Qaısybirin aıtasyń...

Aýyl atasyz bolmas degen elmiz. Ol – bılik. Jer-jerdegi bılik ókili bizdiń zamanda ákim. Toqtaýsyz aýysyp ta jatady. Is tyndyrary da bar, qazaqta «sýsha sýdyrap» degen sóz de bar, sýdyrap ketetini de jetkilikti. Iá, tirshiliktiń kózi – sý. Álem aýyz sýdyń sheshilmes problemaǵa aınalyp bara jat­qanyn moıyndaǵaly qashan. Gazetter myna kórshi Qytaıdyń ótken jyly 500 mln. adamy tushy sýdan tarshylyq kórdi degen derek keltirdi. Selt etpeı júrgen biz sııaqtymyz. «Oıan, qazaq!» dep Mirjaqyp attandap ketip edi. Áli uıqysyraǵan jaǵdaı. Sý kózin taza saqtaıyq degen esten shyqqandaı. Sýdyń esi baryn, jaqsyǵa mereılenip, jamandy jatyrqap, túsi (krıstaly) buzylyp, qoshqyldanyp shyǵa keletinin ǵalymdar dáleldegen. Álde, biz sony oqymaımyz ba? Oqymaıtyn shyǵarmyz. Osy bıyl maly bir qora bir azamattyń sońǵy jıyrma jylda gazet-jýrnal us­tap kórmegenin estigende janym túrshikti. Sonda onyń ana júgirip júrgen balalary ne boldy? Qoı tórt aıaqty, bular eki aıaqty jaratylys bolyp qalǵany ma? Elimiz­diń bolashaq azamattarynyń keıpi osy bolsa endi ne boldyq? О́tkende Jańaarqaǵa barǵan edim. Jurttyń iship otyr­ǵan sýy ker­mektenip ketti dep 40 shaqyrym jerden jańa sý qu­byryn tartyp jatyr eken. Al, osy bizdiń aýdan ortalyǵynyń halqynyń paı­­dalanyp otyrǵan sýy jyl ótken saıyn ashylanyp bara jat­qanyn jurttyń bári aıtady. Onyń aqyry neshe túr­li aýrýǵa ákeletini taǵy belgili. Úndemeı júrgen joqpyz. My­na, Aıýlynyń ete­gindegi tushy sý­dyń mol qory­nan qosymsha rezervýarǵa sý qosaıyq degen pikir san jınalysta aıtyldy. Arasy 40 shaqyrym emes, 300 metr. El sońǵy ákimniń de, sodan bu­­ryn­­ǵysynyń da qu­la­ǵyna qu­ıyp baqqan. Keshegi úl­kender aıtýshy edi, «kókeıinde joqqa keý­de­si­ne kúmis quısań da ońbaıdy» dep. Eń bir soraqysy sol, tushy sýdyń mol qoryn taza saqtaıyq degen nıettiń joqtyǵy. Týra sol tushy sý qorynyń ústine jyl­da aparyp bireýdi jerlep jata­dy. О́liktiń aǵzasy júz jyl boıy aǵyp, sýǵa qosylady eken. Son­da biz bolashaq urpaqtyń ish­er sýyn laılap jatyrmyz. Keshegi K.Medıev ákim bolyp tur­ǵan ýaqyt­ta sol jerge adamdy jer­leý­ge tyıym saldyrǵan edik, ke­ıin ákim bolǵandarǵa taza sý­d­yń keregi bolmaı qalypty. Álde, báriniń ornyna K.Medıevti qaıta áke­lip otyrǵyzý kerek pe edi. О́ki­nish, ótken qaıtyp oralmaıdy. Aýdan basyndaǵy bulaq­tyń da, qudyqtardyń da sýy taza dep aıtý qıyn. Jalǵyz bu­laq­tyń jan-jaǵyn monshamen bitedik. Ár úıdiń jany septık. Qudyqtan jıyrma-otyz metr jerde qalqıyp dárethana tur. Jer asty sýy jalǵasyp jataty­nyn eskersek qaı qudyqtan sý ishkendeısiń. Qaıran Nura jylap aǵyp ja­tyr. Sýynyń kemshindiginen emes. Sýynyń tazalyǵyn syılap, qasıetin túsinbegenine jy­la­ǵan Nura. Tal túste Nura­nyń jaǵa­syna barsań kir-qoja­laq mashınasyn yspalap jýyp, sý­dyń betinde qara-qoshqyl bop aqqan maıǵa máz bop qarap turǵan pátsha­ǵar­dy kóresiń. Eshkimniń onda jumy­sy joq. О́ıtkeni ol... Ol! Árkim ózin dúnıeniń tiregi sanaǵan