Talıbter Ortalyq Azııaǵa qaýip tóndire me?

Jer-dúnıede birinen soń biri bolyp jatqan lańkestik áreketter adam qanyn sýdaı aǵyzýda. Eń sońǵy, Kabýlda bolǵan terrorlyq aktide 80 adamnyń kóz jumyp, 230-dan astamynyń jaraqat alǵany jaıly jantúrshigerlik habar taǵy tarady. Bul oraıdaǵy jaýapkershilikti «Islam memleketi» halyqaralyq terrorlyq uıymy óz moınyna júktedi. Al Aýǵanstanda áreket etetin «Talıban» ekstremıstik uıymy bul jolǵy terrorlyq aktiden bastaryn arashalap, ony elde azamat soǵysyn, dúrdarazdyq órtin tutandyrý maqsatyn kózdegen qastandyq dep málimdeýge asyqty. Dese de, osy talıbandar týraly biraz jaılardy dál qazirgi ýaqytta qazaqstandyq qaýymnyń bile júrgeni artyq emes degen oımen tómende saıasattanýshy paıymyn jarııalap otyrmyz.  Qazaqstan jurtshylyǵy Al­ma­ty­daǵy oqıǵalardy jáne Túr­kııa­­daǵy sátsiz tóńkeris áreketin dúr­lige talqylap jatqan kezde biz úshin mańyzy solardan kem emes bir oqıǵa eleýsiz qalǵan sııaqty. Ol – «Talıban» qozǵalysynyń Orta­­lyq Azııa elderine jasaǵan ún­deýi. Osy jyldyń 18 shildesinde jarııa etilgen málimdemede talıb­ter­diń bizdiń elderimizdiń ishki isterine aralaspaıtyndyǵy jáne «Basqaǵa zııan jasama, biraq, ózińe zııan jasaýǵa da múmkindik berme» qaǵıdatyn basshylyqqa alatyny aıtylǵan. Onyń ústine, «Aýǵanstan Islam Ámirligi» (talıbter ózderin resmı túrde osylaı ataıdy) qozǵa­lys baqylaýyndaǵy Aýǵanstan aýma­ǵynda ózderiniń bizdiń óńirge zııan keltirgisi keletin terrorlyq uıymdardyń qyzmetin óristetýge ruqsat etpeıtinin qadap aıtady. Bul talıbter tarapynan jasal­ǵan osy tektes birinshi málimdeme emes. Buryn qozǵalys negizin qalaý­shy, aty ańyzǵa aınalǵan molla Omardyń atynan ártúrli musyl­man merekelerinde qysqa habar­la­malar jarııalanyp, olarda eshkim­niń de kórshi memlekettermen qarym-qatynasty nasharlatý­ǵa barmaıtyndyǵy aıtylatyn. Álem jurtshylyǵy 2015 jyly molla Omardyń 2013 jyldan beri tiri emestigin bilse de, kóptegen sarapshylar talıbter sóziniń shyn­dyǵyna kúmánmen qaraı bastady. Sol kezden beri talıbter óz ser­kelerin eki ret aýystyrdy. Omar­dan keıin bas qolbasshylyqqa molla Ahtar Mansur keldi. Onyń kezinde Aýǵanstandaǵy shabýyldar kúsheıip, qan burynǵydan da kóbirek tógildi. Talıbterdiń óz ishindegi qaıshylyqtar odan saıyn asqynyp, shıryqqan janjal syrtqa shyqty, al Aýǵanstannyń resmı ókimet oryndarymen iske asyp jatqan beıbit kelissózderi úzilip qaldy. Sonymen qatar, Mansurdyń kezinde Aýǵanstannyń soltústigin­degi, Tájikstanmen shektesip jatqan Qundyz basyp alyndy. Kóptegen sheteldik sarapshylar men saıasatkerler talıbter endi Ortalyq Azııaǵa bet túzeı alady dep boljaldap, dabyl qaǵa bastady. Dýshanbe men Ashhabad yqtımal shabýyldyń aldyn alý úshin shekaradaǵy baqylaýdy kúsheıte tústi. Aýǵanstan máselesiniń bilgirleri «Talıban» úshin tek osy eldiń ǵana asa mańyzdy ekendigin aıtyp keledi. Al olardyń ózderi osy jyldar ishinde BAQ-taǵy baıbalamnyń saldarynan Ortalyq Azııa halyqtarynyń kózinde «bóten» dep sanaldy. Sol kezde qaısy baǵanyń durys ekenin, al qaısysynyń úreıdi ýshyqtyrýǵa baǵyttalǵanyn anyqtaý qıyn bolyp qalǵan-dy. Qalanyń bir bóligin Kabýl kúshteri qaıtaryp alǵandyǵyna qaramastan, Qundyzdaǵy oqıǵalar kimniń kim ekendigin, talıbterdiń shyn bet-beınesin aıqyndap alýǵa múmkindik berdi. Qundyzdyń basyp alynýy talıbterdiń Ortalyq Azııa aldynda bergen sózderinde turdy ma, joq pa – sol jaǵdaıdy anyqtady. Túrikmenstanmen jáne Tájikstanmen aradaǵy shekara boıynda bolyp turatyn qaqtyǵystarǵa qaramastan, talıbterdiń is-áreketi ázirge olardyń bergen ýádelerine qaıshy kelmeıdi. 