«Dýbaı, Dýbaı degenshe, Torǵaı jaqyn deseıshi»

Bizdiń ulan-baıtaq jerimizde týrıster túgil, zertteýshi ǵalymdardyń tabany tımegen tylsymy mol, qoınaýynyń qaltarysyndaǵy qatparlarynyń shashaýy shyqpaı, jumbaǵyn jasyryp jatqan jerler barshylyq. Sonyń biri – Torǵaı óńiri. Osydan birneshe jyl buryn ǵaryshtan túsirilgen sýretter Torǵaı dalasynda álemge áıgili Naska geoglıfterimen para-par birneshe geoglıfter júıesiniń bar ekenin áıgiledi. Jańalyqtyń ózgesheligi men mániniń mańyzy sonshalyq, oǵan sheteldik ǵalymdar tarapynan úlken qyzyǵýshylyq týyndap, ol Ystanbulda ótken Eýropa arheologtary qaýymdastyǵynyń forýmynda basty sensasııaǵa aınaldy. Qulpyna kilt tabylmaǵan qupııasy, aqıqaty ańdalyp, syryn syrtqa shashpaǵan Torǵaı geoglıfteri týrısterdi ózine tartýda. «Dýbaı, Dýbaı degenshe, Torǵaı jaqyn deseıshi» degen torǵaılyqtar týrısterge Torǵaıǵa kel deıdi. Bizdiń tilshimiz osy ıgilikti isti bastap, ishki týrızmdi damytýǵa óz úlesimdi qossam deıtin azamat – Amandyq Ámirhamzınmen áńgimelesken bolatyn. – Amandyq Qorǵan­uly, «Tylsym Torǵaıǵa Týr» ıdeıa­­synyń týýyna ne sebep? Áń­gimeni eń basynan, ıdeıanyń ózinen bastasaq qaıtedi? – Byltyrǵy kóktemde Tor­ǵaıda aqbókenderdiń qyrylyp jatqandyǵy týraly san-saqqa júgirgen áńgimeler gý-gý etti. Mine, sol ýaqytta elden habar alý degen tipti múmkin emes edi ári shynymdy aıtsam, ol kezde men basqa salada jumys isteıtin edim. Sodan aýyldas inilerim – Abylaı Maýdanov, Qaırat Bekbolat jáne ózimniń týǵan inilerim –Talǵat pen Jánibek bar bárimiz birigip, áleýmettik jeli – Feısbýkte «Topjarǵan» degen top ashtyq. Topta hal-qaderimizshe birtalaı máselelerdi qozǵap, 1500-ge taqaý adamdy tartyp, olardyń Torǵaıǵa qatysty qyzyǵýshylyǵyn oıata bildik. Keıin osynda qozǵalǵan problemalar bizdiń kelesi satyǵa kóterilýimizge – «Tobyl-Torǵaı» saıtynyń týýyna alyp keldi. Bul ekeýiniń eshqandaı da kom­mersııalyq maqsaty joq, tek jurtshylyqtyń rýhyn arttyryp, tanymdyq turǵyda Torǵaıdy tanyta tússek, sóıtip Torǵaıdaǵy úlkendi-kishili máselelerge eldiń nazaryn aýdarsaq degen nıet bolatyn. Tábettiń asty kórgen kezde ashylatyny tárizdi, bara-bara týǵan jerden tys, Astanada júrip te elge járdemimiz tıse degen oıdyń aıasy keńı tústi. Endi aqparattyq, tanymdyq turǵydan góri naqty is jasaıyq degen uıǵarymǵa keldik. Neden, qalaı bastaımyz degende, kezinde Indýstrııalar jáne jańa tehnologııa mınıstrliginde qyzmet etkenim kómekke keldi. Sonda júrip, sońǵy úsh jylda ishki týrızm jaıynda biraz zertteýler júrgizgen edik. Osy zertteýlerdiń maǵan ashqan jańalyǵy az bolmady. Qazaqstannyń ishki týrızmin damytý jóninde sheberlik synyptary ótkizilgende biraz ól­kelerdiń týrızmdi damytý ju­mysyna qatysqan edim. Sol kezde nelikten bizde, Qostanaı oblysynda ishki týrızmge kóńil bólinbeıdi degen oı kelgeni bar. Endi sol oıdy júzege asyrsaq dep «Tylsym Torǵaıǵa Týr» atty jańa jobany qolǵa alý kerek dep sheshtim. – Oıdyń kelýi bir basqa, al ony júzege asyrý ýaqytty da, qarajatty da qajet etedi emes pe? – Árıne, «Topjarǵan», «To­byl-Torǵaıdan» keıingi «T» ár­pinen bastalatyn úshinshi jobamyz edáýir qarajatty da, ýa­qytty da talap etti. Biz buryn týrıst emes, ózimiz biletin jolmen aýylǵa baryp-qaıtatyn qazaq bolsaq, endi týrıst aparýymyz kerek. Al týrıst degen qandaı jan? Ol – kirpııaz, kinámshil, aqshamdy tóledim, maǵan endi durys jaǵdaı jasa dep talap etetin adamdar. Eń birinshi joly biz týrısterdiń jartysyn mashınamen, jartysyn poıyzben Arqalyq qalasyna deıin jetkizdik. Al durysy – sharshatpaı poıyzben Arqalyqqa deıin jetip, arǵy marshrýtty mashınamen jalǵaý eken. Tyńnan túsken joba bolǵandyqtan, biz alǵashqy joly týǵan qıyndyqtardyń bá­rin eskerip, qansha daıyndalyp shyqtyq degenmen, ekinshi joly da basqa oılaspaǵan máseleler týyp jatty. Máselen, barlyq qashyqtyqty artqa tastap, negizgi bazamyz – Kókalat aýylyna 50 shaqyrym qalǵanda kóligimiz batyp qaldy. Biraq, aýyldan tehnıka jetip, shyǵaryp aldy. Alǵashynda týrdy oılap tapqan kezdiń ózinde biz belgili bir táýekelge bel býǵan edik. Alaıda, birinshi týr jospardaǵydan da sátti ótti. Bes týrıst aparyp, bes kún qondyq. Tanysý týrynyń ózinen suranystyń baryn baı­qadyq. Jappaı qyzyǵýshylyq týady, barlyǵy birdeı Torǵaıǵa aǵylady dep aıta almaı­myn. Sebebi, jol moıyny qashyq jáne onyń sapasy da syn kóter­meıdi. Esesine ekstremaldy týr. Keshendi túrde suranysty qamtı alatyndaı boldyq. Qumkeshý qumdaryn kórsetip, týrısterimiz ystyq qumdy keship, sýretke tústi. Ol jerdiń qumy Dýbaıdan kem emes. Sodan ǵoı «Dýbaı, Dýbaı degen­she, Torǵaı jaqyn deseıshi» deıtinimiz. – Jalpy, týrıster «Tylsym Torǵaıǵa Týr» saparynan neni kórip, neni bilip qaıtady? – Qostanaı oblysy aý­ma­ǵynyń jartysyna jýyǵyn Torǵaı óńiri alyp jatyr. Al árbir kózi ashyq, kókiregi oıaý jan Torǵaıdyń halqymyzdyń tarıhyndaǵy or­nyn biledi. Talaı ulttyń us­tyndaryn bergen ǵajaıyp ólkeniń tabıǵaty da san túrli, al mádenı-tarıhı qundylyqtaryn tizbelep aıtyp taýysý tipti múmkin emes. Torǵaı tylsymy taýsylmaǵan, tipti murty buzylmaǵan ólke. Máselen, Torǵaı geoglıfterin alaıyq. Olardyń qatary 300-ge taıaý, dálirek aıtqanda 296 jáne olar shashyrańqy ornalasqan. Bul jerde týyndaıtyn prob­lema olardy jerden kórýdiń qıyn­dyǵy. Áýeden ap-anyq kórinetin geoglıfter janyna kelseń tó­beshikter ǵana tárizdi. Biz ony alǵash ret baryp zerttegen ǵalym Dmıtrıı Deımen turaqty baılanystamyz. Sol kisimen oılasa, aqyldasa kele biz týrısterge tanysýǵa «Úshtoǵaı tórtburyshy» eń qolaıly, yńǵaıly bolady dep sheshtik. Ondaǵy 101 geoglıfterdi týrıster óz kózderimen kóre alady. Osy bir álemde sırek kez­desetin qubylys tek bizdiń elimizde jáne Perýdegi Naskada ǵana bar. Bul – Qostanaı oblysy úshin ǵana emes, Qazaqstanǵa sheteldik týrısterdi tartatyn vızıtti karta bola alatyn jer. Al ony nege ózgelerdiń nazaryna usynbaımyz? Sondyqtan saıahatshylarymyzdy «Úshtoǵaı tórtburyshyna» apardyq. Alǵan áserimiz erekshe. Osy araǵa bar­ǵanymyzda bir emes, qatarynan birneshe kompastyń tili istemeı qaldy. Bas-aıaǵy jarty saǵat bolǵanymyzben, ýaqyttyń uzaqqa sozylǵany sonshalyq, jarty kúnimizdi sonda ótkizgendeı áser aldyq. Áıteýir, áseri erekshe. Ke­zinde jergilikti turǵyndar sol jerden múlde tot baspaǵan qy­lysh taýyp alǵan eken. Keıin «úsh áriptiń» adamdary sońyna túsip, aqyry qylyshty tapsyrtypty deıdi. Shyn mánisinde jum­­baǵy kóp, erekshe aýrasy bar, adamdy ózine erekshe baýraıtyn jer. – Jalpy, ishki týrızmdi da­mytýdyń kiltıpany kóp bolýy tıis, joǵaryda ózińiz aıtqandaı, týrıster qyzmet kórsetýdiń joǵary sapasyn kútedi. Aqshasyn tólegesin ol zańdy da ǵoı. Al jergilikti turǵyndardyń qyzmet kórsetý deńgeıi qanshalyqty? – Durys aıtasyz, kiltıpany kóp. Onyń ústine jańadan bastaǵan is bolǵan soń, tájirıbemiz de kemshindeý. Biraq, nıet durys, biz bastamasaq kim bastaıdy? Týrısterdi apara otyryp, eldiń hal-ahýalyn jaqsartaıyq degen oımen kirisip kettik. Ol qalaı júrýi tıis? Máselen, týrǵa barǵan týrıst qosymsha qarajat aparady, sáıkesinshe aýyl turǵyndary óz tabıǵı ónimderin sata alady, aınalyp kelgende qosymsha jumys oryndary paıda bolyp, bıýdjettiń de bir búıiri tolyǵady. Týr bastalatyn Arqalyq qala­­syndaǵy dala-ólkesi mu­ra­jaıynyń eksponattary mol, óte mazmundy. Kezinde О́z­bekáli Jánibekovtiń úlken qa­jyr-qaıratynyń arqasynda jınaqtalǵan sırek kezdesetin eksponattary kórýge turarlyq jáne odan beri de tynbaı to­lyqtyrylǵan mýzeıdiń kór­seteri kóp úlken taǵylym ordasy. Amankeldide – eki, Jankeldın aýdanynyń ortalyǵy Torǵaıda alty mýzeı bar. Onyń syrtynda Kókalatta, Keńshilik pen Serik týǵan Aqshyǵanaqta da, Qaınekeıdiń Shılisinde de mýzeıler bar. Osynyń bári de kórsetýge turarlyq. Ahmet, Mirjaqyp, Shaqshaq Jánibek, Qutan áýlıe sııaqty tulǵalar týǵan ólke syrǵa tunyp tur. Jalpy, Torǵaı jeriniń tabı­ǵatynyń ózi erekshe, ár jıyrma shaqyrymynyń bir-birinen aıyr­mashylyǵy bar. Kóktemde dala tósinde qyzǵaldaqtan órilgen kilem qandaı, tek Torǵaıda kez­desetin relıkt ósimdikteri, ańy men balyǵy qandaı! Bul bir ja­ǵynan etnotýrızm. Salt-dástúrdi kórsetýdiń ózi bir áńgime. Kilem toqý salty basqa jerlerde umyt bola bastasa, Torǵaıda ol áli bar. Araby kilem deıtin túrin óz basym Torǵaıdan basqa jerden kórgen joqpyn. Meniń ózim kilemniń bir shetin shyǵaryp, toqyp kete alamyn. Mundaı sharýany atqarý bir adamnyń qolynan kelmeıtin bolǵan soń, aýylda sharýashylyǵy bar teteles eki inimdi tarttym. Týrıster atqa otyryp seıildep, qymyz-shubat iship, buqpa jep, balyq aýlaıdy. Onyń ústine aýylymyzda týys aǵaıymnyń dala ańdaryn qolǵa ustaıtyn mını-zoobaǵy bar. Týrızmniń endigi bir paıdasy – adamdardy qosymsha jumysqa tartý bolsa, aýylyna syrttan adam kelgeniniń zııany joqtyǵyn túsingen aýyldastarym jaǵalaı úılerine jóndeý júrgizip, mańaılaryn kórkeıtip degendeı, týrısterge jaǵdaı týdyrýǵa tyrysyp jatyr. Bizdiń aýyldaǵy úılerde jyly sý, sýyq sý, vanna, ájethana ishine kirip tur. Negizi shyndyǵyn aıtqanda, ishki týrızmge óz deńgeıinde mán berilmeı otyr. Múmkin qolǵa alyp, shyndap kirisse, damytýǵa bolar. Qazir bizdiń jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytyp jatqandar bar. Qosta­naı oblystyq kásipkerlik basqarma­sy memorandým jasaıyq dese, «EKSPO-2017» ulttyq kompanııasy da habarlasýda. О́z basym jylyna bir ret shetelge, eki ret ishki týrızmmen shyǵamyn. Bizdiń týrızm men shet eldiń týrızminiń aıyrmasy jer men kókteı. Kóbisi bizde ınfraqurylym nashar, jol jaman dep jatady. Negizi týrıster úshin munyń bári kerek emes. Qazir adamdar kerisinshe eks­trımge qumar. Mysaly, byltyrǵy jyly ataqty akter Leonardo dı Kaprıo 90 myń AQSh dollaryn tólep, Mońǵolııa jerinde demalǵan edi. Bul ekstrım emeı nemene?! Al bizge 5 kúnge bir adam 55 myń teńge tóleıdi. Adam senbi-jeksenbi kúnderi tolyq tynyǵyp, kúndelikti úırenshikti ortadan tolyqtaı ózgeshe jerde demalsa, ol bir aı tynyqqandaı tyńaıady. Biz aýylda eki kún boıyna kıiz úıde tynyqtyryp, buq­pasyn berip, zoobaqty tamashalatyp, balyǵyn aýla­typ, atpen serýendetip, arasynda qo­naqjaı aýyldastarymyz dastarqandaryn jaıyp qonaqqa shaqyryp, án aıtyp, aýyldyń alty aýyzynan keıin qonaqkáde surap, týrısti ábden basqa ortada tynyqtyramyz da, erteńine 6 mýzeıi bar tarıhı Torǵaıǵa aparamyz. Shaqshaq Jánibek, Ahań men Jaqań, qońyraýynyń únimen saharany oıatqan Ybyraı Altynsarın mýzeılerin kórgen týrıster tań-tamasha bolady. Tek bir nazar aýdaratyn másele – olardyń barlyǵy derlik jóndeý jumystaryn qajet etip tur. Ishki týrızmniń syrtqy týrızmge qaraǵanda baǵasy qymbat deıtinder kóp. Nelikten bizdiń eldegi saıahat baǵasy ýdaı qymbat? Sebebi, bizde birizdilik joq. Eki-úsh aı ǵana týrısterdi qabyldaıdy da, qalǵan ýaqytta bos otyrady. Sóıtip, týrıster qatynamaı­tyn aılardaǵy turmysyn osy ke­zeńde qamtyp qalýdy oılaıdy. Osydan baryp sharyqtaǵan baǵa adamdardyń aıaǵyn tusaıdy. Sol sebepten qys mezgilinde de ózgeshe birdeńe oılap tabýǵa bolady emes pe? Álemde qanshama adam qardy kórmeıdi. Olar úshin bizde bar dúnıe tańsyq. Tek usyna bilsek bolǵany. Jalpy, týrıst qaı jerge barsa da buryn kórmegen jańalyq izdeıdi, bul halyqtyń ómir súrý daǵdysy, turmysy, ádet-ǵurpy qalaı eken dep eleńdeıdi. Máselen, dalada ósip turǵan tobylǵyny sap etip, qaıystan qamshy órý biz úshin túk emes bolsa, sheteldik úshin ekzotıka. Al bul rette bizdiń kórseterimiz óte kóp. Etnotýrızmdi damytý degenimiz, sheteldiktiń aqshasyn óz úıińde otyryp-aq qaltańa basý. Qazaq qalaýyn tapsa qar janady degendeı, ishki týrızmdi damytý arqyly tájirıbe jınaqtap, syrttan týrıs­ter shaqyratyn kúnge de jetýge ábden bolady. Osy jobany bastaý úshin eshkimnen eshnárse suraǵan emespiz. Árıne, qoldaý bolyp jatsa bas tartpas edik. Bizde jol boıynda kempıngter joq. Eger olardy salý qymbat desek, kıiz úıler qalashyqtary bolsa. Sondaı-aq, ań, balyq shar­ýashylyǵyn damyta túsýge qoldaý kerek. Reseıden kelgisi keletinder bar. Vengrııa eliniń elshiligi habarlasty. Qyzyǵyp otyr. Endi osy rette alystan keletin týrıster úshin adam aıaǵy baspaǵan jerlerdi, qyzyqty dúnıelerdi kórsetkimiz keledi. Biz úshin kúndelikti dúnıeler ózgelerge qyzyq, bireýlerge ystyq ta bolady. Týǵan jerinen ertede ketip, endi eseıgende ba­ryp kórgisi keletinder bar. Týys­tarymyz joq edi, elge barsam deıtinder az emes. Osy tusta ta­ǵy bir nárseni aıta ketkim ke­ledi. Mysaly, bizdiń jerimizge Reseıden ańshylar, balyqshylar kóp keledi. Olar óz betterimen kele bermeı, tirkelip, qasqyr atsa soǵan lısenzııasyn alyp, zańdy túrde belgili mólsherde salyǵyn tólese nemese bizdiń kompa­nııa­lar arqyly kelip-ketýin rettese bolar edi. Áıtpese, emin-er­kin júrip, ersili-qarsyly ótip, ańymyzdy atyp, qusymyzdy qarmap ózderiniń qyzyǵymen ǵana júr. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»