Tárbıe tuǵyry – dástúr

Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy: qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyndaǵy «Balapan» baǵdarlamasy 2020 jylǵa deıin uzartyldy. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi osy «Balapan» baǵ­dar­la­masynyń mańyzyn erterekte túsindirý kerek edi. Bes kezeńnen turatyn memlekettik baǵdarlamanyń túpki mejesi mektep jasyna deıingi balalardy balabaqshamen qamtý bolatyn. Bizdińshe, bul arada baǵdarlama aıasynda boı kótergen balabaqshalarǵa baratyn búldirshinderdiń tek tamaǵy men kútimi emes, bolashaq ulttyq tulǵany qalyptastyrý oraıyndaǵy tereń tamyr­ly tárbıe de qosa qamtylyp eskerilgeni jón. Qazirgi tańda bala tárbıesiniń negizgi nazary búldirshinniń al­ǵashqy damý kezeńi, bilim men tárbıe berýdiń alǵashqy satysy – balabaqshaǵa aýdaryldy. Oıyn­­men ýaqyt ótkizetin mekeni, kúndizgi uıyqtaıtyn jeri, tańǵy, túski, tipti, keshki tamaqtanatyn orny da – balabaqsha. Balalar erte kezden bastap belgili bir is-áreketke – sýret sa­lý, bıleý, óleń aıtý, mýzykalyq aspapta oınaý, músin jasaý sııaq­ty qabiletin baıqatady. Biraq, bul qabiletti álpeshtep, júıeli damytyp otyrmasa, ol qasıet sa­pasy jas ósken saıyn birte-birte álsireı bastaıdy, jas jet­kinshektiń kásibı keleshegine baǵyt-baǵdar bere almaıdy. Bala tárbıesi barysynda olardy kóp nárseden saqtandyryp, birshama dúnıelerge tyıym salatynymyz da bar. Qazaq men­talıtetinde «Mynany isteme, uıat bolady», «Ondaı sóz aıtpa, el ne deıdi?» degen syndy tyıymdar balanyń qııalyna kedergi keltirip te jatady. Qabileti men múmkindikterin aıqyn baıqaý úshin balaǵa belgili bir mólsherde erkindik kerek. Kóptegen ata-analardyń kish­­­­­­kentaı balalaryna aıtatyn «Ydys­ty ustama, syndyryp ala­syń!», «Ári tur, ústińe tó­giledi», «Tamaq pisirip jatyrmyn, aıaǵyma oratylmaı mýlt­fılm kórshi» degen tyıymdaryn jıi estımiz. Biraq, sol balalary eseıgende: «Qyzym – jalqaý, úıde eshteńe istemeıdi, keshke deıin bólmesinen shyqpaıdy, ulym bolsa tilazar boldy», dep shaǵym aıtatyny da ótirik emes. Sondyqtan, siz jumys jasap jat­­qanda janyńyzǵa balańyz kelse baýrap, suraǵyna jaýap be­rip, onyń oı-órisin keńeıtip, dúnıetanymyn damytýǵa kómek­tesip, únemi qamqorlyq tanyta bilýińiz kerek. О́sip kele jatqan bala suraq qoıǵysh keledi. Kóp nárseni bilgisi kelip turady. Kóp ata-analar «Mazamdy almashy, jumystan sharshap keldim» nemese «Keıin jaýap bereıinshi» dep balasynyń qyzyǵýshylyǵyna nemquraıdy qarap jatady. Al suraǵyna jaýap ala almaǵan balanyń bi­lý­ge, úırenýge qushtarlyǵy ke­­mı beredi. Kerisinshe, osy kez­de­ri suraqtaryna jaýap berip tú­sindirse, boıyna sińirse, bala ata-anadan alshaqtamaıdy, minez-qulqy ózgerip, dúnıetanymy ke­ńeıedi, sonymen qatar, aıpad, uıaly telefonmen