Zaısanda keriktiń súıegi tabyldy

Zaısan oıpaty – Qazaqstandaǵy ǵana emes, Eýrazııa keńistigindegi paleontologııalyq jáne geolo­gııa­lyq turǵydan qazynaly ól­ke. Munda 66 mıllıon jyl bu­rynǵy bor dáýiriniń sońynan bas­tap búginge deıingi túrli ke­zeńge tán jer qabatynyń tun­balary saqtalǵan. Aıtalyq, Zaı­san kóliniń ońtústik, shyǵys jáne soltústik aımaqtaryndaǵy tunba qabattarynan kaınazoı zamanynda tirshilik etken 200-ge jýyq janýardyń súıekteri tabylyp otyr. Ásirese, Qalmaqpaı ózeniniń mańynda mıosen kezeńiniń so­ńyndaǵy (5 mıllıon jyl) tun­ba qabattarynan gıpparıon faý­nasynyń janýarlary kóptep tabyldy. Onyń ishinde kerikter, múıiztumsyqtar, gıpparıondar (jylqy tuqymdastarynyń arǵy tegi), buǵylar, kıikter, qylysh tisti jolbarys jáne taǵy basqa túr­li jyrtqysh ańdardyń súıekteri kezdesedi. Bir ereksheligi, bul janýarlar dúnıesiniń barlyǵy da qazirgi túrine uqsamaıtyn arǵy tegine jatady, keıbiri jer betinen joıylyp ta ketken. Zaısan jerindegi kóne dáýirdegi ań-qustardyń qaldyqtaryn byltyrdan beri osy óńirde qazba jumystaryn júrgizip jatqan eli­mizdiń Bilim jáne ǵylym mınıs­trliginiń Ǵylym komıtetine qa­rasty Zoologııa ınstıtýtynyń paleozoologııa ǵylymı-zertteý bó­liminiń mamandary taýyp otyr. Qazba jumystarynyń ishinde erekshe kózge túsetini, mıosen zamanynyń sońǵy kezine jatatyn keriktiń jaq, jaýyryn jáne sıraq súıekteri. Mundaı tolyq ári jaqsy saqtalǵan súıekter óte sırek kezdesedi. Jaq súıekteriniń tisine deıin saqtalǵan. Ertedegi kerikter Afrıkanyń savannalarynda júrgen qazirgi túrlerine kóp uqsaı bermeıdi eken. Iаǵnı, moıny asa uzyn emes, syrt poshymy buǵyǵa keledi. Onyń óziniń birneshe túri bar. Sondaı-aq, bıylǵy qundy ta­bys­tardyń biri – múıiztumsyq. 1980 jyly bul jerde múıiztum­syqtyń bas súıegi tabylyp, Zaısan sematerıi dep atalǵan-dy. Jýyrda sematerıdiń asyq jáne jaýyryn súıekteri tabyldy. Almatylyq paleontologtar múıiztumsyq jaýyryny men gıpparıon tisteri ispetti qundy materıaldardyń keıbirin Zaısan aýdanynyń ól­ketaný murajaıyna tabys etýdi uıǵarypty. Al qalǵan súıek qal­dyqtaryn úgilip turǵandyqtan erekshe ádispen qatyrý arqyly gıpske orap, Almatyǵa zertteýge jóneltpek. Qazirgi kezde uzyndyǵy 50-60 santımetrlik keriktiń sıraq súıekteri qatyryldy. Paleozoologııa ǵylymı-zert­teý bóliminiń meńgerýshisi, bıologııa ǵylymdarynyń  kandıdaty Bolat Baıshashovtyń aıtýynsha, Zaısan kóliniń soltústigindegi Aq­sıyr, Qıynkerish, Tuzqabaq jerleri, ońtústigindegi Qusty, Qy­zylqaıyń ózenderiniń jaǵa­synda 60-qa jýyq orynda ertedegi ań-qustardyń aıryqsha sulbalary men qaldyq­tary saqtalǵan. Bul mekendi alǵash ret 1960 jyldary máskeýlik paleontologtar ash­­qan eken. Al qazaqstandyq ǵalymdar 1980 jyldardan bas­tap zertteý jumystaryn júrgize bastady. Jalpy, paleontologııa – óte názik ǵylym. Ásirese, mıl­lıondaǵan jyldar saqtalǵan súıekti topyraqqa aınala bastaǵan jerinen búldirmeı alý úshin as­qan sheberlik, biliktilik kerek. Osy turǵydan qaraǵanda Zaısan oıpatyndaǵy súıek qaldyqtary áldeqaıda jaqsy saqtalǵan, boıyna mıneraldy zattardy sińir­gendikten 30 mıllıon jyldan astam ýaqytqa tózedi, deıdi ǵalymdar. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdany