Zań zańǵary

Salyq Zımanov – 90

Akademık Zımanov – Sát­baevtyń kózi tirisinde ult ardaq­tysy retinde bir qatarǵa ilingen sırek jandardyń biri. Eńbegimen, darynymen Qazaqstannyń ary men dańqyn asqaqtatty. El taǵ­dy­rynyń eleýli másele­lerin sheshýdegi qyzmetiniń ma­ńyz­dylyǵy jóninde onymen taı­ta­lasqa túser ǵalym tabylmas. Bul – tek Zımanov atty quby­lys­qa tán qasıet pen dáreje. Mine, endi osy oıshyl-ǵalym­nyń týǵanyna 90 jyl tolyp otyr­­ǵan shaǵynda shyǵarma­shyly­ǵyna degen qyzyǵýshylyq jyl­dan-jyl­ǵa tolastamaı, arta túsýi­niń kýási bolýdamyz. Mádenıet órisi únemi jeke sana men jalpyǵa ortaq sana orta­synda qubylýǵa májbúr. Kez kelgen totalıtarlyq jú­ıe­niń maqsaty – fabrıka men zaýyt­tarǵa ǵana ıelik etip qoımaı, ár adamnyń sanasyn bıleýge tyrysa­dy, osyǵan oraı jas kúninen adam­dar­dyń aqyl-oıyn tumshalap, su­raý­larǵa daıyn jaýaptardy jattatqyzady. Bizdiń qoǵamymyzda táýelsiz­dik alǵan sátimizden bastap sana­nyń erekshe jekeshelený úrdisi beleń ala bastady. Salyq Zımanov keńestik aǵar­tý salasynda bilim alǵanymen bala kúninen sanasynda «nelikteni» kóp ósirýine saı «jabýly qazan» kúıin­degi jalpy aǵymǵa syımady. Kerisinshe, «jalpyǵa ortaq» sanaǵa qar­sy shyqty. Sol kezeńniń ózinde to­talıtarlyq jú­ıe­niń qoıyl­ǵan su­raq­tarǵa da­ıyn turatyn, jattan­dy jaýap­tary­nan boıyn alshaq ustady. Jastaıynan tańdaǵan kásibi­niń shyńyn ıgerýge umtylǵan ol Dostoevskıı qaǵıdasyna saı áre­ketimen áriptesteriniń arasyn­da sheber tulǵalyǵymen erekshelendi. Salyq Zımanovtyń tulǵa retindegi ereksheligi – ǵylymdaǵy órleý joly. Ol áskerı qyzmetin Otan so­ǵy­synda qatardaǵy jaýynger bo­lyp bastap, polk komandıri retin­de aıaq­taıdy. 2 jyl odaqtyq zań ınstı­týtynda syrttaı oqyp bitirip, kan­dıdattyq dısserta­sııasyn tabysty qorǵap, 31 jasynda Qa­zaq­stan Ǵy­lym Akademııasynyń Zań ınstı­týty­nyń dırektory bo­lyp taǵa­ıyn­dalyp, Qazaqstan tarıhynda zań ǵylymdarynyń alǵashqy akademıgi bolyp saılanady. Ǵylymı ataqtar men dáreje­lerdiń jappaı taratylysy zama­nynda akademık Zımanov óziniń aqyl-oıynyń deńgeıimen, rýhanı dúnıesiniń tereńdigimen at tóbe­lindeı az topqa jatady. Eshkimniń jolyn qıǵash kespeı, qalyń top­qa qosylmaı, tabys jolynda kóp nárseni qurbandyqqa shalyp, ók­pe­si óship ozam deýshilerge bóget bolmaı, ózi qalaǵan qalpynda ómir súredi. О́zi úshin de, ózge úshin de eshteńeni dáleldeýge ty­rys­paıdy, eńbegi úshin kúndelikti qolpashtaýdy qajet etpeıdi. Eger «zııaly» uǵymyna bilimnen basqa adamnyń boıyndaǵy adamgershilik bastaýy – ar-uıat deńgeıin engizýmen taramǵa sal­saq, sırep qalǵan qatardan akademık Zımanovtyń tabylary sózsiz. Bizdiń qoǵamymyzda «másele­niń quny» týraly sóz jıi aıty­latyn boldy, ıaǵnı, «ár adamnyń óz quny bar jáne árkimmen dú­nıe-baılyq deńgeıinde kelisim jasap, saýda naryǵyn belgileýge bolady» degen oı ústemdik etedi. О́kinishke qaraı, búgingi ómirimiz adamgershilik ólshemderimen ól­shený­d­en qa­shyqtap bara jatqandaı. Qoǵamymyzdyń basty másele­lerin salmaqtaýda memleket te paı­da jaǵyna qaraı jyǵylady. Adamgershilik sıpatty saqtaý kó­leńkede qala beretin sııaqty. Má­se­le osylaı órbigen jaǵdaıda ja­lań paıda men istiń qaltaǵa túser nátıjesin ǵana kózdeý, qul­qyn­nyń quly bolý sekildi qylyqtar alǵa shyǵýy tańyrqarlyq bolmas. Memlekettik sheneýnikter arasyn­da beleń alǵan jemqorlyqtyń túp-tamyry da qoǵamdaǵy osyn­daı kóńil-kúıdiń saldary shyǵar. Sondyqtan mundaı baǵytta oı pishetin jandy «zııaly» dep qalaı atarmyz? Zımanov sııaqty shynaıy zııa­ly jandar úshin ómirde rýhanı baılyq tek joǵary deńgeıden kórineri haq. Búginde qoǵamda bilimge um­ty­lý emes, dıplomnyń sońyna túsý sııaq­ty keri qubylys beleń alǵan. Qoǵamdyq halyqqa qyzmet kór­se­tý men densaýlyq saqtaý sala­lary «dá­ıekshilik» beınesine áb­den beıimdelip alyp, aqsha tikeleı ústem­dik etip, qalyń qaltaǵa moıyn­usyn­ǵan zamanǵa qaraı bet alǵan sııaqty. Aqyl-oı eńbeginiń meseli myq­­ty bolýy úshin dıplom men attes­tat­tardy oń men solǵa úles­tirýden alshaq ketken jón, óz-ózimizdi syı­laýǵa úırenetin ýaqyt jetkendeı. Al ǵylymdy, bıik má­denıet pen joǵary tehno­logııa­lardy tańdaǵan­dar mańdaı terin tókpeı tańdaý­lylar sanatyna qosyla almaıdy. Akademık Zımanovty kúrdeli adam ataıtyndar barshylyq, sebebi bógde adam úshin jan dú­nıesiniń esigi jabyq kórinedi. Bi­raq, Zımanov asa qundy ǵylymı eńbekteriniń betterinde óz álemi­niń esigin aıqara ashady. Erkindik – Zımanov ómiri men kásibiniń ózegi, ǵylymı qyzmeti­niń «qyzyl syzyǵy». Akademık Zımanov – 90-shy jyldarda óz aldyna óris quryp, memleketke súıenýdi ótken ýaqyt enshisine qaldyryp, erkin sam­ǵaýǵa bel býǵan alǵashqy otandyq ǵalymdarymyzdyń biri. О́z áleminde «ózi – qoja, ózi – bı», shynaıy shyǵarmashylyq erkindikti qalaıtyn qubylys. О́zi tańdaǵan erikti ómirinde ýaqyt talabyna saı turdy, otan­dyq kórnekti ǵalym esimine la­ıyq eńbegi jalǵasyn tapty. Zımanov álemimen, onyń aına­lasymen uzaqqa sozylǵan tanys-­ tyǵymnyń birtindep jaqyndyqqa ulasyp, jan dúnıemdi jaýlap alýy – ómirimde oryn alǵan tamasha qubylystardyń biri. Osy jannyń kelbetin kórgen saıyn kóńilim shat bolady: my­ǵym kelgen, taramys, uzyn boı­ly, kóregen kózdi. Jaratylysy  erekshe, qoǵam úshin shoqtyǵy as­qaq turǵan tulǵa bolǵanymen, tur­paty – kóptiń birindeı, qara­paıym. Akademık Zımanovpen al­ǵash júzdesken sátim – onyń eren esimi elge tanylyp, aınalasy ańyzǵa tolǵan shaǵy bolatyn. Túrli basqosý, saltanattarda jubymyz bir, qatarymyz ortaq júrsek te, onyń úlken izdi, oıýly orny – árdaıym ilgeri. Árıne, tabıǵatynan som kesekteı, týma daryn ıesiniń usaq jan bolýy múmkin emes. Qaıda júrsek te: iri májilister men alýan konferensııalar, kishi-girim jıyndar bol­syn – tulǵasy nazarymnan qalǵan emes. Adam balasyn alalamaı, kim­ge bolsa da kishipeıil, teń kóz­qaras kórsetip, bıiktiginen sal­qyn samal emes, jyly nur esedi. «Zań áleminiń patshasy» atan­ǵan, akademıktiń dara darynynyń aldynda memlekettik dárejedegi qaıratkerlerdiń bári bas ıip, izet kórsetedi, onyń ǵylymdaǵy ozyq orny men uzaq ta belsendi ǵu­my­ry kimdi bolsyn tańǵal­dy­ryp, qy­zyǵýshylyq sezimin de týdyr­maı qoımaıtyndyǵy aıqyn. Us­ta-ýa­qyttyń kóriginen basylyp shyq­qan­daı sara sózi jalpy aýqym­ǵa sııa bermeıtin júrdek oı-túısi­gin jarııa etip, shyńdala túsýde. Onyń el men eldiń ótkenine, qoǵamnyń qazirgi jaǵdaıyna qa­tysty azamattyq kózqarasynan isti aqylmen sheshetin ǵalym­dy­ǵyn tanýǵa bolady. Al bıik minbege shyǵyp sóı­legen sózimen qanipezerdi de uıyt­­paı qoımaıdy, bul kezdeısoq qa­sıet emes. Salyq Zımanov – elimizdiń mań­­daıyna bitken bir­týar tulǵa, táýelsizdik týy jelbiregennen bas­tap qoǵa­mymyz­dyń ustaı­tyn baǵyty men júre­tin jolyn aıqyndap berýde. 1997-98 jyl­dary jaryq kórgen «Qazaq­stan Respýb­lı­kasynyń Konstıtý­sııasy men Parlamenti», «KSRO derbes­te­nýiniń teorııasy men praktıkasy» mono­gra­fııalary – táýel­siz Qazaqstannyń da­myp, órkendeý jol­darynyń teńdessiz ta­rıhynyń beınesi. Osydan on jyl buryn ómirlik serigi Shárbaný Bat­tal­qy­zy­nan aırylǵan sá­tinde ol barlyq ja­qyn­dary men týǵandaryna Shár­baný Battalovnanyń bata retinde aqsha usyný rásimine qarsy amanatyn jarııalady. Búgingi kúnniń turǵysynan qaraǵanda kıim kıisi eski sánge saı kórinedi: kostıým, palto, keńes zamanynyń qulaqshyny. Úı jabdyǵy – tústenetin jáne jazý ústelderiniń, oryndyqtardyń da sáni burynǵysha. Qos akademıktiń jalaqysyna turǵyzylǵan, esh ereksheliksiz úı japsary shaǵyn ǵana jerde ornalasqan. Uzaq ýaqyt boıy mingen keńes zamanynyń kónekóz «Volgasyn» taıaýda ǵana sheteldik, ortanqol kólikke aıyrbastady. Dostary­nyń qonaqqa, jınalystarǵa apa­ryp salý jaıly lebizin qabyl alǵanyn kórmeppin. Akademık turmysynan alyn­ǵan osy jaıttar biraz saýaldarǵa negiz bolatyndyǵy anyq, qurmeti zor, dárejesi bıik ǵalym kún­de­likti ómirde qarapaıym zattardy mise tutyp ǵumyr keshedi. Al adamı, negizdik qundylyqtar deń­geıinen alǵanda ol eń joǵary satyǵa kóterilgen jan. Árıne, kúndelikti kúnkóris qamyn qamtyp, «tańdaǵan asy – aldynda» bolǵaly birshama ýaqyt boldy, óziniń eshkimnen jáne esh­teńeden táýelsiz, yryqty jaǵ­da­ıynda qaýipsizdik pen turaq­ty­lyqty dúnıe baılyǵy mol adamnan góri tereńirek sezinetin sekildi. Jaqyn­da­ry­na baı adam­dar­dyń qoly jete bermeıtin qam­qorlyq kórsetedi, qorshaǵan orta­synda qurmet ıesi, qyz­me­tinde ozyq­­tardan ozyq shy­ǵyp, teń­dessiz ta­bystarǵa qol jet­kiz­gen, kásibı múmkin­dik­terin jańa baǵytta shy­ń­­­daýǵa kirisken jan. Sońǵy jyl­­­da­ry Salyq Zı­ma­novty negizdik qun­­dylyqtar satysy­nyń eń jo­ǵary satysy – rý­hanılyq deńgeı tol­ǵandyrýda, ózin-ózi taný má­selesi arqyly baǵyndyrmaq jańa be­­lesteri – ómirdiń mánin