Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda Astanada Ulttyq akademııalyq kitaphananyń uıymdastyrýymen Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Qazaqstannyń Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa koroldigindegi elshiliginiń, sondaı-aq, Qazaq geografııalyq qoǵamynyń qoldaýymen aǵylshyn jazýshysy, jýrnalıst Nık Fıldıngtiń «South to the Great Steppe: The Travels of Thomas and Lucy Atkinson in Eastern Kazakhstan, 1847-1852» («Ońtústikke Uly dalaǵa: 1847-1852 jylǵy Tomas pen Lıýsı Atkınsonnyń Shyǵys Qazaqstanǵa saıahaty») atty kitabynyń tusaýkeseri ótti.
Alqaly jıynǵa qatysqan Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov: «Ol zamanda ushaq joq, tek at-shanamen, jaıaý júrip, nebir qıyndyqtar kórip, qaqaǵan qaharly qysta ulyn shetinetip almaı, ony aman-esen eline alyp qaıtýynyń ózi tańǵalarlyq nárse! Tomas Atkınson saıahattaǵan Tamshybulaq óte qasıetti jer! Sonyń qasıetin bilgennen soń ulynyń atyn solaı qoıǵan» dep atap ótti.
Saǵym oınaǵan saıyn dalamyzǵa saparlap, saıahattap kimder kelip, kimder ketpegen... Biri barlaýshy, biri mıssıoner, biri bas erkinen aıyrylǵan baıǵus, taǵysyn taǵylar.
Olardyń oıynda ne bolǵanyn qaıdan bileıik. Áıteýir eshqaısysynyń qyzyq qýyp qydyryp, qudalyq quryp, quıryq-baýyr jesiskeli kelmegeni anyq. Árıne «ár kálláda – bir qııal» bolǵan. Biraq bizdiń babalarymyz baıaǵy qonaqjaılyq saltymen qoıyn soıyp, qolyn qýsyryp solardyń bárin jany qalmaı jalbaqtap kútken.
Iá, jatjerlik jıhangerler ushqan qustyń qanatyn taldyratyn ulan-ǵaıyr qıyrlarymyzdy ári-beri ótkende tek tamsana tamashalap qana qoımaı, kórgen-bilgenderin tasqa bastyryp, taǵylymdy jazbalar qaldyrǵan. Máselen, sonaý HIII ǵasyrda Fransııa koroli Toǵyzynshy Lıýdovıktiń tapsyrmasymen Mońǵol hany Móńkeniń Qaraqorymdaǵy ordasyna jaıaý-jalpylap barǵan Vıllem Rýbrýk jol-jónekeı Aral, Balqash, Otyrardy basyp, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine erýlep, Talas jaǵasyndaǵy Tarazdy kóripti. Tamǵaly petroglıfterine tańdanyp, Altyn adam tabylǵan Esik qorǵanyn alystan sholǵan. Uzyn-yrǵasy 38 taraýdan turatyn kúndeliginde ol qazirgi Qazaqstan aýmaǵyndaǵy biraz jer-sý attaryn hatqa túsirgen. Sondaı-aq, arǵy atalarymyzdyń turmys-tirshiligine tikeleı qatysty detaldardy oqýǵa bolady. Keıbirin keltire keteıik. «...Olardyń úıleriniń keregesi torkózdene toqylǵan aǵashtardan qurastyrylǵan. Tóbesinde dóńgelek tesigi bar. Jan-jaǵy kıizben jabylǵan. Ishi-syrty ádemi órnektermen áshekeılengen» nemese «...Onyń qyshqyl dámi jańadan ashytylǵan sharaptaı tilińdi tyz etkizedi. Ishkende aýzyńa súttiń dámi kelip, qanyńdy qyzdyrady». Aıtyp otyrǵany «bir aıaq qymyzdyń – eki aıaq jeligi» ǵoı.
Odan beride Marko Polo, Adolf Iаnýshkeevıch, Gýstav Zelınskıı, taǵy basqa tarlandar Qazaqstan jaıynda kitaptar jazǵany kókiregi oıaý oqyrmanǵa belgili. Bulardy tegis túgendeý mindet emes.
***
Al, endi maqalamyzdyń taqyrybyna shyǵaryp ardaqtaǵan Atkınsonǵa keleıik. Ataq-dańqy alystarǵa taraǵan Tomas Atkınson erjúrek aǵylshyn saıahatshysy. Jeti jyl, jeti aı Reseıdiń azııalyq bóligin atpen, arbamen, qaıyqpen sharlap, alpys myń shaqyrymnan astam jol júrgen. Máskeý, Sankt-Peterbýrgte bolyp, orys patshasy Nıkolaı Birinshimen kezdesken. Imperator óz eliniń Anglııamen qarym-qatynasy onsha emestigine qaramastan, ony jyly qabyldap, qalaǵan jaǵyna kedergisiz saparlaýǵa ruqsat bergen. Soǵan qaraǵanda albıondyq aq beren kisideginiń kiltin ala biletindeı alymdy-shalymdy bolǵan-aý shamasy.
