Sarańdyq

nemese joly bolmaıtyn adam Ataqty deseń ataqty, aqshaly deseń aqshaly, bilimdi deseń bilimdi, boıy da, soıy da kelisken bir azamatty bilýshi edim. Biraq, nege ekeni belgisiz, osy kisi otbasymen til tabysa almady. О́tirigi de joq, ishimdikten ózin aýlaq ustaıtyn osyndaı kúıeýdiń áıeline qaı jeri jaqpaıtynyn túsiný qıyn edi. Úıindegi urys-keristiń qaıdan shyǵyp jatqanyn bilmeısiń. Jeńil júristi de jigit deıtin adam emes. Ara-tura áıeliniń ashynyp-ashynyp shyqqan daý­ysyn estip, dal bolasyń. Jyldar ótip, syryna qa­­­­nyǵa kele, ol azamattyń jolyn baılaǵan basty kem­shiligi – óte sarańdyǵy eke­ni anyq boldy. Sóıtsek, tıyn­ǵa tisin syndyratyn, qolyna túsken aqshadan ólse de aıyrylǵysy kel­meıtin, bala-shaǵa, aǵaıyn-týys, dos-jarandy bylaı qoıǵanda, tipti, óziniń qara basyna aqsha jumsaýdy aqyret kóretin erkektiń qylyqtaryna úıin­degi­lerdiń qany qaraıady eken ǵoı. Otbasyndaǵylar úshin otaǵasynan aqsha surap alý – qııamet-qaıym. Úıinde jumys istemeı otyratyn kelinshegine nanǵa da aqsha tastamaı ketedi, azyq-túlikti de satýshylarmen qyryq ret saýdalasyp júrip, tek ózi tasıdy. Úıdiń túrli qajetine áıeli tıyn surasa boldy, janjal bastalady. Tipti, birde balasy aýyryp jatqanda da dárigerge qaratýǵa aq­shany áıeli qyr­qysyp jú­rip alǵan ǵoı. Qys­qasy, ol erkekti jary qalaı jeńgenin bilmeımin. Áli de aqsha úshin arpalysyp, yryń-jyryń kún keship jatyr ma eken? Ol jaǵy bizge beımaǵlum. Biz ol shaǵyn aýdannan áldeqashan kóship ketkenbiz. Bizge belgilisi, ol azamat qansha jerden aqsha taýyp, bedeldi ýnıversıtettiń beldi oqytýshysy, uldy-qyzdy bolsa da, baqytsyz edi. Ba­qytsyzdyǵynyń bas­ty kil­tıpany – sarańdyq  boldy. Sol qasıeti ony sumyraı qy­lyp kórsetetin. Ne dosy joq, aǵaıyn-týy­sy, tipti, balasynyń syryn biletin óz áke-sheshesi de onyń úıine sırek bas suǵady. Onyń tapqan tabysy, árbir aılyǵy otbasyna qýa­nysh ákelýdiń ornyna, kóbine tek kıkiljińdi kóbeıtedi. Áıeli, bala-shaǵasy anaǵan-mynaǵan, turmysqa, qonaq sha­qyrýǵa qajetti aqsha su­raǵan jerden zirkil bastalady. Qysqasy, súıekke bitken minez súıekpen birge ketedi. Ǵaıyptan bir ǵalamat bolyp, ıakı basyna birdeńe tıip, jomart bolyp ketpese, áı qaıdam... Alaıda, Alla taǵala er­kekti túzden tasıtyn etip áıe­line onyń tapqan-taıan­ǵa­nyn úıinde shyraıyn kel­ti­rýge mindettegen joq pa edi?! О́zi ákelgen aqshasyn óz otbasynan ózi yryldap qyzǵanyp otyratyn adamdy ózgertýge bola ma ózi? Al psıhologtar mundaı erkekten birden qashýǵa ke­ńes beredi. Júrip júrgen jigitińizdiń shyq bermes Shyǵaıbaıdan beter eke­nin baıqasańyz boldy, ol adammen baqytty bolý ne­ǵaıbyl ekenin bilýińiz kerek. О́ıt­keni, qoly ashyq adam­nyń – joly ashyq. Qudaı da bergenge beredi. Shyǵyn shyqpaı, kiris kirmeıdi. Mu­nyń bárin biz oılap tap­qan joqpyz. О́mirdiń óz zań­dy­lyqtary. Kúıeý degen maltabar, maq­satshyl, bir sózdi, jomart bolýǵa tıisti bolsa, bul tek áıelderdiń ǵana ti­legi emes, tabıǵattyń da talaby. Myna ómirde bizdiń aqy­lymyz jete bermeıtin zań­dylyqtar óte kóp. Ony ishki túısikpen ǵana sezinýge bolady. Sarańdyqtyń baqytsyz­dyqqa bastaıtynyn psıhologtar ǵana emes, túısigi te­reń qalamgerler de sóz etken. Mysaly, Aleksandr Pýsh­kınniń «Sarań seri» degen shyǵarmasyn kózben sho­lyp, bolmasa Jan Batıst Molerdiń «Sarań» dep atalatyn dramalyq komedııasyn qarap kórdińiz be? Myna ejelden kórshi bolyp kele jatqan orys­tar da «Serini qurtqan sa­rań­dyq» degen máteldi bosqa aıt­­­­paǵan shyǵar?! Máselen, sol psıholog­tar, psıhoanalıtıkter men parapsıhologtar bolsyn, álmısaqtan bir nárseni moıyndaıdy. Erkek qandaı da bir úlken tabystar men jetistikterge jetýi úshin áıelinen qýat alady, jary jiger beredi. Báıgege qos­qandaı kútip-baptaıdy, qyz­metin jasaıdy, urpaǵyn jalǵastyrady. Demeý bolady. Sol saǵan baǵyshtalǵan ómir­diń óteýi retinde ol da áıe­liniń jaǵdaıyn jasap, qarjydan qyspaq kórsetpeýi kerek. Osy arada taǵy bir jáıt­­ti attap ótýge bol­maı­dy. Dál osy sózderdi qyz-kelinshekter keıde tike maǵynasynda da qa­byl­daıdy. Erkek tek aqsha taba berý kerek, áıeli ony ala berýi kerek. Bul jerdegi alys-beris tek qarajatqa ǵana tirelip turǵan joq. Eger erli-zaıyptylardyń ara­syndaǵy qarym-qaty­nas, meıirim, mahabbat, túsi­nis­tikpen sýǵarylmasa, onda ekeýi­niń de shekeleri shylqyp sharyqtap ketkenderi shamaly bolmaq. Al aqshaǵa degen ash­kózdik, dúnıege degen to­ıym­syzdyq qaıdan paıda bolady? Qarap otyrsaq keıde qoly ashyq adamdardan da qysta qar surap ala almaıtyn sarańdar týady. Sarańdardan da qoly ashyq adamdar órbıdi. Bul suraqtyń jaýabyn bala­lyq shaqtan, tárbıeden de, psı­hologııalyq kúıze­listerden de izdeýge bolady. Tym dúnıeqońyz adam­dardy sol derti­nen aıyqtyrý úshin de uzaq ýaqyt boıy shy­dam­men júrgiziletin psıho­terapııalyq emder qajet. О́kinishke qaraı, keńes ókimetiniń shekpeninen shyq­qan bizdiń bolmysymyzda bireýdiń ashkózdik pen sarańdyqtan emdelip júr degenin qulaǵymyz áli estimepti. Patologııalyq tur­ǵydaǵy sarańdy óziniń etjaqyndary tanyp, kisi súımes kináratyn moıyndatyp, tek baqytsyzdyqqa súıreıtin jaman qasıetten aryltýǵa kúsh salmasa, mun­daı adamdardyń baǵy ashylýy ekitalaı. Jaraıdy, qyz ben jigit bolyp júrgende ǵashy­ǵy­ńyz sizge syılyqty úıip-tókpese, onda ol áli de sizdi súıetinine, máńgilik birge bolýǵa senimdi emes eken delik, biraq bas qosyp, otaý tikkennen keıin de ash­qaraqtanyp, tapqanynan esh aıyrylǵysy kelmese, onda ol da qasiret. Alys-beristi bilmeıtin adamnan basqa jaqsylyq kútý qıyn, negizi. «Alaǵan qolym – beregen» degen de bar ǵoı. Qoly qatty adam­dar meıirimge de, ma­habbatqa da, jalpy, jaqyndaryna ýaqytyn  bólýge de sarań bolady. Eger qyz balanyń soryna osyndaı adam jolyqsa, onyń júgin arqalap júrý, azabyna kóný óte qıyn. Áıeldi Alla taǵala áý basta solaı etip jaratqan. Ol tórt qubylasy saı, úlde men búldege oranyp, ba­la­­­­la­ry toq, kóılegi kók, kúıeýi kúlip