ashý, álemniń aıqyn beınesin jasaý. Zımanovtyń qo­ǵam­daǵy ala­tyn aıryq­sha ornyna esh jannyń talasy joq, sebebi, ol atqaryp, basqarǵan ádilettiń ádil isiniń sara joly basqaǵa tek úlgi bolyp qala bermek. Búginde qyzyq qubylysty ba­qylaýǵa bolady. Kez kelgen adam negizdik qajettilikter saty­sy turǵysynan alǵanda, qamtamasyz etilý deńgeıine qaramastan ózin kedeı sezinýi múmkin. Keıbir memlekettik qyzmettegi nemese iskerlikti meńgergen ta­bys­ty jandardyń ómirge degen senim-sezimderiniń udaıy emestigin baıqadym. Sebebi, olardyń búgingi yry­sy­nyń negizi – tym osal. Olar ózderiniń baı ahýalyna bılik basyndaǵy quryǵy uzyn, kerekti adamdardy paıdalanyp jetken. Aradaǵy baılanys úzilse boldy, aınalysqan isteri kúırep, qyzmet ornynan aırylady. Kerekti baı­la­nystardyń arqasynda mundaı jandardyń aýyzy salymdy, eskegi esip, qaıyǵy júzedi, biraq ilgerileý men damý degenimiz – joqtyń qasy bolyp qala bermek. Bul jaǵdaıda adam ózin qalaı­sha baı sezinbek? Álbette, sezine al­maıdy, sebebi, dúnıe-baılyqqa baı bolǵanmen olardyń jany – jutań, olar kedeılik pen joqshy­lyqtyń jańa túrine – damý men ilgerileý múmkinshilikteriniń shek­telýine shal­dyqqan. Olardyń kedeıligi – kózge kórinbeıtin, biraq eldi indetteı jaılaǵan, qajet qaýipti kórinis. Akademık Zımanov – bilimniń qulashy zor, qaınar kózi bola otyryp, tutas qoǵam ómirine damý baǵytyn kórsetip, aıqyn jol silteı alatyn saýsaqpen sanarlyq, eren tulǵalardyń biri. Tańǵaldyrýdan tanbaıtyn darynynyń jan-jaqtylyǵy tarıhı, saıası úrdisterdiń tereń qa­bat­taryna boılap, oı-qyzmet óri­sin keńeıtýine múmkindik beredi. Tarıh tuńǵıyǵyna boılaı oty­ryp álemdik zań salasynda kezdespeıtin erekshe derekterdi jaryqqa shyǵarady, kóshpendi halyqtyń sot júıesin saraptap, zamanaýı zań salasynyń úlesine usynady. Akademık Zımanov tek sońǵy ýaqyttyń ózinde qundylyǵy teń­dessiz kitaptar toptamasyn jarııalap, ýaqyt kóshiniń aldyńǵy qa­tarynan tabylǵan jan. Jas ur­paq­qa berer taǵylymy qoǵam­nyń qozǵaýshy jáne qoldaýshy kúshi retinde áli de uzaq ýaqyt boıy taptyrmaıtyn qazyna ispettes bolyp qalatyndyǵy haq. Qoǵam ómirindegi túrli jaıttar men oqıǵalarǵa qatysty pikirinde shynaıy azamattyq jaýapkershilik, biliktilik pen negizdilik ańǵarylady, qoǵamdyq sananyń jyldar boıy qalyptasqan ta­nym­daryna kúmán týdyryp qana qoımaı, dáleldi túrde teriske shyǵarǵan kezderi de barshylyq. Salyq Zımanov – tek akademııa­lyq dárejedegi ǵalym ǵana emes, ómirge qushtarlyǵy zor, jany jaı­sań, kóńili shıraq adam, akade­mııa­lyq ǵalymdarǵa tańyla­tyn «taqýa» minez oǵan tán emes. Ashyq ta aı­qyn, astarly da mándi, qarapaıym jáne jalpyǵa jetimdi sózi, yq­shamdy da naqty oıy árdaıym belgisiz dúnıeniń esigin ashyp, belgili nárseni jańa qyrynan kórsetedi. Zımanovtyń alýan kezdesýler men májilisterge, respýblıkalyq nemese halyqaralyq konferen­sııa­larǵa qatysýy joǵarǵy sapa belgisin