oınaý sııaqty jaǵymsyz áreketterden ózin aý­laq ustaıdy, chıpsı, koka-kola sııaqty densaýlyǵyna zııan ke­letin taǵamdarǵa áýestenbeıdi. Qazirgi qatygezdik, keshegi ke­leńsiz oqıǵanyń bolýy, basqa dinı uǵymdarǵa aýyp ketýi, eks­tremız­mniń boı kórsetýi urpaq damýyndaǵy, otbasyndaǵy tár­bıeniń álsizdiginen demeske áddimiz joq. Ol qoǵamǵa oı salatyn, sábı kezinen bastap ata-ana mahabbatyn, Otan mahabbatyn, qandastyqty, týystyqty boıyna sińiretin tereń de keshendi tárbıe bolýy kerek. Balany sábı kezinen óz tilin­de sóıleýge, taqpaq aıtýǵa daǵ­dy­landyrý arqyly oǵan ana tili­niń mańyzyn uǵyndyrǵan ab­­zal. «Aınalaıyn», «Qalqam», «Bo­tashym» degen qaratpa sózder ar­­qyly meıirimdilikke baýlyp, sóz maǵynasyn zerdeletken jón. Qazaqtyń sheshendik sózderin de bala qulaǵyna quıa berý artyq bolmas. Qazirgi tańda mektep jasyn­daǵy balalar men JOO-daǵy stý­dentter óz oılaryn jetkizip erkin sóıleı almaıdy, al bul – ata-ananyń qateligi. Keıde bala­baqshadaǵy tárbıeshi maman bolmaı, ózi byldyrlap sóılep, balany júgirtý, oınatý, sekirtý sııaqty sharalarmen shektele­di. Mektepke deıingi mekemede tár­­bıe taǵylymdy da tartymdy bolý úshin búldirshinderdi úsh topqa yńǵaılastyrý kerek. Bul rettegi jumys arnaıy baǵ­darlama jasaýdy talap etedi. Olar: 1. «Alǵashqy qadam», 2. «Ze­­rek bala», 3. «Biz mektepke baramyz». Osyǵan oraı bizdiń júrgizgen eksperıment boıynsha ulttyq ereksheligi bar til jáne oılaý qabileti damytylady. Sondyqtan, arnaıy «Ulttyq dúnıetanym álippesin» usynýǵa týra keldi. Jas erekshelikterine qaraı munda «Ulttyq tárbıeniń álippesi», «Ana tiliniń álippesi», «Tarıhtyń ulttyq álippesi», «Tabıǵattyń ulttyq álippesi» – degen taraýlardy qamtý kerek. Ata-ana atalǵan baǵdarlama boıynsha úıde de balalarymen ǵıbratty qarym-qatynas ja­saýǵa úırenedi. Endeshe, erte jas­­­­­taǵy úzdiksiz tanymdyq bilim­­­niń júıesin damytý úshin balabaqshalarǵa jan-jaqty bi­limdi, balanyń damý baǵytyn aıqyndaı biletin mamandardy arnaıy daıarlaý kerek. Sondaı-aq, ózimizde ulttyq tárbıeniń negizin qalaıtyn Q.Bolmanovtyń «Bal bala» ulttyq oıynshyqtaryn balabaqshadaǵy balanyń jas erekshelikterine qaraı qoldanys aıasyna engizip, ulttyq tildiń máıegin uqtyrýda paıdalansa, kómegi az bolmas edi. Ál-Farabı «Adamǵa eń bi­rinshi bilim emes, tárbıe kerek, tárbıesiz bergen bilim – adam­zattyń qas jaýy, ol keleshekte onyń ómirine qaýip ákeledi» – demekshi, qazirgi bizdiń belgili tulǵalardy tárbıeleýde jiberip jatqan kemshilik – tárbıeshi men muǵalimniń dúnıetanymdyq máselege durys kóńil bólmeýinen shy­ǵyp jatqany da anyq. Qazaq halqynda bala dúnıe­ge kelisimen onyń tolyq qalyp­tasýyna, ósýine beriletin joral­ǵylar sonaý kóne zamannan, Qa­zaq eliniń aýyz ádebıetinen, ha­lyq jyrlarynan alynǵan. Be­sikke