nadandyq. Sol Nuranyń jaǵasyna áldekimder neshe túrli dárini shashyp ketip te jatady. О́tken jyly belgili Qashtaı aqsaqaldyń nemeresi oınap júrip sol dárilerden ýlanyp, pálenbaı kún essiz jatty. «Osy bizdiń aýdanda osyndaılarǵa jaýap beretin SES degen mekeme bolýshy edi, sol qaıda?» desti jurt. Ol basqa jaqta. Eski qonysta kóshe almaı qalyp qoıypty. Tú­ıesi júk kótere almaıtyn ar­yq eken. Álde ıesi basqa jaqqa kósh­kisi kele me? Áıteýir bir bere­ke­sizdik. Aty bar, zaty joq SES-ti ja­ýyp tastasa qaıtedi. Aýdan Aqsý-Aıýlyda, al SES degen... Qaıda ekenin qumalaqshy biletin shyǵar. Áldebir aýdandy eske alǵanda, onyń sáni men qasıet tutatyn oryndary eske túsedi. Ulytaý desek onyń kókti súıgen shyńdary ǵana emes, ádemi shahary, Jańaarqa degende dalıyp jatqan keń dalasy ǵana emes, sándi kósheleriniń beınesi elesteıdi. Shet degende de sondaı júrekti lúp etkizer, qasıet tutar oryndar kóp bolsa eken dep tileısiń. Bardy uqsata almaı júrgen jaı jetkilikti. Bir ǵana mysal, ótken jyly oılanbastan aýdannyń kóne ortalyǵyna dalıtyp taǵy bir toıhana salyp tastady. Sol jerde, alaqandaı júz­de-júz jerde úsh toıhana tiresip tur. Bul kimge kerek? Sol jerge aýdan tarıhyn, mádenıetin beıneleıtin sımvoldyq beıne bolsa eken degen sóz qulaqqa kir­medi. Jer berilip, óńkeıip, saltanattan aýlaq, birdeńe turǵanyn bir-aq kórdik. Taǵy bir ákimniń qolynan kel­­geni, 48311 qazaǵynan 5021 adam tiri qalǵan azaly orynǵa eskertkish dep bes qańyltyrdyń basyn qosqan kúrke. Onysyn 5 mln. teńgege jasatypty. Eń bolmasa temir sharbaǵyn da ja­ńart­paǵan. Sol sharbaqtyń bes-altaýyn ózimiz úıden súırep apa­­ryp 1992 jyly qorshaý ja­saǵanbyz. Solar áli tur. Eski shar­baqtar da 5 mln. ishine kirip, qulqynǵa enip ketken shyǵar. Qańyl­tyr kúrkede ne bir jazý joq, nege qoıylǵany da belgisiz. Ke­zinde osy qańyl­tyrdyń birine «Tútini tuman bolǵan qaıran elim, bir úıden qystaý basy qalmady ǵoı» degen sóz jazylsyn degen edik. Qulaqqa kirmepti. Kelesi ákim «munyń maǵan qajeti joq» degendi aıtty. Sol kúrkeni ótken kúzde da­ýyl ushyryp áketken edi. Sirá, tabıǵat ózi sheshken eken má­seleni. Mine, bıyl eldi bas­qa­rýǵa kelgen jańa ákim Marat Jandáýletov jańa joba jasatyp, isti qolǵa alǵanyna rızasyń. Tóbeniń artyndaǵy sonaý 1932 jyldan beri jalǵasyp kele jatqan kóne zırattyń tap ortasynda bir shuńqyrǵa jerlengen 400-den asa adamnyń múrdesi bar. Ol da eskerýsiz. Taǵy sol 1992 jy­­­ly Aıýlynyń shyń bıiginen kisi boıy jińishke tasty biz ákelip qadaǵanbyz. Sony baryp kórgen ákim joq. Ashtan qyrylǵan osy jandardyń jatqan jerin qorshaý kerektigi san aıtyldy. Másele soǵan qarjy joqqa tirele­di. О́t­­ken jyly parkti jańa temir shetenmen qor­shady. Sonyń burynǵy qorshaýynyń jıyrma-otyz metri sol jerdi qorshaýǵa buıyrmaǵanyna ne aıtasyń. Eski qor­shaýdyń pálenbaı júz metriniń qaıda ketkenin jurt bile almaı dal. Ortalyqtyń bas kóshesi Shor­­­­­tan­­baı jyraý atyndaǵy dań­ǵyly maqtanýǵa laıyq kóshe. Qazaqtyń keń peıilindeı kerilip, shahardy qaq bóle sozylyp jatyr. Kóne Seıfýllın atyndaǵy kóshe de sońǵy kezde táp-táýir túze­lip qaldy. Biraq, osy basty eki kósheden bir birine ótetin jal­ǵyz soqpaq ózi tar, Ábiken atyn­daǵy sholaq kóshe. Jaıaý da, sapyrylysqan mashınalar da sonda. Tipti, ana banktiń jany­nan keıde jaıaý adam óte almaıtyndaı jaǵdaı týyndaıdy. Bolashaqta júrginshi de, mashına-kólikter de kóbeıe túseri daý­syz. Taǵy bir kóldeneń kóshe sa­lý týraly san usynys túsken. Burynǵy ákimder oılanbady. Ázirge sheshimin kútemiz. Urpaq kóneden kele jatqan muramen maqtanady. Sol muranyń kózi otyzynshy jyldardyń so­ńyn­da salynǵan aýdan boıynsha jalǵyz orta mektep edi. Sol mektepti salý jumysyndaǵy eren eńbegi úshin mektep basshysy H. Sá­rinjipov «Lenın» ordenin alǵan. Es ketken 90 jyldary sol mektepti qıra­typ tyndy. Endigi qalǵan kóne mura avtostansanyń janyndaǵy 1931 jyly salynǵan jeti jyldyq mektep. Bul mektep detdom da bolǵan. 50-jyldardan tutynýshylar odaǵy mekendedi, salyq komıteti biraz jyl oryn tepken. Qazir qaraýsyzdyqtyń saldarynan belin jaza almaı­tyn qarttaı, búkireıip-shoıyrylyp tur. Aýdandaǵy alǵashqy oqý or­­­­nynyń da (búkil ustazdary men shákirtteriniń tizimi qol­da), pálenshe bala qyrylǵan det­domnyń da, ógiz-arba men halyqqa astyq tasyǵan saýda ornynyń da tarıhy jatqan ǵımarattyń búgingi hali osy. «Janashyr bar ma?» dep ózi daýystap tur. Kóńilde júrgen túıtkilderdiń biri ınternat jaǵdaıy. Jaz bolsa sýǵa malshynyp, qys bolsa úsh shaqyrym jerden sýyqqa tońyp balalar búrseńdep kele jatady. Oqý túgili balanyń basy qaıǵy. 90-jyldary amal joq shydadyq. Keıin bul máseleni qolǵa alǵanbyz. Oblys ákimi N.Nyǵ­matýlın kóterilgen máse­leni qup kórip, ózi kelip tanysyp, týra mektep janynan ınter­nat salý kerek ekenin jáne balalar ın­ternattan dalaǵa shyq­paı mektepke dáliz arqyly barýy kerektigin aıtyp, tapsyrma bergen-tin. Kelesi ákim S.Ahmetov te máselege oń kóz­qarasyn bil­dirdi. Amal ne, bizdiń oralymsyz basshylar oblys qup kórgen isti ármen qaraı jalǵastyryp ákete almady. Internat «mektep janyn­daǵy» dep atalady. Mektep ja­nyn­­daǵy ınternatqa ár pán­niń muǵalimi jeke-jeke baryp, qo­symsha sabaq ta júrgizedi. Úsh shaqyrym jerdegi ınternatqa qystyń boranynda, saqyldaǵan sary aıazda qaı muǵalim barady? Oqýshynyń qaraýsyzdyǵy osydan týyndaıdy. Myna, tentekter kóbeıip turǵan zamanda, sol oqýshynyń aman-saý baryp qaıtýyn oılamaǵan basshylarǵa aıtar sóz joq. О́tken jyly sol ınternatqa 50 mln. teńgege jóndeý jasalynypty. Bitirgen isi­ne nazar saldym. Esiktiń aldynda sháınekteı-sháınekteı tastar jatyr. Bala jatatyn bólmelerdiń esigi bosa­ǵasymen birge teńselip tur. Ede­nine aıa­ǵym kirip kete jazdady. Al, sol 50 mln. teńgege Aǵa­dyrda eki qabatty úı salyndy. Sol qarjyǵa aýdan basyna tap sondaı ınternat ta salýǵa bolatyn edi-aý. Janashyr qaıda? Kámel JÚNISTEGI, jazýshy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Qaraǵandy oblysy, Shet aýdany