bildiredi. Zańger-ǵalym retinde zań ǵylymynyń tórin ıem­denýine saı sanaly ǵumy­rynda adamzatqa ádildik álemin ornatýdy arman etken jan. Ǵalymdyǵy men azamat­tyq kózqarasy – ózara teń, bıik dá­re­jede. Únsiz qalýdy unatpaıtyn Zımanov sóziniń salmaǵy ulttyq deń­geıde ólshenedi. Zımanovtyń ótkir tili – ádilet maıdanynda árdaıym jeńis ákelgen qarymdy qarýy. Akademık Zımanov – qatań tártip pen ustanymnyń adamy. Bir tabysty isker azamattyń sońyna sheneýnikter shyraq alyp túsken kezde qoǵamda bedeli joǵary adam­ǵa mundaı máselege salǵyrttyq jasaý durys emestigi jóninde taısalmaı eskertken bolatyn. Árdaıym ádil sheshim túıetin áziz minezi osyndaı. Akademık Zımanov únemi asqar azamattyq kózqarasyn tý etip, darynǵa – demeý, adamgershilikke – súıeý bolǵan qalpynan tanbaıdy. Qazirgi ómir súrip otyrǵan qoǵamymyzǵa sińip, etimiz úıren­gen asa jat qylyqtyń biri – adam­nyń ar-uıatyn, ustanym­daryn sýdyra­ǵan, sum aqshamen eseptep, baǵalaý. Burynyraq dúnıe-baılyq, aq­sha-ataq, bılep-tósteý jolynda aldaý-arbaý, urlyq-qarlyqqa ba­ryp, álimjettik jasaıtyn jandar adamı qarym-qatynas qun­dy­lyqtary jú­ıe­sinen alastatylyp, «shekten shy­ǵýshylar» atalyp, «júgensizder» qataryna jatqyzylatyn.  Al qazir bolsa, mundaı júgen­sizdikke batyl qarsy shyǵyp, ar soǵysyn jarııalap, ádilet kúresin ashatyn, qaıyspaıtyn qaısar jan­dar taǵy da «shekten shyǵý­shylar» bolyp otyr, shegimizdiń sheni qalaı ózgergenin baıqaısyz ba ? Qorshaǵan ortamyzdy jaıla­ǵan ádiletsizdik indetine, zań kúshiniń álsizdigine qaraı otyryp osyndaı jańa zamanǵy «shekten shyǵýshy» jan – akademık Zımanov jeke adam­nyń ǵana emes, tutas qoǵam­nyń taǵdyry úshin, al asa aýyrt­palyqty shaqtarda ult múddesin qorǵaý jolynda arpalysady. Álemge aty áıgili, 1986 jyl­dyń qaqaǵan jeltoqsanynda ót­ken Qazaqstan KP OK birinshi hatshy­sy Kolbınmen kezdesýde respýblıka qaıratkerleriniń ishinde jal­ǵyz bolyp Respýblıka alańy­na jına­lyp, bılik aldynda taısalmaı erik-tilegin bildirgen jas­tarǵa «ult­shyl» degen aıyp taǵy­lyp, sottyń qýdalaýyna qarsy shyqqan osy akademık Zımanov bolatyn. «О́lispeı – berispeıtin» shyna­ıy kúresker, kórnekti ǵalym osy­laısha ór jaratylysyn ómirlik azamattyq baǵdarlamasyna aınal­dyryp, ty­nym­syz tirshilik etedi. Parlament májilisteri, halyqara­lyq forýmdar, Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń ses­sııalary minberlerinde úni jar­qyn shyǵýda, ótpeli kezeń­niń ǵyly­mı keńes­terin ótki­zip, birinshi dáre­jeli zańgerlerdi baýlyp shyǵa­ryp, ǵyly­mı baǵdar­lamalarǵa jetekshilik etip, saıys­tardy basqaryp, jas ǵalym­dardy qoldaıdy, jaryq kór­gen mo­no­­gra­fııalary men maqalalar legi tolas­taǵan emes. Bolattaı berik ustanymdy, sáı­­gúlikteı asaý yryqty jan Salyq Zımanov ómirin shyǵar­mashylyq eń­begimen órnektep, ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keshýde. Tóregeldi ShARMANOV, akademık.