Soıy bólek saıypqyran sodan Oraldy, Altaıdy, Qıyr Shyǵysty, Batys Sibirdi, Shyǵys Qazaqstan, Jetisýdy kezip kete barǵan. Adam jatyrqamaıtyn Atkınsonyńyz ala-qula qoǵamnyń ártúrli ókilderimen alǵaýsyz aralasypty. Barlyǵyn baýyryna tartypty. Dinine, tiline, diline qaraı bólmepti. Qazaqtyń baı-baǵlandarymen de, jalbyr tymaqty jarly-jaqybaıymen de, orystyń oıazdarymen de, shekpendi sheneýnikterimen de, soqasyn súıretken sharýasymen de, monarhııany moıyndamaı ıtjekkenge aıdalǵan dekabrıstermen de teń atanyń balasyndaı syrlasypty. Eń bastysy, jáı júrmeı aınalasynan alǵan áserlerin qoıyn dápterine qotaryp, aq qaǵazdy aıǵyzdap, qaryndashpen qaptatyp sýret salǵan. Olardyń ishinde asyl tekti Abylaıdyń uldary Sók, Beksultan tórelerdiń, qarapaıym qazaqtardyń turmys-tirshiligin beıneleıtin etnografııalyq etıýdter, kórkine kóz toımas ólkemizdiń tańǵajaıyp tabıǵatyn órnektegen peızajdyq kórinister óte kóp. Otanyna oralǵan soń osynyń bárin kitapqa kirgizip, keń-baıtaq elimizdiń kıeli bir pushpaǵy týraly aıshyqty akvareldermen bezendirilgen tanymdyq sıpaty mol, derektik qundylyǵy zor tarıhı-jaǵrapııalyq albom shyǵarǵany ámbege aıan.
***
Taý asyp, tas basyp talaı jerdiń dámin tatqan Tomastaı at jalyndaǵy azamattyń jan jary Lıýsı de kúıeýimen birge nebir tar jol, taıǵaq keshýlerden taısalmaı ótken. Qulaı súıgen qosaǵynyń qosyn tartyp, qıyn-qystaý sátterde qasynan tabylǵan. Biraz ýaqyt Sankt-Peterbýrgtegi sarsúıek zııalylardyń úıinde qyzmet istegendikten orysshaǵa da jetikteý bolǵan tárizdi.
El aqtaǵan ekeý 1848 jyly Semeıde serýendep, Aıagózde aıaldap, jolshybaı Alakól, Balqashta baıyrqalap, aqqý ushyp, qaz qonǵan Aqsý, Tentek, Sarqan, Basqan boıyndaǵy kóne qorǵandardyń kóp syryn kókeıge toqyp, Batys Sibir general-gýbernatory P.Gorchakovtyń aqylymen Alashqa attary málim bı-sultandarmen suhbattasyp, aqyrynda aıańdap Qapalǵa jetedi. Bul jóninde belgili jazýshy Sergeı Markov «Asqarǵa attanǵandar» romanynda birshama baıandaıdy. Jankeshti jubaılardy Jetisý ákimi baron Aleksandr Vrangel men kazak áskerleriniń komandıri Stepan Abakýmov qushaq jaıa qarsy alǵan. Jaqynda ǵana qala mártebesin alǵan Qapalyńyz ol kezde áli qalyptasa qoımapty. Qaraǵaıdan qıyp salǵan aýqattylardyń qos qabatty aǵash úıleri keıinirek boı kótergen. Sondyqtan erli-zaıypty Atkınsondar alǵashynda jertólede turypty. Jergilikti bıshigeshter ári-beri shapqylap, áreń temir tósek ákep beripti. Sonymen qoıshy, sol jyly qarashanyń 4-de Lıýsı aıy jetpeı bosanyp, altyn asyqtaı ul týypty. Aqyldy aǵylshyndar aryp-ashyp júrgenderinde azdy kún nanyn jep, sýyn ishken qazaqtardyń qurmetine balasyna Alataý-Tamshybulaq dep at qoıypty. Eldiń ıesin, jerdiń kıesin syılaýdyń jarqyn bir úlgisi osyndaı-aq bolar, sirá!
***
O, on toǵyzynshy ǵasyrdyń orta tusynda Qapalyńyzǵa ataqty Vernyı astar kelmegen. Áý basta áskerı bekinis retinde salynyp, artynan Alataý okrýginiń ákimshilik ortalyǵyna aınalǵan. Oqaly kıimdi orystyń ozbyr ulyqtary osynda otyryp, Uly júz qazaqtaryn bılegen. Onyń ústine Qytaı shekarasyna jaqyn ornalasqan. Bazarǵa baı Ortalyq Azııaǵa da irgesi tıip tur.