salynýy, onyń talpynysy, eńbekteýi, tusaýkeseriniń bar­lyǵy da náresteniń jetilýine, ósýine, dúnıetanymynyń damýyna qazaq otbasynda úlken mán berilgendigin kórsetedi. Mysaly, ájeniń áldıin, besik jyryn ataýǵa bolady. Sonymen birge, bala besik jyrynan ulttyq áýenniń saryndaryn shalady. Osyndaı, náresteniń damýynda bolatyn qubylystarmen birge onyń eseıip, oı-órisiniń keńeıe berýine otbasy belsendi aralasýy kerek. Tusaýkeser jasaǵandaǵy ulttyq dástúrdiń ózi balany ómir qııalaryna ári qaraı jetelep, óziniń tanym kókjıegin odan ári keńeıtýge kómektesedi. Balanyń eseıýindegi kelesi kezeń – «Atqa otyrǵyzý», «Sún­detteý» salt-dástúrin qoldaný ar­qyly jetkinshektiń zeıin-zerdesi aınalasyn tanýǵa, aldyn­daǵy keńistiktegi bolmystardy anyqtaýǵa baǵyttalady. Qa­la bala­sy ata-anasynan aına­lasyndaǵy nárselerdi suraýǵa, jetilýdiń tanymdyq máselesin kóterýge beıimdeledi. Halqymyzdyń dástúrinde sálem berýge erekshe kóńil bó­le otyryp, jas balany sábı kezinen úlkendermen qol alysyp amandasýǵa tárbıelegen. «Kókeńe qolyńdy berip amandas», «Aǵańnyń qolyn al», «Atańa eki qolyńdy ber» dep úıretedi. On­daı kezde úlkender, ıaǵnı atalar, ájeler «Oı, azamat bolypty ǵoı!», «Taýdaı bol!» dep ba­la­nyń mańdaıynan ıiskep, yntalandyratyn sózder aıtqan. Balany jastaıynan osyndaı ınabattylyqqa baýlý onyń eseıgende sypaıy ári jeke tulǵa bolyp qalyptasýyna negiz bolady. Qazirgi ata men ájeniń róli shynymen de tárbıege kelgende sál álsiregen. Nemeresine ertegi aıtyp, án-jyr, kúı tyńdatyp, ósıet-ónege berip otyratyn ata-ájeniń qatary sırep bara jatqany búgingi shyndyq. Elbasynyń «Balapan» baǵ­darlamasy tek úı men balabaqsha salý ǵana emes, ol balany tulǵa retinde tárbıeleý maqsatyn kóz­deıdi. Balanyń ana tiline degen qurmet pen súıispenshiligin arttyra otyryp, shet tiliniń sózdik qoryna qanyqtyra berý kerek. Budan ana tiliniń mán-maǵynasy kishireımeıdi, joǵalmaıdy, ke­risinshe, shet tilimen salys­tyra otyryp óz ana tiliniń artyq­shylyǵyn túsinedi. Shet tilin engizý týraly baǵ­dar­lamany balabaqshadan bas­taý kerek. Naryqtyq ekonomıka zamanynda bizdiń balalarymyz óziniń ana tilimen qosa shet tilin meńgergende ǵana jan-jaqty maman bolyp shyǵady. Zaman talabyna saı ǵylym-bilim aqparattary shet tilde beriledi. Kópshiliktiń oıyndaǵy shet tilin engizsek, qazaq tiliniń aıasy tarylyp, joıylady degen uǵym – asyǵys sheshim. Qazirgi tehnologııalyq pro­gress kezinde balalarǵa qoıy­la­tyn talap pen baǵyt ózgerdi. Balany jan-jaqty tárbıeleýdegi ǵalamdyq júıeniń ózgergeni son­shalyq, kez kelgen jańa teh­nıkalyq uǵymdardy balaǵa jet­­­­­kizýdiń ulttyq tárbıe tur­ǵysyndaǵy tásilin endi jańadan oılap tabý kerek. Osyǵan baılanysty ata-ana men tárbıeshiniń ózi de zaman talabyna saı jańasha tárbıelenýge tıisti. Qoǵamdyq oryndarda, JOO stýdentteri men mektep jasyndaǵy balalar arasynda tárbıe jumysynyń durys jolǵa qoıylmaǵany, «Bostandyq» sózin durys túsinbegeni – osy­lar­dyń barlyǵy balany tár­bıeleýdiń ulttyq dástúrin bala­baqshadan bastaý kerektigin kórsetedi. Elbasynyń kóterip otyrǵan «100 naqty qadam» Ult Jos­pa­ry – álemdik deńgeıde úlken ózgeriske túsken bilim berý jú­ıesiniń jańa ǵylymı-teh­nı­kalyq, ınnovasııalyq pro­gres­terge muqtajdyqtan týǵan. Eko­­­­nomıkanyń barlyq salasyn damytýda tehnologııalyq júıelerdiń artta qalýy, álbette, Memleket basshysyn alańdatady. Kóptegen damyǵan elderdegi jańa tehnologııalyq ádisterdi jańa damyp kele jatqan memleketterde ıgerý úlken qıyndyqtar týǵyzatyny da anyq. Burynǵy keńes kezindegi bilim deńgeıi klas­sıkalyq dep tanylǵan. Olaı bolsa, táýelsiz elimiz burynǵy negizge arqa súıeı otyryp, qıyndyqtarǵa qaramastan, búkil álemdik deń­geıdegi bilim júıesiniń óreli bıigine umtylýy kerek. Prezıdent ıdeıasyn júzege asyrý úshin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qazir mektepterde jaratylystaný pánderin (bıologııa, hımııa, matematıka, ınformatıka) aǵylshyn tilinde ótkizýdi usynyp otyr. Sonymen birge, «gýmanıtarlyq pánderdiń de ótilýi ózgeriske túsedi», dedi. Mınıstrliktiń bul usynysy kóptegen ýájder, qarsy pikirler týǵyzýda. Onyń negizgi sebebi sol pánder muǵalimderiniń aǵylshyn tilinde sabaq ótkizýge daıyn emes­tiginde jatyr. Onyń ústine, burynnan qalyptasqan standartty birden ózgertýdiń qıyndyǵyn alǵa tartady. Shynynda da, mu­qııat daıyndyqsyz sheteldegi bilim júıesiniń kez kelgen jańa­­­lyǵyn engize salýǵa bola ma? Saıyp kelgende, álemdik deń­geıdegi barlyq salanyń negizi bolyp qalyptasqan ǵylymnyń da, bilimniń de damý úrdisteriniń jańalyǵyn jetik bilý úshin biz eski dogmalyq oıdan arylyp, aǵylshyn tilin ıgerýdiń ońtaıly joldaryn qarastyrýymyz kerek. Aǵylshyn tili – ǵylym men bilim, tehnologııa, saýda-sat­tyq, eldiń dıplomatııalyq ti­li bol­ǵandyqtan, barlyq ór­kenıetti, damyǵan elderdiń 80%-ǵa jýyǵy aǵylshyn tilin jaqsy meńgergen. Al bizdiń qazaq tili baı, biraq keńes kezinde orys tili ústemdigimen toqyraýǵa ushy­ra­­ǵandyqtan, sonyń zııany kúni búginge deıin máńgúrttikke alyp kelýde, sheneýnikterdiń kóbisi sózdi sypaıylyq úshin qa­zaq­shadan bastap orysshaǵa kóshedi, sondaı aq úılerinde, otbasynda orys tili basym. Kimge ókpeleýge bolady? Biz ózimiz qazaq tiliniń qoldanys aıasyn shet tilin ıgere otyryp keńeıtip, ulttyq sanany qalyptastyrýymyz kerek. Ulttyń tili – ulttyń jany, memlekettiń damýy. Memlekettiń memleket bolýy ult tiliniń damýyna baılanysty. Búldirshinderdiń sanasyna «Seniń tiliń máńgi» – dep balabaqshadan bastap sińirip, ana tiliniń qudiretin tárbıe arqyly berýimiz kerek. Sondyqtan, Abaı atyndaǵy QazUPÝ janyndaǵy «Geografııa jáne ekologııa ǵy­lymı-ádistemelik» ortalyǵy balabaqshada qazaq tiliniń damýyna, ony ıgerýine eksperıment jasaı otyryp, óz jobalaryn birneshe shet tilinde usyndy. Tek mektepterde emes, JOO-larda da shet tiliniń basym bolýy zańdy. Bilimdar maman bolý úshin JOO-daǵy oqýlyqtardyń birazy aǵylshyn tilinde bolý kerek. Mysaly, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-de muǵalim mamanǵa qajetti oqýlyqtar men ádistemelik qural, sózdikter barshylyq. Biz sheteldiń konferensııa­laryna qatysyp, olardyń mań­daıaldy oqý oryndarymen stýdentter almastyrýdamyz. Ol jaqtan bilikti professorlar­dy shaqyryp, mamandardyń bilimin keńeıtýdemiz. Abaı atyn­daǵy QazUPÝ-dyń osy jobany júzege asyrý úshin sheteldik áriptestermen kelisimshartqa otyrǵandaǵy maqsaty – aǵylshyn tilinde oqýlyq jazý emes, solar­dyń jańa ádistemelik baǵyttaryn ózimizge paıdalanyp, olardyń jetis­tikterin ózimizde qolda­ný. Bizden jetistikterdi olar da úı­renedi. Mınıstrdiń aıtýynsha, orys mek­­tepterinde oqıtyn 500 myń qazaq balasy qazaq tilin bilmeıdi eken. Olardyń keleshegi qalaı bolmaq? Sonymen qatar, sheneýnikter, kóshede júrgen jas­tar bolsyn, barlyǵy da orys tilinde sóıleıdi. Olar memlekettik tilde sóılep tildi damytýdyń ornyna, syrttan kelgen adamǵa orys tilinde sóılep, orys tilin jetik bilgenine maqtanady. Sonymen birge, olar aǵylshyn tilin jetik bilip, búgingi álem deńgeıindegi ǵylym men tehnıkanyń damý kilti osynda ekenin uǵynsa ǵoı. Barlyq jańa tehnologııanyń jańalyǵy aǵylshyn tilinde, biz­diń ǵylymymyzdyń damýynyń, el bolyp damýymyzdyń negizi – shet tilin bilýde. Al tárbıe negizi – qazaq tilinde. Abaı atamyz «Jasymda ǵy­­­­lym bar dep eskermedim... Er­­­­­­­jetken soń túspedi ýysyma, Qolymdy mezgilinen kesh ser­medim» – demekshi, úlkenimiz, kishimiz aǵylshyn tilin meń­gere otyryp, ana tilimizdiń erek­sheligin, baılyǵyn qaperden shy­ǵar­maıyq. Bizden shyqqan 100 tomdyq «Babalar sózi» qaı elde bar? Qazaqtyń aýyz áde­bıetiniń teńdesi joq murasy, izgilikti ulttyq dástúrimiz urpaq tárbıeleýdiń ulaǵatty mektebine aınalǵany jón. Búgingi tańda biz Qazaqstan damýynyń jáne halyqaralyq ıntegrasııalyq úderisterdiń úde­sinen týyndaǵan kóptildi bilim berý baǵdarlamasy qazaqstandyq bilim berý júıesinde qoldaý taýyp otyr dep senimmen aıta alamyz. Elbasy alǵa qoıǵan mindet negizinde mınıstrdiń kóterip otyrǵan osynaý máselesi she­shi­min tapsa, bul bilim men ǵy­lymnyń álemdik deńgeıdegi, jańa baǵyttaǵy ilkimdi júıe­sin qalyptastyrýǵa jol ashary sózsiz. Álııa BEISENOVA, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń geografııa jáne ekologııa ǵylymı-ádistemelik ortalyǵynyń jetekshisi, akademık, geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor ALMATY