Baıandy bolashaq bastaýy

Jurtshylyqty jigerlendiretin joldaý

Bıylǵy Joldaýdyń buryn­ǵy­larǵa qaraǵanda orny da, oraıy da bólek. 2011 jyl el Táýel­sizdiginiń jıyrma jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyr. Bul – Alash úshin aıtýly jyl, mereıli mereke. Jıyrma jyl tarıh úshin qas-qaǵym sát bolǵanymen, bizdiń elimiz osynaý qysqa ýaqytta ǵa­syrǵa tatıtyndaı jol júrip ótti, erekshe jaǵymdy oqıǵa­la­rymen este qaldy. Osyǵan oraı Elbasynyń bıylǵy Joldaýy jıyrma jyldyq tarıhymyzdy kókteı sholýmen birge, aldaǵy on jyldyǵymyzǵa ustanar maqsat, naqty mindetter de qoıdy. Qazaqstan osy jyldar ishinde óńirde ǵana emes, álemdik iri-iri oqıǵalardyń bel ortasynda bol­dy. Álemdik geosaıası keńistikte ózindik ornyn áıgilep, álem elderi sanasatyn irgeli elge aınaldy. Kóptegen bedeldi halyqaralyq uıymdardyń múshesi bolyp qana qoımaı, solardyń birqataryna jetekshilik jasady, alqaly jı­yndaryn ótkizdi. Munyń barly­ǵynyń da basynda tuńǵysh Prezıdent, el qalaǵan Elbasy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev tur. Qazaq eli táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyna Elbasynyń bastaýy­men kóptegen jetistikterge qol jetkize otyryp, qarymdy qadam basyp keledi. Eldiń árbir azamatyn aldaǵy kúnimiz qandaı bolady, neni baǵ­dar etip ustaımyz, jeter jerimiz qaısy, oǵan qalaı jetemiz deıtin suraqtardyń tolǵandyrmaı qoı­maı­tyny belgili. Bıylǵy Jol­daý­da keler onjyldyǵymyzdyń kel­beti naqty ta aıqyn tujy­rym­dalǵan. Bulardyń bári de qurǵaq qııal nemese boljamdy sóz emes. San qıly saraptamadan ótken, ábden tarazyǵa tartylǵan, qarjylyq-áleýettik negizi qalanǵan sandar. Arnaıy baǵdarlama qabyldanyp, josparly da júıeli jumystar júrgizilýde. Amandyq bolsa, to­synnan keler kesepattardan beıtarap bolsaq, osynda belgilengen kórsetkishterdi baǵyndyryp, beı­bit te berekeli turmysqa jetetinimizge senimimiz kámil. Jeri­mizdiń yńǵaıyna, tabıǵı jaǵ­daıy­myzdyń ereksheligine oraı aýyl sharýashylyǵyn damytý min­detin qoıýy da elimizdiń bola­shaǵyn oılaǵannan týǵan qadam dep bilemiz. О́ıtkeni, aýyl sha­rýa­shylyǵymen aınalysýshylardyń denin qazaqtar quraıdy. Aýyl sharýashylyǵyna kóńil bólý degen sóz qazaqtyń turmysyna kó­ńil bólý degen sóz. Mamandardyń pikirinshe, eldegi qarjy aınalymyn qalypty ustap turý úshin 16 mıllıard teńge jetkilikti. Al, memleketimiz joǵarydaǵy maqsattarǵa qol jetkizý úshin 130 mıllıard teńge salýdy josparlaýda. Bul degenimiz Qazaq eli aldaǵy onjyldyq áletinde erekshe qarqynmen da­mı­dy degen sóz. «Elde bolsa, eringe tıedi» degendeı, ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy mólsheri 9 myń AQSh dollaryn quraýy, el ekonomıkasynyń damýǵa bet alǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Bir baıqaǵanym, Elbasy esh­qa­shan da aldyna oryndalmaıtyn maqsattar qoımaıdy. Eldegi jaǵ­daıdy, qolda bar múmkindikterdi jan-jaqty saralaı otyryp, naq­ty ómir shyndyǵynan týyndaı­tyn sheshimder qabyldaıdy. So­nyń arqasynda aıtylǵan sóz, qurǵan josparlar oraıy kelip oryndalyp jatady. Bir ǵana mysal. 1992 jyly Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy óziniń ekinshi Quryltaıyn ótkizdi. Alqaly jı­ynǵa Elbasynyń ózi arnaıy kelip qatysyp, áleýmet aldynda aǵy­nan jarylyp, aqtaryla sóı­ledi. «Qashanǵy kútemiz. Tilimizdi tuǵyryna qondyryp, batyl-ba­tyl qadamdarǵa barmaımyz ba» dep qyzbalanǵanymyzda: «Jan-jaqty kórshilermen qyrǵıqabaq bolyp, erteńgi kúni elimizdi úl­ken-úlken ulttarǵa, elderge qar­sy qoıyp, talan-tarajǵa túsir­sek, til turmaq bas qaıǵy bolady. Shydaý kerek. Kópirden ótetin ýaqyt onsha kóp emes. Bir on bes-jıyrma jyl ýaqyt kerek. Qazirgi tańda elim degen ár azamattyń oıynan shyqpaýy tıis negizgi másele – táýelsizdiktiń taǵ­dyry bolsa deımin. Táýel­siz­dik – tarıhtyń bizdiń urpaqqa bergen, taǵdyrdyń qazaqqa bergen basty baqyty, baǵa jetpes dáýleti. Ǵasyrlar boıy ańsap kelgen, endi ǵana qol jetkizgen memlekettik táýelsizdikti aldaǵy kezde qalaı ustap turamyz, qalaı nyǵaıtamyz degen oı sanamyzdy qamshylap, halyq aldyndaǵy, tarıh aldyndaǵy jaýapkershilik júgin bir sát te jeńildetpeýimiz kerek. Búgingi bizdiń basty mindetimiz – Qazaqstannyń egemendi memleket retinde qalyptasýy men damýynyń negizgi baǵytta­ryn dál aıqyndap, naqty qadam­dar jasaı bilý...» – degen bo­la­tyn. Elbasy kóregen eken. Aıt­qany aıdaı keldi. Búginde qazaq halqynyń sany artyp, el hal­qy­nyń 64 paıyzyn qurap otyr. Orta mektepterde qazaq tilinde bilim alatyn oqýshylar sany da jetpis paıyzdy eńserip, jyl saıyn artyp keledi. Táýelsizdik tuǵyry jyl ótken saıyn bekı, nyǵaıa túsýde. Qudaıǵa táýbe, táý­el­sizdik arbasy júrisinen ja­ńylmaı, bolashaqqa qaraı taıpala basyp keledi. Júrisiń ónimdi bolsyn deımiz mundaıda. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy qyzmetkerleriniń yjda­ǵatymen «Elbasy jáne memlekettik til» atty jınaq daıyndaldy. Onda osy jyldar ishinde Elba­synyń memlekettik tilge qatysty aıtqan sózderi, suhbattary, ba­ıandamalary bári-bári qamtylǵan. Jınaqty qurastyrý barysynda baıqaǵanymyz, Elbasynyń 1989 jyldan beri qazaq tiline qatysty aıtylyp kele jatqan oılary men ustanymynyń bir-birimen sabaq­tasyp jatýy, eldegi etnodemo­gra­fııalyq, tarıhı-mádenı, saıa­sı-qoǵamdyq jaǵdaılardyń damý órisin eskere otyryp, qazaq ti­liniń órisin barynsha keńeıte berýge tyrysýy. Qazaq «handa qyryq kisiniń aqyly bar» dep tegin aıtpasa kerek. Elbasy keıde tosyn oılar aıtady, tyń bastamalar kóteredi. Astana kóshin Arqaǵa buryp, el­diń ortasyna, Esildiń boıyna sá­ni men saltanaty kelisken sáý­let­ti qala salýynyń ózi nege turady. «Zııatkerlik ult», «2020 jylǵa arnalǵan shuǵyl ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarla­ma­sy», t.b. jobalar memlekettiligi­mizdiń bolashaǵyn baıandy etýge baǵyttalǵan aýqymdy da keshendi sharalar. Túptep kelgende, bular­dyń báriniń de sarqyp quıar sa­ǵasy – ulttyq memleket qurýdyń alǵysharty, irgetasyn berik etip qalaý jolyndaǵy alysty kóz­degen batyl qadamdar dep baǵa­laǵanymyz abzal. Sonymen birge bul Joldaýdan rýhanı sala da tys qalmaǵan. Memleketke ustyn bolyp turǵan úsh mańyzdy sala – bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne tilderdi damytý jaıyna arnaıy toqta­lyp, jeke-jeke taraý arnalǵan. Atalǵan úsh salaǵa arnaıy memlekettik baǵdarlama túzdirip, El­basynyń bekitip berýiniń ózi de máseleniń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetse kerek. Olaı bo­latyny, memleket – biryńǵaı paıda tabýdy kózdegen kommer­sııa­lyq qurylym emes. Memle­kettiń basty maqsaty da, mindeti de – halqynyń laıyqty deńgeıde ómir súrýine qolaıly jaǵdaı týǵyzý. El damýynyń negizgi ól­shemi – halyqtyń baqytty da baraqatty ǵumyr keshýi. Memleket isinde usaq-túıek degen bolmaıdy. Belgili bir sala­ǵa ǵana basymdyq berip, qalǵa­nyn ekinshi, úshinshi kezekke ysy­ryp tastaý da birjaqtylyqqa ur­yn­dyrady. Abzaly, tizgindi teń ustaý, teńshemdi damýǵa qol jetkizý. Osy oraıda oqýshylar men mamandardy ne úshin, kim úshin, qandaı bolsyn dep daıyndaımyz degen másele týyndaıdy. О́ıt­ke­ni, bodan el bolyp ta qarnyń toq, kóılegiń kók bolyp ómir súrýge bolady. Atalarymyzdyń ǵasyr­lar boıy ańsaǵan armany osy ma edi, keler urpaqqa qaldyrǵan ama­naty osy ma edi. Joq. Olar­dyń asyl armany óz tizginińdi óz qolyńa alyp, óz taǵdyryńdy óz­iń anyqtaý bolatyn. Tilińe, di­ni­ńe, dilińe, jerińe ıelik etip qana qoımaı, laıyqty ómir súrý bo­latyn. Qudaıǵa shúkir, osy ar­manǵa qol jetkizip kelemiz. Elbasy 2020 jylǵa qaraı mek­tep bitirýshilerdiń 100 paıyz memlekettik tildi meńgerip shyǵa­tynyn qadap turyp aıtty. О́ıt­keni, «memlekettik tildi meńger­megen balanyń – memleketke, ultqa qyzmet etýi qıyn». Týǵan tilimizdiń taǵdyryn óz taǵdyrymyzǵa balap, ómirimizdi arnap kele jatqan sala bolǵan­dyqtan, bizdi, ásirese, Joldaý­da­ǵy til jaıy kóbirek qyzyqtyr­dy. Joldaýda tilge qatysty ar­naıy bir taraý baǵyshtalǵan. Onda: «Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis. Endi on jyldan keıin mektep bitirýshilerdiń 100 paıyzy memlekettik tildi bilip shyǵatyn bolady. 2020 jylǵa qaraı aǵylshyn tilin biletin turǵyndar sany keminde 20 paıyzdy quraýy tıis dep esepteımin», – delingen. «Tań atpaıyn dese de, kún shyqqanyn qoımaıdy» demekshi, eldegi etnodemografııalyq ahýal­dyń barysy tildik jaǵdaıǵa, ult­tyq saıasatqa óz áserin tıgizbeı qoımaıdy. Qashanda «kóp qorqy­tady, tereń batyrady». Sondyq­tan da qoǵamdyq damý týǵyzatyn ózgeristerdi eskerý jáne soǵan saı áreket jasaý aıryqsha ózekti. Bul mindetterdiń tolyq eńseri­letinine jáne iske asatynyna senimimiz kámil. Árıne, bul Joldaýdaǵy maq­sattarǵa qol jetkizý úshin «Memlekettik til týraly» zańdy qa­byl­daý aýadaı qajet. Zań qabyl­dansa, eń aldymen eldiń qazaq tiliniń bolashaǵyna degen senimin barynsha ornyqtyra túsedi, ekinshiden, qajettilikti arttyrady, úsh­inshiden, til saıasatynyń pár­men­­diligin kúsheıtedi. Qabyl­da­nýy tym uzaqqa sozylyp ketken til týraly zańnyń da máselesi kóp uzamaı oń sheshimin tabady ǵoı dep úmittenemiz. «Qazaq tili» qoǵamynyń qu­ryltaılaryna qatysýy, Qa­zaq­stan halqy Assambleıasynyń jı­ynda­rynda sóılegen sózderinde únemi memlekettik tildi úırený máse­le­sin mindet etip qoıýy, ba­ıanda­ma­lary men suhbattarynda qazaq ti­liniń máselesin udaıy kóterip otyrýy Elbasynyń bul máselege aıryqsha yjdaǵatty­lyq­pen qa­raı­­tynyn kórsetedi. Alaıda, El­basynyń osynaý bas­tamalaryn bıliktiń ártúrli deń­geıiniń tizginin ustap otyrǵan sheneýnik­teri­mizdiń ilip alyp ketýde tabandy­lyq tanytpaýy, bastalǵan isti jerine jetkizbeýi qynjyltady. Sol­qyldaqtyq ta­ny­typ júrgender El­basynyń osy Joldaýynan keıin shyndap oılanar, óz baǵyt­taryna tıisti ózgerister engizer dep oılaımyz. Halyqaralyq «Qazaq tili» qo­ǵamy jáne onyń jergilikti jerdegi uıymdary Elbasynyń Joldaýda tilge qatysty aldymyzǵa qoı­ǵan mindetterin baǵdarǵa al­yp, so­ny oryndaýǵa belsene at­sa­lysa­tyn bolady. Elbasy halyqtyń aldyna ór­shil de ómirsheń mindetter qoıdy, qol jeter maqsattar belgiledi. Biz osy maqsattarǵa Elbasymyz Nur­sultan Ábishulymen birlesip qol jetkizýdi qalaımyz. Osy kezge deıin Elbasynyń bastama­la­ryn qol­dap kelgenbiz, ári qaraı qoldaı beremiz de. Bir sózben aıtqanda, bul Joldaý Qazaq eli­niń bola­sha­ǵyn baıandy etýde baǵdar bola alady dep senim bildiremiz. Elbasy kózdegendeı baıandy «bo­lashaqtyń irgetasyn birge qa­la­­samyz!». О́mirzaq AITBAIULY, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, akademık.

Urpaqqa jasalǵan qamqorlyq

Elimizdiń keleshegi, memle­ke­timizdiń bolashaqtaǵy berik tu­ǵyry bolatyn talantty jastar­ǵa zaman talabyna saı bilim berý máselesin birinshi kezekke qoıyp kele jatqan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qoldaýymen 2008 jyly «Daryndy balalarǵa ar­nalǵan jaratylystaný-matema­tı­kalyq baǵyttaǵy 20 zııatkerlik mektepter» salý qolǵa alynǵan edi. Qazirgi kezde 100 paıyz memlekettik úlestegi bul bilim uıa­larynyń 5-eýi ýaqyt ólshemine saı jumys istep jatyr. Búginde onda myńdaǵan ul-qyz bilim alyp jatsa, olarǵa 597 tańdaýly ustazdar sabaq berýde. Taıaýdaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Nursultan Ábish­uly: «Meniń tapsyrmam boı­ynsha búkil elde ashylyp jatqan 20 zııatkerlik mektepter daryn­dy balalardy úzdik joo-lar úsh­in daıyndaýdyń negizgi arqaýyna aınalatyn bolady» degen edi. Bul sóz bizge úlken jaýapkershilik júktep otyr. Shynynda, bilim júıesi adamzat ómirine erekshe jol ashatyn sala. Bizdiń mektepte bilim berýdiń eki modeli júzege asyrylý ústinde. Onyń birinshisi, jaratylystaný-mate­ma­tıkalyq baǵyttar bolsa, ekinshisi, halyqaralyq bakalavrıat baǵdarlamasy der edim. Bizde oqytý men tárbıe qatar júr­gi­ziledi. Pánder negizinen beıindik baǵytta úsh tilde oqytylady. Muǵalimder tek qana oqýshy­lar­men jumys istep qana qoımaı, ata-analarmen de veb-baıla­nys­ta bolady. Ustazdardy jumysqa qabyldaý konkýrs arqyly júr­giziledi. Olar aldymen testileýden ótse, ekinshi kezeńde shy­ǵar­mashylyq konkýrstan synaqqa tú­sip, sheshýshi sátte áńgimelesý arqyly sóıleý máneri men ma­qamy talqyǵa salynady. Al ha­lyqaralyq bakalavrıat baǵdar­lamasyn júzege asyrý isinde shetelden muǵalim tartý máselesi óz sheshimin taýyp otyr. Sol sekildi joǵary oqý oryndaryna úzdik jastardy daıyndaıtyn bolǵan­dyqtan qazirden bastap Otany­myz­daǵy irgeli ýnıversıtettermen tyǵyz qarym-qatynas ja­saı­myz. Oqýdyń tereń berilýi, tár­bıe­niń taǵylymdy úıretilýi, ol tikeleı muǵalimderdiń qarym-qa­biletine baılanysty desek, olar­dyń der kezinde bilimin kóterip otyrý qajettiligi ózinen-ózi tú­sinikti. Bizdiń basqarma bul ju­mysty da joǵary dárejede úı­lestirip, oqytýshylardyń ózara tájirıbe almasýyn, elimizdegi ozyq úlgilerdi sabaǵyna paıdalaný, qajet bolǵan jaǵdaıda shetelderde bilim jetildirý on-line kýrstarynan ótý qarastyrylyp keledi. Zııatkerlik mektepterdiń 2-6, 7-10 synyptaryna oqýshy­lar­dy qabyldaý negizinen pánder boıynsha keshendi testileý, beıindi pánderdi meńgerý qabiletin anyqtaý, jazbasha baqylaý ju­mystaryn alý, tilderdi (qazaq, or­ys, aǵylshyn) úırený qabi­le­tin tekserý arqyly júzege asady. Osyndaı jumystyń barlyǵy da Elbasynyń ár jyl saıyn ha­lyqqa Joldaýynda kórsetilgen naqty tapsyrmalar aıasynda or­yn­dalyp keledi. Bıylǵy Prezıdent Joldaýyndaǵy «Sapaly bilim berý Qazaqstannyń ındýs­trııalandyrylýynyń jáne ınno­vasııalyq damýynyń negizine aı­nalýy tıis» degen tapsyrmasyn bizdiń zııatkerlik mektep ustaz­da­ry ózderine júktelgen mindet dep, sol údeden shyǵý jolynda kúsh-jigerlerin jumyldyryp jatyr. Kúlásh ShÁMShIDINOVA, «Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri» AQ basqarma tóraıymy.

Kereký óńiri birlikti, eldikti qoldaıdy

Bıylǵy Joldaýynda Elbasy Nursultan Nazarbaev nazardy elimizdiń Táýelsizdigi jyldaryndaǵy qazaqstandyq joldyń birlik, turaqtylyq, órkendeý sııaqty negizgi qun­dylyqtary qalyptasqanyna erekshe aý­dardy. Al oblys ortalyǵyndaǵy Júsipbek Aımaýytov atyndaǵy qazaq mýzykaly drama teatrynda ótken «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Joldaýdy tal­qy­laýǵa ar­nalǵan aktıv jıynynda oblys ákimi Ba­qytjan Saǵyntaev tarıhı mańyzy zor qu­jattan týyndaıtyn irgeli mindetter jaıly sóz sóıledi. Atqarylǵan ister kóp ekenin, atqarylatyny odan da kóp ekenin áń­gimesine arqaý etti. Onyń ishinde ekonomıka sala­syn­da jasalǵan jáne jasa­latyn ju­mystarǵa jan-jaqty toqtaldy. Sonymen qatar, qazirgi ýaqytta oblysta 19 jańa mektep salynýy qajet ekenin atady. Oblysta tegin medısınalyq kómek­tiń kepildendirilgen kólemin kórsetýge ar­nal­ǵan shyǵystardyń artýy 2010 jyly 2008 jylmen salystyrǵanda 57,6%-dy qurady, bir turǵynǵa shaqqanda shyǵystar 42%-ǵa, al jan basyna shaqqanda normatıv 2,1 ese kó­beıdi. Oblysta densaýlyq saqtaýdyń biryń­ǵaı ulttyq júıesiniń birinshi kezeńi ta­bysty engizildi. Demografııalyq kórsetkish­terdiń jaqsarýy júrgizilgen reforma­lar­dyń nátıjesi bolyp tabylady. Balalardyń ólim-jitimi 2010 jyly ótken jylmen sa­lys­tyrǵanda 28,8%-ǵa, analardyń ólim-ji­timi 48,9%-ǵa tómendedi. Týberkýlezge shal­dyq­qandardyń sany 2009 jylmen salys­tyrǵanda 12,8%-ǵa, al qaıtys bolǵandar 18,4%-ǵa azaıdy. Aýyl turǵyndary úshin dári-dármekterdiń qoljetimdigin qamtama­syz etý mańyzdy. О́tken jyly 185 aýylda dárihanalyq pýnkt ashyldy. Jeke menshik dárihanalyq uıym­dar 14 jyljymaly dárihanalyq pýnkt uı­ymdastyrdy, olar dári-dármekterdi satýdy oblystyń 262 aýylynda júzege asyrýda, dedi B.Saǵyntaev. Aýyl úshin aýyz sý tapshy. Elbasy júk­tegen talaptarǵa oraı aýqymdy jumystar atqarylatyn bolady. Eldi mekenderge sapa­ly aýyz sý jetkizý maqsatyn kózdeıtin «Aq bulaq» baǵdarlamasyna bıyl 3,6 mıllıard teńge qarastyrylǵan, dedi óńir basshysy. Jı­ynda shaǵyn jáne orta bıznesti órken­detý jaıy da jan-jaqty sóz boldy. Prezıdent el damýynyń basym baǵyttarynyń biri qazaq­standyq azamattardyń turmysyn jaq­sar­tý bolyp tabylady dep únemi atap kór­setedi. Áleýmettik ózgeristerge erekshe nazar aýda­rady, onyń sheńberinde úsh mańyzdy memlekettik baǵdarlamany anyqtady. Olar: bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne tilderdi damytý. Prezıdent árbir qazaqstandyqtyń jeke senimi «ómir boıy bilim alý» bolýy tıis ekendigin erekshe atap aıtty, dedi B.Saǵyntaev. Jıynda shalǵaıdaǵy aýyldan kelgen Saı­laý Orazbaev, bolashaq ǵalym Sapar Shalabaev, taǵy basqalar Joldaýda kór­se­til­gen mindetterdi júzege asyrýǵa óz úles­terin qosatyndaryn jetkizdi. Sondaı-aq, Jol­daý­dy qoldap «Bogatyr-Kómir» se­rik­testiginiń bas dırektory Vıktor Shýkın, Aqtoǵaı aý­dandyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Záýre Aıdarhanova, «Kaztrestkem» seriktestiginiń basshysy Aleksandr Boldashevskıı, baıanaý­yl­dyq mádenıet qyz­metkeri Taısııa Stradaeva óz oı-paıymdaryn or­ta­ǵa saldy. Farıda BYQAI, Pavlodar.