2016 jyldyń mamyrynda Aýǵan-pákistan shekarasynda AQSh ushaǵynyń soqqysynan ajal qushqan molla Mansur­dyń oıda joqtaǵy óliminen keıin qozǵalystyń budan bylaıǵy taǵdyry qalaı bolatyndyǵy týraly másele qaıtadan kún tártibine qoıyldy. Jańa asqynýlar bolyp ketpes pe eken? Bet-betine jaıylyp bytyraıtyn úrdis qaıtadan kúsheımes pe? Ásirese, sońǵy eki jylda aýǵandyq jáne pákistan­dyq talıbterdiń bazynaly bóligi DAISh qataryna kire bastaǵan, al «О́zbekstannyń Islam qozǵalysy» top kóshbasshysy Abýbakr al-Bagdadıge jarııaly túrde ant bergen kezde buǵan tańdanýǵa bolmas. «Islam memleketi» elde belsendi qımyl óristetkennen keıin talıbter atalǵan uıymnyń Tahar, Qundyz, Baǵlan sııaqty soltústik provınsııalardaǵy sarbazdaryn tutqynǵa alýǵa jáne kózin joıýǵa pármen bere bastady. Qozǵalystyń kelesi kóshbas­shysy bolyp molla Omardyń jaqyn serikteriniń biri Haıbatýlla Ahýnzada taǵaıyndaldy. Ol DAISh-ke qarsy kúresti jalǵastyrdy. Kóptegen sarapshylardyń esepteri DAISh-tiń Aýǵanstandaǵy órisi tarylyp jatqanyn aıǵaqtaı­dy. Munyń bir sebebi, olardyń molla Omardyń óliminen keıin qalyptasqan utqyr sátti tolyq paı­dalana almaǵandyǵynda jatyr. DAISh úzdiksiz jeńilisterge ushyrap, biraz aýmaqtarynan aıyryldy. Qazir onyń sarbazdary negizinen Nangarhar provınsııasynda shoǵyrlanǵan. Jańa kóshbasshy Haıbatýlla­nyń sońǵy málimdemesine qaraǵanda, qoz­ǵalys beıbit kórshilestik us­tany­myna negizdelgen eski baǵyt­­tyń jaqtaýshysy bolyp qala bermek. Biraq, bul jaǵdaı «Talıban» qozǵalysyn Ortalyq Azııa­nyń odaqtasy ete almasa kerek. Sóıte tura, ol talıbterge qatys­ty úreı men syrtqy kúshterdiń negiz­siz áreketterin azaıtýǵa baǵyt­tal­ǵan. DAISh-ke qarsy maı­dan­ǵa bel­sendi túrde shyǵa otyryp talıb­ter Ortalyq Azııa taǵdy­ry­na alań­daýdan buryn, olarǵa Aýǵan­standy berip qoıýdan qaýiptenedi. О́ıtkeni, bul el talıbterdiń «tabı­ǵı ortasy» bolyp tabylady. Aýǵan­stan bolmasa, olarǵa Ortalyq Azııa mańyzdy emes. Eger talıbter «Islam memle­ketinen» jeńilis tapsa, bul olardyń sońǵy on jyldaǵy búkil talpynysyn, NATO, AQSh pen Kabýl kúshterine qarsy barlyq kúresin zaıa ketirmek. Osyǵan baılanysty «Islam memleketi» basqa elderdiń aldynda talıbterdi senim-bedelden aıyratyn basty arandatýshy bolýda. Sondyqtan talıbter ózderi úshin eń bastysy Aýǵanstan ekendigin qaıta-qaıta eske salady. Talıbter ózderiniń aýǵandyq DAISh-tiń jaqtastary retinde qarǵysqa ushyramaýyn qalaıdy. Biraq, báribir Aýǵanstan­daǵy DAISh epopeıasy áli aıaqtalma­ǵa­nyn umytpaǵan jón. Ystanbulda, Kabýlda bolǵanyndaı, DAISh-tiń álemniń basqa óńirlerinde de ter­ror­lyq aktiler jasaýǵa um­ty­latyndyǵyn eskere kelgende, Aýǵan­stan geografııalyq turǵydan bizge neǵurlym jaqyn el retinde tolassyz taıtalas talqysynda qala bermeýi tıis. Bizdiń barlyq kúsh-jigerimiz osy elden shyǵatyn qaýip-qaterdi barynsha azaıtýǵa jumsalǵany abzal. Qater basqa óńirlerden de shyǵýy múmkin. Demek, DAISh ıdeologııasynyń jaqtaýshylary bizge Aýǵanstannan ǵana keledi degen sóz emes. Aqtóbe men Almatydaǵy sońǵy oqıǵalar turǵysynan alǵanda «Talıban» qozǵalysynyń sońǵy málimdemesi, álbette, Aýǵanstandaǵy turaqsyz­dyqtan týyndaıtyn qaýip-qater deńgeıin tómendetpeıdi. Alaıda, talıbterdiń qazir qandaı ahýalda ekendigin túsiný Aýǵanstandaǵy janjaldasýshy taraptar arasyndaǵy táýekelder men sebepterdi baıypty baǵalaýǵa múmkindik beretini anyq. Danııar QOSNAZAROV, saıasattanýshy