«Astaýdyń» abzal maqsaty

Qazaqstandyq kompanııa Qytaı naryǵyn ıgermek Qazaqstannyń Qytaıda­ǵy el­shiliginiń qoldaýymen, Shan­haı qalasyndaǵy bas konsýl­dy­ǵymyzdyń tikeleı qatysýymen aǵym­daǵy jyldyń mamyr aıynda QHR-dyń Ivý qalasynda «Astaý» ımport jáne eksport kom­panııa­sy quryldy. Elbasymyzdyń al­ǵa qoıǵan maqsattarynyń biri elimizdiń eksporttyq áleýetin art­­tyrý ekeni barshaǵa málim. Ja­ńadan qurylyp otyrǵan «As­taý» kompanııasynyń basty maqsaty – Elbasymyzdyń júktegen min­dettemesin iske asyrý. «Astaý» qazir elimizdiń azyq-túlik jáne aýyl­sharýashylyq ónimderin alyp kórshimiz Qytaıdyń na­ry­ǵyna shyǵarýǵa baǵyttalǵan jumystardy belsendi atqarýda. Bul ortalyqty qurýda eli­mizdiń Shanhaı qalasyndaǵy bas konsýly Joshyhan Qyraýbaevtyń sińirgen eńbegi mol. Memleket júktegen mindettemelerdi abyroımen atqara biletin tájirıbeli dıplomat qazaqstandyq kásip­ker­lerdi bir shańyraq astyna biriktirip, birlesip jumys isteýge shaqyrdy. Negizinen ishki naryqqa jumys istep úırengen otandyq kásipkerler men óndirýshilerge qytaılyq naryq beretin múm­kindikterin túsindirip, oǵan shy­ǵýdyń joldaryn aıtyp berdi. Osylaısha, birneshe qazaqstandyq kásipker birigip, Qytaıdyń eń iri kóterme saýda ortalyǵy bolyp sanalatyn Ivý qalasynan «Astaý» ımport jáne eksport kompanııa­syn qurdy. Kompanııanyń tusaý­keseri ataýly qalada 13-16 mamyr aralyǵynda «Ivý ha­lyqaralyq ımportty taýarlar kórmesinde» ótti. Halyqaralyq kórmede júz­den astam sheteldik memleketten kelgen on myńdaǵan taýar túrleri qoıyldy. Aýqymdy sharada Qazaqstan ekologııalyq taza taǵam ónimderin eksporttaý­shy el retinde tanystyryldy. Elimizdiń baıraǵyndaǵydaı kók jáne sary túspen boıalǵan kıiz úı pishindes, ulttyq naqyshta be­zendirilgen Qazaqstan pavılony alystan menmundalap turdy. Elimizdiń mádenıetimen tanysyp, taǵamymyzdan dám tatýǵa nı­et etip kelgen meımandardyń qarasy qalyń boldy. Olardyń arasynda Ivý qalalyq partkom hatshysy Shen Sıýpın de bar. Ol qytaı halqyna ekologııalyq taza ónim usynyp otyrǵan kórshiles eldiń kásipkerlerine, olardy qoldap otyrǵan Qazaqstan mem­leketine, ásirese Bas kon­sýldyqqa rızashylyǵyn bil­dir­di. Bizdiń azyq-túlikterdiń dámi men sapasyna da joǵary baǵa berdi. Unatqan zattaryn sha­ǵyn qorjynǵa salyp ózi­men alyp ketti. Bul kórmede qa­zaqstandyq ónim eń ótimdi taýarlardyń qatarynda boldy. Kórmege ákelingen zattardyń birazy alǵashqy kúni-aq satylyp ketti. Qytaılyqtar qazaqstandyq bal, un, sút jáne kondıterlik ónim­­­derine erekshe qyzyǵýshylyq tanytty. Kórme nátıjesinde «As­taý» kompanııasy tanystyrǵan Qa­zaqstan ulttyq pavılony eki syılyqqa ıe boldy: «Eń úzdik pavılon» jáne «Eń úzdik taýar». Elimizdegi «Rahat» kompanııasy óndiretin «Qazaqstan» shokolady on myńdaǵan taýardyń ishinen iriktelgen, joǵary suranysqa ıe bolǵan eń úzdik «ondyqqa» kirdi. Osylaısha Qazaqstannyń otandyq ónimderi qalyń jurtqa tanystyryldy. Negizi qazaqstandyq azyq-túlik ónimderi burynnan Qy­taı eline kirgiziledi. Biraq olar shekara ma­ńaıyndaǵy aý­dandardan alysqa barmaıdy. Sebebi, shekaranyń ar­ǵy betinde, Shyńjań avtonomııasynda qazaq jáne uıǵyr baýyrla­rymyz bar. Eki arada qatynas jıi bolǵandyqtan olar bizdiń ónim­derdi tanıdy. Sondyqtan bul aı­maqta elimizdiń azyq-túligine su­ranys bar. Al ishki Qytaıǵa qa­zaqtyń uny men baly áli bara qoıǵan joq. Sebebi, kásibı osy ispen aınalysyp, tek osy baǵytta arnaıy jumys júrgizip jatqan úlken kompanııalar joq bizdiń taraptan. Elimizdiń azyq-túlik ónimderi tek alypsatar saýdagerler arqyly ǵana shaǵyn kólemde kórshimizdiń naryǵyna keledi eken. Al úlken kompanııalarda, óndiristerde úlken naryqqa shy­ǵýǵa qyzyǵýshylyq tanyta­tyndar biren-saran kórinedi. Munyń sebebi qarapaıym eken: zaýyttardyń óziniń aılyq, toq­sandyq jáne jyldyq óndiris pen tapsyrys kólemderi bar. Jáne olardan únemi turaqty túrde satyp alatyn klıentteri de bar. Asyp qalsa Reseı, Be­larýs sekildi Keden odaǵy mem­leketterine ketip jatyr. Iаǵnı, ózindik turaqty paıdasy bar. Ishki naryqpen-aq saýdasyn dóńgeletip otyr. Osy jáıtti eskerip, zaýyttarmen kelisim jasap, otandyq ónimderimizdi Qytaı naryǵyna engizýge belsendi kirisip jatqan kásipkerlerimiz de joqtyń qasy. Barlyǵy tek Qytaıdan «arzan» taýar men tehnıka tasyp álek. О́zimizdiń tájirıbemiz­den baı­qaǵanymyz – Qazaqstan­nyń ekologııalyq ónimderi Qytaıda eń ótimdi taýardyń biri bola alady. Qazir qytaılyqtar ózderiniń taǵam óndirýshilerine senbeıdi. Bul jaqta jalǵan tamaq óte kóp. Belgisiz bir aq untaqtan ıl­ep otyryp kúrish jasaıdy, kar­tonnan qamyr jasaıdy, qo­qystan syǵylyp alynǵan sý maı­dy shólmekke qaıta quıyp satady, tipti, jumyrtqanyń ózin hımııalyq zattardyń kómegimen jasap shyǵarady. Tamaq ataýly­nyń jartysynan kóbin jeýge seskenesiń munda. Jylyna on myń­daǵan qytaılyq osy jalǵan taǵamnyń saldarynan kóz jumady eken. Jalǵan taýar jasaýmen aty shyqqan Qytaı qazir shynaıy, tabıǵı dúnıege zárý bolyp qaldy. Ekonomıkasynyń damýy qytaılyq turǵyndardyń ál-aýqatyn da jaqsartty. Qazir qytaı arzan, qytaılyq taýarǵa emes, kerisinshe, qymbat, sapaly jáne ımportty zatqa áýes. Bizdiń baǵasy qymbat emes, sapasy óte joǵary tamaq ónimderin Qytaı naryǵy juta salady. Atap ótken sebepterge baılanysty qazir sheteldik taǵam óndirýshileri Qytaı naryǵyna belsendi kirip jatyr. О́zimizben kór­shiles, odaqtas Reseı jáne Ýkraına kásipkerleri de bilek túrip kiristi bul sharýaǵa. Qazir orystyń «Alenka» shokoladyn Qytaıdyń úlken qala­laryndaǵy kóptegen sýper­marketterinen taba alasyz. Bul máselege reseılik úkimet te qyzý qoldaý kórsetip jatyr eken. Reseıdiń Qytaıdaǵy kásipkerler palatasy kómek surap kelgen kásipkerlerine qol­dan keletin múmkindikterin aıamaı demeý kórsetýde. Reseılik ká­sipkerlerge quqyq qorǵaý, halyqaralyq saýdaǵa jeńildikter alý, túrli ruqsattamalar alý se­kildi Qytaı boıynsha kez kelgen máseleni sheship beretin de osylar eken. Osy sekildi kóp­tegen memlekettiń úkimeti óz ká­sipkerleriniń sheteldik naryqqa shyǵýyna jaǵdaı jasap jatyr. О́kinishke qaraı, bizdiń Qy­taıda emin-erkin saýda ja­saýy­myzǵa kedergiler bar. Máselen, qytaılyqtar bizdiń balǵa qy­zyǵady. Joǵaryda atap ótken kórmede eń kóp satylǵan zattyń biri sol bal boldy. Biraq Qytaıǵa dál osy qazaqstandyq baldy kirgizýge ruqsat joq. Reseıdiń baly bolady, qyrǵyzdyń baly bolady, tek bizdiń baldy kirgizýge bolmaıdy. Nege? О́ıtkeni, buryn eshkim arnaıy bul máselemen belsendi aınalyspaǵan sııaqty. Arnaıy suranys jiberip, memleket nemese úkimet dárejesinde bul másele erterek kóterilse qa­zir elimizdiń baly kóptegen qytaılyq sýpermarketterdiń sórelerinen oryn alýshy edi. Qa­zaqstannyń Qytaıdaǵy el­shiligi bul máselege erekshe kóńil bólip jatyr qazir. Jaqyn arada el­shilik qyzmetkerleriniń jumysy jemisti bolyp, balymyz kedergisiz kórshi elge jóneltiledi degen úmittemiz. Sonymen qa­tar, bizdiń jumysymyzǵa kedergi bolatyn taǵy bir jáıt – logıstıka máselesi. Máselen, bizdiń taýar Al­matydan Ivý qalasyna kelgenshe bir konteınerdiń quny, ıaǵnı jol shyǵyny 4,5 myń dollarǵa shyǵady. Al Ispanııanyń astanasy Madrıdten Qazaqstandy basyp ótip, týra bizdiń júretin jolmen júrip, dál osy Ivý qa­lasyna keletin poıyzǵa tıelgen bir konteınerdiń quny 2800-3000 dollar shyǵady. Nege? О́ıt­keni, bul memleketter arasynda turaqty júk tasymaly týraly kelisim ornatylǵan. Son­dyq­tan memleketter tarapynan halyqaralyq jol tarıfterine kóptegen jeńildikter beredi. Biz­ben sapasy da, baǵasy da uqsas, ári bizben shekaralas Reseıdiń taýarlaryn Qytaıǵa jiberý de bizge qaraǵanda arzan shyǵady. Sebebi, olarda teńiz joly bar. Te­ńiz arqyly júk tasymaly­nyń tarıfi óte tómen. Reseıdiń Vla­dıvostok qalasynan Ivý qala­sy­na deıin bir konteınerdiń quny nebári 800-1000 dollar shyǵady. Bizde muhıtqa shyǵatyn teńiz joq. Tek qana qurlyq  joly. Eger memleket osy máselege kóńil bólip, arnaıy Qytaı men eki arada logıstıkalyq baǵyt ashsa, Qy­taıǵa eksporttaımyn degen elimizdiń kásipkerlerine biraz jeńildik bolatyn edi. Osy sekildi máseleler she­shilse bizdiń taýarymyzdyń qu­ny edáýir arzandap, Qytaı naryǵyndaǵy básekelesterimen jarysta taýardyń ótimdiligi boıynsha biraz utar edik. Qazaq­standyq taýardyń álemniń aty bar brendteriniń qatarynan oryn alýyna zor múmkindikter ashylar edi. Sonymen qatar, otandyq óndirýshiler men kásipkerlerimiz sheteldik naryqqa shyǵýǵa qy­zy­ǵýshylyǵyn arttyrsa, bar­lyǵymyz bir shańyraq astyna birigip, bir baǵytta jumys is­tesek mıllıardtar naryǵyn baǵyndyrýǵa ábden bolady degen oıdamyz. Qazir «Astaý» kompanııasynyń jumysy qyzý júrip jatyr. Ázir­she otyz shaqty qazaqstandyq ta­maq ónimderin qytaılarǵa tanystyrý jumystary júrip jatyr. Saýda jaqsy, suranys bar. Jýyrda kompanııa jumys istep jatqan Ivý qalasynan, 24 mıllıon turǵyny bar Shanhaı qalasynan jáne qyrkúıek aıynda G20 sammıti ótkeli tur­ǵan Hanchjoý qalasynan tek «Qazaqstanda jasalǵan» markasymen shyǵarylatyn ónimderdi saýdalaıtyn saýda úılerin ashýdy josparlap otyr. Dáýren BAÝYRJANULY, jýrnalıst