn, úlken ulym da saqal qoıǵan, onda turǵan ne bar, – dep «ýaǵyz» aıta jónelgen «aǵamnyń» jasy menen kishi ekenin uqtym. – Jaraıdy, inishek, ımandylyq jolǵa tús­keniń durys bolǵan eken, biraq ımany bar adam, birinshiden, «Assalaýmaǵaleıkúm» dep amandasqan kisige jassyń ba, kishisiń be, dep dúrse qoıa bermeı, «Ýaǵalaıkúmassalam» dep jaýap qaıtarar edi. Tap osy túrińmen pogon taqpaǵan shyǵarsyń, qaıda istep ediń óziń? – dep suradym. Suraǵym qatqyldaý bolsa da jandy je­rine tıdi-aý deımin. Baǵanaǵydaı emes, inimiz jumsarǵandaı keıip tanytty. Jónge kelip, áńgimesin aıta bastady. Quqyq qorǵaý organynyń qyzmetkeri bolyp maıor sheninde, qyryq bes jasynda zeınetkerlikke shyǵypty. Dinge kirýine, ózi aıtqandaı, úlken uly sebepker bolypty, táýelsizdik alǵan kezdegi jastardyń alǵashqy legimen shetelge shyǵyp úlgergen. Sol ulynyń Mysyrda dinı saýatyn ashyp qaıtqanyn da alǵa tartty. Ol sol eldegi oqýyn bitirip kele sala ákesine de aqyl aıta bastaǵan. «Din jolyn tańda, taza musylmandyq belgisi – saqal qoıyp júr» degen sııaqty. Taǵy ne aıtaryn kim bilgen, dál osy ýaqytta kezegi keldi de, «inim» ishke kirip ketti. Endi birde bir tanys kelinshektiń kúıeýi qaıtys bolyp, kóńil aıtýǵa bardyq. Bizden keıin bastaryn búrkemelegen bir áıel men qyz keldi. Kórshileri eken. Quran oqyldy. Jubatý sózderi aıtylyp jatyr. Bir aǵamyzdyń «Arýaqtyń jatqan jeri jaıly bolsyn, topyraǵy torqa bolsyn» degeni sol edi, álgi búrkemeli oramaldy áıeldiń «arýaq dep aıtýǵa bolmaıdy, arýaqty qoldan shyǵaryp júrsińder, arýaqqa emes, Allaǵa syıyný kerek» demesi bar ma. Sodan soń óziniń keıingi ýaqytta namazǵa jyǵylǵanyn aıtyp, din jolyna túsýine sebepker bolǵan qasyndaǵy qyzyn maqtaı jóneldi. Arýaqty aıtqan aǵamyz «arýaq jar bolsyn, arýaq qoldasyn!» dep batyr babalardyń atyn uran etip, atoılap jaýǵa qarsy shabý qanǵa sińgen qasıet ekenin, arýaqty barlyq jón-joralǵylarymen jerleýdiń qazaqy salty ǵasyrlar boıy kele jatqanyn tilge tıek etkenmen, ol áıelge uǵyndyra almady. Ol-ol ma, álgi áıel «shelpek pisirip júrgenderiń de durys emes» dep saldy. О́zimdiki jón degendeı, «ýaqytymyz az, biz kettik» dep betterin sıpap, shyǵyp ketti. Osy eki jaıtta da, bylaı qarasań, bas jarylyp, kóz shyǵatyndaı eshteńe joq sekildi. Biraq baǵamdaı qarasań, biraz nárse bar dep oılaımyn. Birinshiden, balalarynyń yqpalymen aıaq astynan dindar bola qalǵan áke-sheshe. Ata-ana balaǵa aqyl aıtýdyń ornyna, ul-qyz ata-anany dinge jetelep júr. Ekinshiden, sana ózgergen, ótkenniń bári jaman degen túısik paıda bolǵan. Úshinshiden, eger sen shynymen de ımandy bolǵyń kelse, dindi alǵa tartpaı-aq, úlkendi qurmetteı bil, aıtqan sózin tyńda, betinen alyp shap bermeı, sabyrly bol. Naǵyz musylmandyq, ımandylyq degen sol emes pe? Áıtpese, sýdyratyp duǵa oqı otyryp, ata-baba dástúrin joqqa shyǵaratyn ýaǵyz kimge kerek? Musylmandyqtyń belgisi saqal qoıyp, shelpek pisirmeý ǵana ma eken? Saqaldy da buryn jasy kelgen, alpys-jetpistiń ústine shyqqan kisiler ǵana qoıyp, qaba saqal qylyp jelpildetpeı, sándep, erekshe jarasymdy qoıýshy edi. Al bile bilgen adamǵa shelpek pisirip, ıis shyǵarý, arýaqqa arnalǵan dám, onyń ústine baýyrsaq, shelpek degeniń unnan jasalatyn taǵam emes pe? Suraq kóp. Ony aıtasyz, keıingi ýaqytta, ásirese, áleýmettik jelilerde eki-úsh áıel alýdy zań­dastyrý kerek degen pikirler de shyǵyp júr. Tipti, ol bir kezderi Parlament Májilisi depýtattarynyń taqyrybyna da tamyzyq bola jazdady. Naǵyz musylmanmyn dep ánshi-jyrshylyǵyn qoıyp júrgenderdiń qataryna aıtysker aqyndar da qosyla bastapty. Olardyń aldy resmı, beıresmı túrde birer toqal jetektep júrgenderi de dúıim jurtqa belgili. Olar kóp áıel alýdy musylmandyqtyń belgisi sanaıdy. Ata-babalarymyz solaı istegen degen ýáj aıtqysy keledi. Munyń bári qazirgi baıshykeshterdiń tirligi, bireý tońyp sekiredi, bireý toıyp sekirediniń keri. Áıtpese, burynǵy ata-babalarymyzdyń kóp áıel alýynyń musylmandyqqa esh qatysy joq. Ulan-baıtaq atamekenin qorǵaý úshin er balalar kóp kerek ekeni belgili. Urpaq kóbeıtý, qa­zaq sanyn kóbeıtý maqsatymen birneshe áıel alatyndar bolǵan. Ár áıeldiń izinen úbirli-shúbirli balapandar ergen. Ata-babamyz eshqashan da qyz balaǵa betperde kıgizbegen. Qara hıdjab túgili, qara kóılektiń ózin jaman yrymǵa joryǵan. Azattyqty ańsap ótken kóshpelilerge tán uly da, qyzy da erkin ósip, atqa qonǵan. Erkin ósý degen sóz erkelik emes, batyrlyqqa, namysqa toly rýh jigeri. Al qazirgi toqaldyqqa kónip, hıdjab jamylǵandardyń bári topyrlatyp bala týyp jatyr dep aıta alamyz ba? Joq, árıne. Tipti, bala týǵyzbaı, tek sándik úshin betperdesi bar toqal ustap júrgen qazaqtyń baıshykeshteri barshylyq. Betiń kemis bolsa – búrken, tumaý tıse – tumshalan, al jurt aman, el tynyshta qara betperdesi nesi?! Irannyń, arabtyń kún ystyǵynda kıetin, ult kıimine aınalyp ketken qara jamylǵysyn biz buryn-sońdy kıip pe edik?! Mine, jastardyń túsinbeıtin jeri osy. Ashyqtaý júrgendi qalamasań, uzyndaý kóılek kıip, oramaldy sánmen tartatyn qazaqtyń óziniń de kıim úlgisi jetedi emes pe? Qonaqqa barǵanda, kóshede júrgende osyndaı keleńsiz jaıttardy kórip, qynjylady ekensiń. Birdi-ekili emes, dert sııaqty dendep kele jatqan dinı aǵymdardyń, áýeli qulaqty uıytatyndaı bolyp estilip, arty ýly ýyldyryqtaı uryq shashatyn ýaǵyzdardyń qaıdan shyǵyp, qaıda bara jatqanyn baǵamdaı bileıik degim keledi. О́negeni syrttan izdegenshe, óz ultymyzdyń tamyrynan izdegen jón. Tal besikten bastalatyn ulttyq tárbıe, mektep, joǵary oqý oryndarynda jalǵasyn tapsa eken deımin. Sonda jastarymyz da adaspas edi.  Sádýaqas JUBAT ASTANA