Toǵyz joldyń torabyndaǵy osynaý meken Reseıdiń ishki-syrtqy saıasatynda qandaı mańyzdy oryn alǵandyǵyn Shoqan Ýálıhanov óziniń «Rýsskıı ınvalıd» jýrnalynyń 1865 jylǵy №51 sanynda jarııalanǵan «Qytaı ımperııasynyń batys ólkesindegi dúngender kóterilisi týraly» maqalasynda aıryqsha ashyp kórsetken. «Ne dýmaıý, chto nashlos ochen mnogo ız chıtateleı rýsskıh gazet, kotorye by znalı to mesto, ız kotorogo ıa pıshý Vam moe pısmo, ı hotıa by prıblızıtelno moglı ýkazat ne karte Kapal. A mejdý tem znanıe etogo pýnkta ne pokazyvaet odnogo tolko ısklıýchıtelnogo znakomstva s geografıeıý, ono ýkazyvaet ı na stepen togo ınteresa, kotorym pronıknýto nashe obshestvo k svoım polıtıcheskım delam otdalennyh predelah Rossıı» delingen onda.
Sol kezdiń ólshemimen alǵanda sán-saltanaty kelisken shaǵyn shaharǵa álemge áıgili saıahatshy-ǵalymdar jıi soqqan. Atkınsondar mine, solardyń soıynan.
***
Atalarymyz bilip aıtqan: «О́tken kúnnen belgi bar». Atkınsondar aman-esen eline baryp, esterin jıǵan soń «Vostok ı Zapadnaıa Sıbır», «Pýteshestvıe po Nıjnemý ı Verhnemý Amýrý», «Vospomınanııa o Tatarskıh stepıah ı obıtatelıah» deıtin kitaptar shyǵardy.
Kindik qany qasıetti Qapal topyraǵyna tamǵan Alataý Atkınson Brıtanııada bilim alyp, Gavaı aralynda qyzmet etipti. Jeti bala tárbıelep, ósiripti. Gazetke redaktorlyq etipti.
Burnaǵy kúni Ulttyq akademııalyq kitaphanada jan tebirenterlik jaqsy jańalyq boldy. Sańlaq saıahatshylardyń sanaly urpaqtary alystan ushaq minip Astanaǵa arnaıy shaqyrýmen kelipti. Tipti, bir-ekeýi kezindegi atasy men ájesiniń kıim úlgisimen kıinip alypty. Jýrnalıstermen júzdesip, Táýelsiz Qazaqstannyń halyqaralyq arenada aıtarlyqtaı oryn alatyndyǵynan habardar ekendikterin bildirdi. О́zderin Premer-Mınıstr Kárim Másimov qabyldaǵanyn maqtanyshpen jetkizdi.
Kitaphana basshysy Úmithan Muńalbaeva kirispe sóz sóılep ashqan kezdesýde ulybrıtanııalyq qalamger Nık Fıldıngtiń aǵylshyn tilinde jaryq kórgen «Ońtústikke, Uly dalaǵa: Tomas jáne Lıýsı Atkınsondardyń Shyǵys Qazaqstanǵa 1847-1853 jyldardaǵy saıahaty» deıtin kitabynyń tusaýy kesildi. Otandastary osydan neshe júz jyl burynǵy izimen júrip ótken avtor shyǵarmasynyń jazylý tarıhyna toqtalyp, bolashaqta onyń qazaq oqyrmandarynyń rýhanı oljasyna aınalǵanyn qalaıtynyn jasyrmady. Jalpy, Atkınsondardyń kitaptary da ana tilimizge aýdarylsa bitken istiń biri bolar edi.
N.Fıldıng slaıd arqyly zalǵa jınalǵan zııaly qaýym ókilderin T.Atkınsonnyń týyp-ósken ortasymen, Qazaq saharasynan eskızderin salyp ákelgen sýretterimen keńinen tanystyrdy. Sóıtsek, bul Atkınsonyńyz ámbebep, adam bolypty. Ákeden erte aıyrylyp, áýeli kásiptiń basyn shalypty. Arhıtektor mamandyǵyn meńgerip óziniń týǵan qalasyndaǵy birqatar ǵımarattardy jobalaýǵa qatysypty. Ádebı týyndylardy qumarta oqyp, qylqalamǵa jıi qol artqan. Baz-bazynda fleıtada oınap, kóńil kóteretin ádeti de joq emes kórinedi. Germanııaǵa barǵanynda ataqty Aleksandr Gýmboldpen pikirlesken soń ańsary saıahat álemine birjola aýǵan sııaqty.
Alqalaǵan áleýmet aldynda Atkınsonnyń búgingi úrim-butaqtary sanalatyn Pol Dalkvıst, Belında Braýn, Fılıppa Smıt, Raýz Ýaıthed arqalana sóılep, uly babalaryn ulyqtaǵan qazaq halqyna aǵynan jaryla alǵystaryn jaýdyrdy.
Baıypty basqosýǵa qatysqan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Búrkit Aıaǵan, tarıh ǵylymdarynyń doktory Zııabek Qabyldınov, belgili jazýshy Shárbaný Beısenova tól tarıhymyzdyń tórt qubylasyn túgendeýge qomaqty úles qosqan Atkınsondardyń eren eńbekteri elep-eskerýge turarlyq ekenine erekshe ekpin túsire áńgimeledi.
Osylaısha Aqordaly Astanada Atkınson urpaqtaryna laıyqty syı-sııapat jasaldy. Endi olar Almaty oblysyna baryp, Tamshybulaqtyń tańdaıdan ketpes taza sýynan dám tatpaq.
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Erlan Omarov