qaraǵan kezde ǵana áıel ekenin sezinedi, er­keleıdi jáne bul sezim emo­­sııalyq turǵyda azamatyna seziledi. Ony aýyzben aıtyp, talqylap jatýdyń da qajeti joq. Eger osy aıtyp otyrǵan­dardyń barlyǵyn, erkekke qaıtyp keletin kúsh-qýat kó­zi retinde qarastyratyn bol­­saq, onda ony ol aldaǵy ke­le­tin dáýlettiń, ıakı ener­gııa­nyń jolyn jabý dep bilý qajet. Máselen, basqasyn bylaı qoıǵanda, bizdiń halyq nege úlken isterdi bastar aldynda sadaqa beredi? Mal soıyp, qurbandyq shalyp, alys-jaqyndy toıdyryp, batasyn alýǵa umtylady? Otbasyńdy, tiri adamdy aıtpaǵanda, qala berdi, óli­­lerdiń de rızashylyǵy qajet. Demek, Alla taǵala jaratqan on segiz myń ǵa­lamnyń biz bilmeıtin zań­dylyqtary men syry shash etekten. Demek, óziń bil­me­­seń, eń bolmasa bilgen­derdiń izimen júrgen de jón-aý. Tom-tom kitaptardy aqtaryp otyryp, osy máse­leni túsinýge umtylǵa­ny­­­myzda túısingenimiz tómendegideı. Aqsha dege­niń – energııa, qýat kózi. Aq­­shanyń da kózge kórin­beıtin mıstıkalyq kúshi bar. Bireýler qansha jerden kóp qarajat tabamyn dep tyrashtansa da baıymaıdy, endi bireý­lerge aqsha ózdiginen sátin salyp, úzdiksiz kelip jatady. Aqsha jumys isteýi kerek, aqsha toqtap turmaýy kerek. Ol saǵan qýanysh, bilim berip, jaqsy kóretin kıimiń men buıymyńdy úıge tasýy qajet. Aqshany aldyń ba – ber. Rahatyńa jumsa! Otbasylyq sheńberdiń ózinde tapqanyńdy súıik­tińe jumsamasań, erkek retinde óz mindetińdi at­qarmasań, onda áıel de áıel bolýdan qalady, sen de sol úıdiń tutqasy re­tin­degi rólińnen aıyryla bas­taısyń. Bul jerde sa­na­ly adamǵa sarańdyqtan tý­ǵan yryń-jyryń, urys-keris, áıeldiń bitpeıtin bir kúń­kili men onyń saldary jaı­ly aıtyp jatýdyń ózi artyq. Árıne, otbasynda ba­qyt­ty bolamyn deseńiz, sa­rańdyqty qunttylyqtan da aıyra bilý kerek. Eger kúıeýińiz sizge qymbat syr­ǵaǵa, taǵy bir tonǵa aqshasyn qımaı júrip, biraq, kólik satyp alýǵa qarajat jınasa, onda onyń aty – ashkózdik emes. Meıramhana, orynsyz oıyn-saýyqtyń ornyna, bala­larynyń oqýyna dep tıyn-teben quras­tyr­sa, ol da qattylyq emes. Degenmen, osynyń báriniń ara-jigi men shegi bar. Sarańdyqtyń túp atasy – senimsizdik. Meıli erkek, meıli áıel bolsyn, eger tap­qan tabysyn keregine jumsaýǵa qımaıtyn bolsa, ıaǵnı taýsylyp qalatyndaı, tipti, ashtan qalam dep úreı­lenip, qorqatyn bolsa, onda ol adammen jumys isteý kerek. Qanynda qattylyq bar adamdardy anasy qaıta týyp bermese, ony ózgertý óte qıyn. Biraq, mamandardyń keńesine júginsek, olardy da ózgertýge bolady. Onda siz ol adamdy sol kúıinde qabyldap, jara­tylysyna kónip, bala sııaqty birtindep, aldaıtyn jerinde aldap-sýlap, birden úıip-tókpese de, úıge tasyǵan bir túıir tabysyn maqtap, kókke kóterip otyrýǵa týra keledi. Áıtpese, Adam qansha jer­den aqsha tapsa da ol onyń jalǵyz ózine kerek emes. Eshkim de jalǵyz ózi baqytty bola almaıdy. Ne desek te, qoly ashyq­tyń – joly ashyq. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY