О́tejan álemi

О́tejan Nurǵalıev óleńsúıer qaýymǵa 1958 jyldyń kókteminde «Juldyz» jýrnaly arqyly kózaıym bolyp edi. Aqynnyń alǵashqy balań oıly, baldyrǵan sezimdi lebizderiniń ózi oqyr­manyn beıtarap qaldyrmaı, júıke-júıesin baýrap alǵan. Jyr joldarynyń ishki-syrtqy úılesimi men úndesýin bylaı qoıǵanda, árbir lırıkalyq keıipkeriniń halyq sezimine qasterli beınesiniń sonshalyq dál ári janǵa jaqyn jasalýy ony qalyń oqyrmannyń saǵyna qaýyshyp, izdep tabysatyn súıiktisine aınaldyrǵany tegin emes. Aqynnyń bozbala kezinde jazǵan jyrynyń biri – «Úı syrtynda jar bar-dy» edi. Sodan beri arada jarty ǵasyrdan astam ýaqyt zymyrap ótkenine qaramastan, dál búgin jazylǵandaı jú­rekti shym etkizýi – onyń týabitti aqyn­dy­ǵy­na kýá sııaqty. Aqynnyń sol balań kezde jazǵan «Poıyz­da­ǵy tús», «Juparyn aspan bizge sebeledi», «Shir­kin, meniń erkin elim, Ota­nym!» sııaq­ty kóptegen óleńderi aqyn­­nyń tur­ǵy­lastary men ini-qaryndastaryn otan­­súı­­gish­tik asqaq armanǵa sharyqtatqan, kókeıge kórik, kóńilge maqtanyshty jelik kirgizgen týyndylar desek, sol óleńderdiń dál búgin de qyzý qushtarlyǵy sýymaǵany soǵan dálel! О́tejan óziniń tabıǵı talantyna sense de sharq ura izdenbeı qala almady. Ol ózinen ilgeride ótken ataqty aqyndardan sóz sıqyryn barynsha zerdeli úırendi. Alaıda, ol elikteý dárejesinde qalyp qoımady. О́z jolyn, óz únin tez tapty. Sergeı Esenın ár aqyn ózinshe shalqysyn, «Kólbaqa da ózinshe baqyldaıdy» deıtin talap qoıǵan. Al О́tejan ózinshe saırap, ózinshe shyqyldaǵan qustardan úlgi alǵandaı, ár óleńinde aqıqat pen adaldyqty, shyndyqty arzý armanyndaı asqaq­tatty. Onyń ár jyry halyq kókeıinen shyǵýy da sondyqtan. Meniń paıymdaýymsha, О́tejan aqyn retinde óz sheberligi men izdenimpazdyǵyn úsh kezeńge ba­ǵyshtady. Onyń birinshi kezeńi úırený, qalyptasý, óz mánerin tabý, teńeýlerin teńdessiz sheber ushtaý, poezııadaǵy sharyqtaýyna ulasty. Ekinshi kezeńi óz jerlesteriniń naǵyz shynaıy obrazyn jasaıtyn «Soǵystyń sońǵy jazyn» ári tarıhı, ári ádebı kórkem shejirege aınaltýy desek, qate bolmas. Úshinshi kezeńi onyń naǵyz tolysqan, izdenisi sharyqtaý sheginiń eń bıik ushar basyna jetken kezindegi tolǵanysy – «Afına mektebi» deımiz. Aqyn bul betburysqa sekseninshi jyldardyń orta sheninde kirisip edi. О́tejan bul eńbeginde de burynǵysynsha ar men adaldyqtan, shyndyq pen ádildikten, úlkenge qurmet, kishige izetten, namystan bir eli aýytqymaı, ómirden ólmes, óshpes shabyt tapty. Bul shyǵarmasy tutasynan fılosofııa! Ony túsinip oqý, kókeıge toqý ázirligi joq adamǵa, árıne, ońaı emes. Ol úshin aqynnyń ózine teń bolmaǵanmen, edáýir izdenis qajet!.. Aqynnyń fılosofııalyq poezııasyn taldaýdy synshylardyń úlesine qaldyra turyp, bir dáýir­degi qıly-qıly minez, taǵdyrdaǵy otan­dastaryn ólmes-óshpes jyrǵa arqaý etken «Soǵystyń sońǵy jazyna» oralaıyq. О́tejan bul shaǵyn tórt kitaptan turatyn shyǵarmalaryn jazyp júrgende men onymen birge eldi kóp aralap, qyzmette de birge bolǵandyqtan, aqynnyń jazǵan keıipkerleriniń tarıhyna qanyqqanmyn. Solardyń biri – Keńes Odaǵynyń Batyry Bókenbaev Málgájdar edi. Toqyraý jyldary ózine laıyq basqa qyzmet bolmaı, batyr mılısııada istedi. О́miriniń sońǵy kezeńi kedeıshilik pen tapshylyqta ótipti. Sol batyr Bókenbaev pen basqarma Jaqııanyń jáne de aýyldas birneshe adamnyń taǵdyry «Baıshubar» atty kólemdi óleńde qyzyqty hıkaıadaı shertiledi. Jarqamysqa ógiz etin jeıtuǵyn... Batyr keldi – Bókenbaev deıtuǵyn... «Ári semiz, ári kári osy» dep, Baıshubarǵa tiredi jurt oı túbin. О́leńniń ekinshi bóliminde aqyn: О́giz emes, soıatyndaı býıvoldy, At shaptyryp, ulan-asyr toı boldy. Basqarmamyz Jaqııanyń basynda, Baıshubardan qutylatyn oı boldy – deıdi. Árıne, Jaqııa basqarmada jazyq joq. Aýdannan shyqqan batyr elin kórý úshin arnaıy kelgen bolsa, oǵan ógiz emes, túıe soıyp qurmettese de artyq emes. Jaqııa basqarma soǵystan aryp-ashyǵyp shyqqan halyq batyrdy qurmetteý syltaýymen jiliginiń maıy úzilip, toıa tamaq ishpegen ash-aryq kezde et asap, sorpa iship áldensin dese, onysy óz basyna tilep alǵan sor bop, sotqa tartylady. Ony О́tejan: Jeti jylǵa kesim kesti keltıtip, Tez bitirip Jaqııanyń «jumysyn...», – deı kelip, odan ári Tarǵyl ala terisindeı ógizdiń, Adamdardyń ala-qula taǵdyry,– dep qorytady, aqyn álgi ádiletsizdiktiń syltaýyn. Aqyn shyn­dyqty jyrlaý úshin baryn salady. О́zin de, ózgeni de shyndyq úshin «qurban» etedi. Sonyń úshin terisinen ógizdiń, Shyndyq jasap shyǵarǵansha ıleımin!– deıdi. Árıne, aqynnyń asyl maqsat-muratynyń áý basta-aq shyndyq pen ádildik ekeni kúmánsiz. О́tejan qandaı taqyrypqa barmasyn, onyń keıipkeri ózi ómir súrip jatqan qoǵamnyń belgili dárejedegi azamaty ǵana emes, kórkem obrazǵa aınalǵan jandy beınesi bolyp shyǵýy onyń talantynyń shúbásiz jemisi. Ol adam óleńge aınalǵan boıy jandanyp, minez-qulqymen, isimen, kásibimen, ishki oı-parasatymen daralanyp, beıne biz aqynnyń keıipkerin kınodan kórip otyrǵandaı áserlenetinimiz onyń sóz ónerine adaldyǵy ǵana emes, sol qasterli qudiretti jetik meńgergendiginiń dáleli. О́tejan soǵystan sońǵy kezdegi jesir qalǵan jas áıelderdi sýrettegende de olardyń arman-múddesin, mahabbatyn asqaqtata, kúnádan pák, aramdyq pen aıar­lyq­tan ada etip, meılinshe áserli jyrlaıdy. My­saly: Qalqa degen jesir, sulý kelinshekti qara­ńyz! Kir jýyp júr. Kir jaıyp júr Súıgen jaryn kór­gendeı-aq túsinde. Sol Qalqany syr­tynan ańdyp, aýzynyń sýy quryp turǵan Tájibaıdy aqyn: Qoıan izdep qulaq túrgen tazydaı, Qan izdegen qan­so­narda qajymaı, Qolda myltyq, qa­ra murtyn shıratyp, Qarap qapty ań kórgendeı...Tájibaı... – deıdi. Jandy sýret emes pe? Kúıeýleri soǵysqa ketken jesir kelinshekter, qyzdar sol zamanda qolynda bıligi bar­dyń qoljaýlyǵyndaı bol­ǵa­nyn aqyn kózimizge elestete beınelegen. Jalǵyz ǵana bul óleńde emes, barlyq óleńderinde de qyz-kelinshekterdiń tálkekke túsken taǵdyryn aqyn erekshe jana­shyr­lyqpen, al solarǵa ózderiniń oıynshyǵyndaı qaraǵan erkekterdi sheneı, ájýaly kúlki shaqyra beıneleıdi. Qoldaryna qarý alyp, Otan qorǵaýda júrgen azamattardyń je­sirleri men qaryndas­taryn mazaqqa aınal­dyrýǵa qumar «seriler men perilerdi» oqyrman kózine anyq elestete sýrettegende aqyn halyqqa ásheıin jeńil-jelpi kúlki usynyp otyrǵan joq. Qaıta, tiliniń jetkeninshe, er azamat dep el sengen, qyz-kelinshek súıenish, qorǵanysh kórgen ál­de­kimderdiń adal mahabbatty aramdaýǵa, jan láz­zatyn emes, tán lázzatyn kóksegen azǵyn­dyǵyn jalǵanǵa jaıyp, sheneıdi. Shyndyq árqashanda ashy. О́tejandy osyndaı sýretkerligi úshin sol adamdar onsha unata qoıǵan joq. О́ıtkeni, jaman­d­yq árqashan da ómirsheń, ıtjandy. Ol zamanǵa qaramaıdy. Zańǵa baǵyn­baıdy. Dál búgingi kezde de qyz-kelinshekterdi árqıly syı-sııapatpen arbap, saýnaǵa, qyzoı­naq­qa shaqyrý, eliktirý júrip jatqanyn eske alsaq, О́tejan dostyń jasaǵan obrazdarynyń shynaıy­lyǵyna qosa, onyń ómir­sheńdigine tánti bolamyz. Shyndyqty sýretteý, oqyrmanǵa tabıǵı qalpynda usyný óz aldyna. Ony kórkem tilmen utyryn taýyp, uǵymǵa uıalata oraıyn taýyp berý – basqa másele. О́tejan aqyn halyqtyń mi­nez-qulqyn, janyn, dástúr-saltyn bala kúninen jiti zerttep, jete zerdelegendikten, keıipkerine jan bitiretin sózderdi ońaı ári oryndy keltiretin. Mysaly, Qalqanyń qımylyn «Kir jýyp júr. Kir jaıyp júr jarqyldap» degeni qarapaıym-aq sóz. Alaıda, Qalqanyń kir jýyp, ony jaıǵanyndaǵy «jarqyldap» júrýi soǵysqa ketken jarynyń kóılegin jýyp, ony endi elge oralyp qalar degen úmittiń údeýine qýanǵannan jarqyldap júrgendeı elesteıdi. Aqyn onyń sol beınesin «Súıgen jaryn kórgendeı-aq túsinde» dep ústemeleı túskeni odan ármen oqyrman júregine de úmit-arman qýanyshyn darytqandaı bolady. Qarapaıym halyq sózine qımyl berip oınatý arqyly Qalqanyń obrazyn kózge ári súıkimdi, ári jigerli, úmit-arman aıalaǵan aıaýly beıne etip usynady. Tájibaı bolsa, kelinshekke myltyq oqtalyp, «atam» deıdi, sózine astyrtyn maǵyna berip. Al ony kórip turǵan aqyn: Oıynynda náziktiktiń azyn-aı, (Tasyr ıttiń nándigin-aı, nazyn-aı) «Júrek tola – súıý demeı, oq – deıdi, Myltyǵymnyń ishi tola» – Tájibaı... – dep aqyn Qalqa jeńgesine jany ashı, tasyr bas­qarmaǵa qatty qynjylady. Bul aqyn balanyń qynjylýy emes, kópshiliktiń ashý-yzasy, álim­jettikke degen ses, kúsh qoldanýǵa qarsy namys, kek. О́tejan ómiriniń sońyna deıin óleń jazýdy bir sátke tolastatpaǵan aqyn. Alaıda, 1986 jyldan keıin merzimdik baspasózde onyń birde-bir óleńi shyqpadydesek, árıne, ol óz aldyna áńgime. Al «kitaby shyqty, halyqqa jetti» degen shyǵar­malarynyń jaryq kórgenine qazir 15-20 jyldan asyp ketti. Sondyqtan jaqsy óleńmen oqyrman janyn jarylqaımyz desek, О́tejan aqynnyń bala kúninen bermen jazǵandaryn tolyq jınaq etip baspaǵa usynyp, kitap etip shyǵarsaq, oqyrmannyń saýabyna qalar edik! Qural TOQMYRZIN.